El Kaide örgütü geçen ağustos ayının sonunda, Mali'nin kuzeyindeki tarihi şehir Timbuktu'yu kuşattığını duyurarak Afrika sahili bölgesinde dikkatleri üzerine çekti. Şehri kara, hava ve nehir yoluyla izole ederek, bölge sakinlerini günlük saldırılara ve bombardımanlarına maruz bıraktı. Bu durum, şehri insani bir felaketin eşiğine getirdi ve birçok kişinin komşu kırsal bölgelere kaçmasına neden oldu.
Aşırılık yanlısı örgüt, şehri kuşatmayı başardı ve Mali'nin kuzeyindeki Azavad bölgesinde şehirler ve köyler ele geçirdi. 2022'de Fransız güçlerinin ve bu yıl Birleşmiş Milletler güçlerinin de ayrılmasının ardından benzeri görülmemiş bir şekilde genişledi.
El Kaide, Afrika sahili bölgesindeki güvenlik koşulları ve istikrarsızlıklardan yararlanarak, komşu Burkina Faso'ya ve üç ülkenin sınırının kesiştiği ‘Ölüm Üçgeni’ olarak bilinen Nijer topraklarına nüfuzunu genişletti. Burada, Wagner grubu tarafından desteklenen Mali hükümeti güçleriyle ve rakibi DEAŞ ile savaşıyor.
Nasıl bu kadar hızlı büyüyor?
El Kaide'nin Sahel’deki ilk belirtileri, 1990'ların başında Cezayir'de yaşanan ‘Kara On Yıl’ dan sonra başladı. 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra Afganistan'da Taliban hareketinin çöküşünden sonra, örgüt, Cezayir'deki ‘Cemaatu’l-Dava ve'l-Cihad’ hareketinden doğdu. Örgüt 2007 yılında kendini ilan etti. Daha sonra, terör için bir arka bahçe haline gelen bölgede, bağımsız olarak çalışan birkaç grup ve bazıları El Kaide’ye bağlılığını ilan eden gruplar da dahil olmak üzere gruplar çoğaldı.
Aralık 2011’de, Mali'nin kuzeyinde, Tuareglerin en ünlü liderlerinden biri olan İyad Ag Gali liderliğinde yeni bir hareket ortaya çıktı. Ag Gali, Ensar ed-Din adlı yeni hareketi duyurdu. Bu hareket 2012 yılında Mali'ye karşı savaştı.
Mali'de şiddet yanlısı gruplar arasındaki rekabet ve hedeflerin çeşitliliği nedeniyle durum karmaşık hale geldi. Turistleri, yabancıları ve devlet memurlarını kaçırarak milyonlarca euro fidye talep eden gruplar varken, hakimiyet kurmak ve halifelik projesini benimsediğini iddia eden gruplar da var.
Görüşmeler sayesinde, Mart 2017'de, çatışma ve anlaşmazlıklar sonrasında İyad Ag Gali tüm hareketleri tek bir çatı altında birleştirmeyi başardı. Ensar ed-Din, Macina Kurtuluş Cephesi, Murabitun örgütü ve El Kaide'nin Afrika Mağribi'ndeki kanadını ‘İslam ve Müslümanların Zaferi Cephesi’ adı altında bir ittifak altında topladı.
Gali, Tuareg etnik kökenini, ayrıca araziyi, kabileleri, çatışma taraflarını ve Mali'deki iktidar odaklarını iyi bilmesini kullandı. 1992'de barış anlaşmasının ardından bir süre diplomat olarak çalıştığı için, liderlik ettiği gruplar için kapsamlı bir strateji oluşturmayı, takipçilerini iki katına çıkarmayı ve daha fazla destekçi toplamayı başardı.
Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgilere göre Gali, El Kaide'nin Afrika sahili bölgesindeki sınırlı hedeflerini aştı. El Kaide'nin hedefleri, turistleri kaçırma, kaçakçılık ve ayaklanma gibi sınırlı operasyonlara dayanıyordu. Gali, Taliban hareketinin Afganistan'daki üslerinde elde ettiği deneyimden ilham alarak, etki alanları ve takipçileri oluşturmaya başladı. Bu sayede, Azavad'daki devrimci hareketlerin pahasına, eşi görülmemiş bir liderlik pozisyonuna ulaştı.
El Kaide'nin lideri, Tuareg isyancılarıyla olan geçmişi ve Libya'daki faaliyetleri nedeniyle geniş çapta tanıyor. Libya'da Yeşil Tabur’un bir üyesiydi ve Lübnan'da Filistinlilere karşı savaşmak için savaşa gitti. Ayrıca, Muammer Kaddafi'nin ordusu için Çad'da görev yaptı. Birçok farklı yerde yaşadı ve daha sonra önce Sünni grupların, ardından Pakistan ve Afganistan'da Tebliğ Cemaati'nin, daha sonra da aşırılık yanlısı cihat gruplarının fikirlerini benimsedi. ABD istihbarat raporları, Gali'nin Mali ve dışındaki çok sayıda tarafla kurduğu karmaşık bir ilişki ağı sayesinde sahip olduğu nüfuzun kapsamını ortaya çıkardı. Bunu, son iki on yılda Sahra'da terörist unsurlar tarafından kaçırılan batılı ve Mali rehinelerin serbest bırakılması için arabuluculuk yaptığında kanıtladı.
Gali, sahada kabile bağlarını kullandı ve kabile liderleriyle geniş ilişkiler kurdu. Bu liderlere, kendisinin veya bağlı olduğu grupların bir hedefi olmayacaklarını, aksine onları herhangi bir saldırı veya tecavüzden koruyacak bir ‘koruma unsuru’ olacaklarını garanti etti.
Son on yılda, Fransa ve Birleşmiş Milletler güçlerinin Mali'de bulunduğu dönemde, Gali, çok fazla saldırı düzenlemedi veya doğrudan hedef belirlemedi veya yabancı güçlere karşı savaş ilan etmedi. Bu güçler, onu yakalamak için milyonlarca dolar ödül koymuştu. Ayrıca Azavad’lı komşularıyla da herhangi bir çatışmaya girmedi. Bu komşularıyla, ‘herhangi bir tarafın diğerine saldırmayacağı’ konusunda dolaylı bir anlaşmaya varmıştı. Diğer yandan, çölde saklandı ve güçlü bir güç inşa etmeye odaklandı. Daha fazla aşırıcıyı kendine çekti. Silah, mühimmat ve para toplamak için mevcut kargaşadan ve Libya'nın çöküşünden ve ona yakın olan Kaddafi rejiminin düşüşünden yararlandı.
Halife olduğu iddia edilen devlet
İyad Ag Gali, DEAŞ gibi ‘Sahel'de Halifelik Devleti’ kurma projesini açıkça ilan etmedi. Ancak ‘El Kaide"nin medya kolu es-Sehab tarafından yayınlanan yayınları, ‘Sahel ülkelerinde İslami şeriatı uygulama’ projesine işaret ediyor. Örgüt, hakimiyet bölgelerinde valiler ve emirler atadı. Bu valiler, örgütünün yasalarını ve yönetimin nasıl olacağı konusundaki görüşlerini uygulamak için çalışıyor. Raporlara göre, El Kaide valileri, fakir halka karşı keyfi ve şiddetli uygulamalarda bulunuyor. Hayvanlarını, paralarını ve mallarını ellerinden alıyorlar ve ‘zekat’ adı altında ağır vergiler koyuyorlar.
El Kaide"nin gücü ve hakimiyeti, binlerce işsiz gencin örgüte katılmasına neden oldu. Bu gençler, örgütten korktukları ve ‘benden olmayan benim düşmanımdır’ politikası uygulanacağından endişe ettikleri için örgüte katıldılar. Bu durum, DEAŞ gibi örgütlerin de uyguladığı bir politika. Zira bu örgütler, kendilerine katılmayanları öldürebiliyor.
Şu anda, El Kaide örgütünün Mali'nin kuzeyindeki çoğu bölgede hakimiyeti var. Bu hakimiyet, Moritanya sınırına kadar uzanıyor. Mali'nin güneyinde, Burkina Faso'nun derinliklerine ve Togo sınırına kadar uzanıyor. Ayrıca, Nijer sınırına da ulaşıyor. Örgütün, yayınladığı videolara göre, şu anda binlerce takipçisi ve tonlarca silahı bulunuyor.
Örgüt, hareketlerinde ‘pikap’ arabalarına güveniyor. Her bir araba, birkaç savaşçı, motosikletler, saldırı ve savunma silahları, bazen hava saldırılarına karşı olmak üzere, yiyecek, su ve yakıt taşıyabiliyor. Bu da örgüte haftalarca ihtiyaç duymadan hareket etme imkanı veriyor.
Bu tehlikeli strateji sayesinde, örgüt, inisiyatif ve sürprizi elinde tutuyor. Rakipleri, örgütten, baskın ve kaybolma hızında üstünlüğü nedeniyle acı çekiyor. Bölge orduları için bir korku kaynağı haline geldi, çünkü onlara ciddi insani ve maddi zararlar verdi.
ABD nerede?
Her zaman yöneltilen soru şu: El Kaide örgütünün ve onun benzerlerinden DEAŞ’ın bu kadar güçlü olmasına karşı, terörle mücadele gücü nerede? Bu örgütler, geniş bir coğrafi alanda hakimiyet kurarken, Amerikan ve Fransız askeri üslerinden yapılan hava saldırılarından etkilenmiyor.
Gözlemcilere göre, bölge ülkelerinin (Mali, Burkina Faso ve ardından Nijer) davranışları, bölgedeki terörle mücadele projesini baltaladı. Bu, bu ülkelerde yaşanan birbirini takip eden darbelerin istikrarı sarsmasının ardından gerçekleşti. Bu durum, Batı'nın, Sahra ve Batı Sahel boyunca dağılmış gruplara karşı savaşında uzun vadeli planlarını sürdürmesini engelledi. Mali, Fransa ve Birleşmiş Milletler'den gelen 20 binden fazla askerin bölgeden ayrılmasını istedi. Bu askerler, Mali'yi terörist grupların yanı sıra diğer muhalif gruplardan koruyordu. Bu garip olarak görülen talep, neredeyse fakir ülkeyi yerinden eden bir terör dalgasına yol açtı. Mali, Wagner grubundan milyonlarca dolar ve madencilik sözleşmeleri karşılığında uzmanlar getirdi. Ancak bu önlemler, muhtemelen devam eden terör dalgasına karşı etkisiz kalacak.
Komşu Nijer'de de durum aynı. Nijer'in sınırları, bu grupların hareketlerini izleyen Fransız birlikleri ve bu grupların toplanmaları ve hareketleri hakkında doğru bilgi sağlayan ABD birlikleri sayesinde terörden uzaktı. Nijer'deki darbenin baltaladığı bu yardımlar, uranyum açısından zengin ülkeyi, komşuları Mali ve Burkina Faso'nun maruz kaldığı tehditlerin altına sokuyor.
Fransız dergisi L'Express, edindiği çeşitli analizler ve senaryolar ışığında, Mali'nin başkenti Bamako'nun, 2024 yılı sonuna kadar ‘Cemaat-i Tevhid ve'l-Cihad’ (El Kaide-i Sahra) tarafından ele geçirileceğini öngördü. Fransız dergisi bu senaryoyu, 2013 yılında Fransızların, başkente 600 kilometre uzaklıktaki Kuna şehrinin kontrolünü ele geçirdikten sonra, aşırıcı grupların başkent Bamako'ya ilerlemesini engellemek için Mali'ye müdahale etmesiyle yaşananlar olarak resmetti. Artık örgüt için daha elverişli hale gelen koşullar altında, yine herhangi bir Fransız müdahalesine karşı güvende olduğuna inanılıyor.
Şu an El Kaide’nin lideri, uluslararası kamuoyunun dikkatini çekmeye başladı. Örgütün iç ve dış liderleri arasında bir yıldız haline geldi. Hatta, örgütün lideri Eymen ez-Zevahiri'nin yerini alabileceğine dair güçlü spekülasyonlar var. Bu, örgütün Afrika Sahilleri'nde bir devlet kurmak üzere olduğu gerçeğinden kaynaklanıyor. Örgüt, halen daha rakipleri olan DEAŞ’den daha fazla destekçi toplamaya devam ediyor.
ABD Başkanı Donald Trump, Davos'taki Dünya Ekonomik Forumu'nun yıllık toplantısında konuşma yapıyor (AFP)
Colón'daki Panama Kanalı'nın havadan görünümü, 1 Şubat 2025 (Reuters)
ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance, Grönland'daki ABD Ordusu’na ait Pituffik Uzay Üssü’nde, 28 Mart 2025 (AFP)
