Muhammed eş-Şarki
Babülmendep Boğazı ve Kızıldeniz ile Hint Okyanusu arasındaki Aden Körfezi, Afrika Boynuzu ile Yemen kıyıları arasındaki deniz korsanlarının başlıca faaliyet noktası. Okyanusta ilerleyen ticari gemilerde deniz taşımacılığının maliyeti, söz konusu bölgede gemilere el koyma girişimlerinin artmasıyla son zamanlarda yükseldi. Peki, dünyanın en önemli deniz yollarından birinde şu an neler oluyor?
İsrail’in geçen ekim ayında Gazze’ye yönelik savaşının başlamasından bu yana Londra pazarında sigorta sertifikaları, poliçeler ve navlun oranları yükseldi. Drewry World Container index (DrewryDünya Konteyner Endeksi), Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika arasındaki küresel ticaret yollarındaki sekiz su yoluna deniz yoluyla gönderilen konteynerler için ortalama yüzde 12 arttı. Bu, 2023 yılı boyunca fiyat ve maliyet enflasyonundaki düşüş, tedarik zincirlerinin hızının yeniden sağlanması, elektrikli otomobil endüstrilerinin faaliyetlerinin yeniden başlaması ve Tayvan ile ABD arasında kesintiye uğrayan yarı iletken çip tedarikinden sonra 16 aydaki en büyük artış oldu. Ayrıca ABD’nin sanayileşmiş eyaleti Michigan’daki üretimdeki duraklamanın ve işçi grevinin nedenlerinden biri de buydu.
Ancak yeni Ortadoğu savaşı, yüzde 2,5’lik uluslararası bahis oranının üzerinde yeni ve istenmeyen bir enflasyon oranı korkusunu yeniden gündeme getirdi. Bunun nedenlerinden biri de zaman zaman Yemen’in güneyinde olduğu gibi ‘Gazze’deki direniş hareketini desteklemek, İsrail’e ve onun Avrupalı ve Amerikalı dostlarına baskı yapmak’ gerekçesiyle bazı ticari gemilere saldırı veya deniz yolculuğuna devam etmelerini engellemek için füze veya drone saldırısıyapılması. Bunun Gazze’yle hiçbir ilgisi olmayan bir ticaret savaşı olduğu, daha ziyade Tahran ve Tel Aviv arasındaki jeopolitik amaçlar doğrultusunda yakın ve uzak düşmanlara karşı bir vekalet çatışması olduğu biliniyor.
Ortadoğu’nun su yolları üzerinden yapılan deniz ticareti, en tehlikeli ve dolayısıyla mal ve ticari malların nakliyesi açısından en pahalı ticaret olarak kabul ediliyor. Sigorta fiyatları, Gazze Savaşı’ndan bu yana önceki seviyelerine göre üç kat arttı.
Yüksek nakliye maliyeti
Sonuç olarak Şangay’dan Los Angeles’a nakliye konteynırlarının (40 feetkapasiteli) maliyeti yüzde 12 artarak 2 bin 322 dolara ulaştı. Çin’den Hollanda’ya (Rotterdam Limanı) taşınan her konteyner için maliyet ise yüzde 25 artışla bin 620 dolara vardı. Bu, deniz taşımacılığı maliyetinde son üç yılda yaşanan en büyük artış oldu. Ancak Bloomberg’e göre bu durum, Kovid-19 salgını sırasındaki değerinin altında kalıyor.
Ortadoğu rotaları üzerinden yapılan deniz ticareti, en tehlikeli ve dolayısıyla mal ve malların nakliyesi açısından en pahalı yol olarak kabul ediliyor. Marsh Sigorta Şirketi denizcilik işleri sorumlusu Marcus Baker’in belirttiğine göre Kızıldeniz’de ticari gemilere yönelik saldırıların artmasının ardından sigorta fiyatları önceki oranlarına kıyasla üç kat arttı. İran’a sadık Husi grupları, Aden Körfezi’nde Asya ile Avrupa arasında kuzeye veya güneye giden bir dizi ticari gemiye düzenlenen saldırıların arkasında olmakla suçlandı. Medyada ‘Yemenli devrimcilere’ atfedilen açıklamalarda korsanlığın ‘direnişle dayanışmayla bağlantısı bulunduğu, çünkü gemi sahiplerinin Yahudi kökenli olduğu’ belirtiliyor. Bu eylemler, deniz terörü olarak kabul edilirken, uluslararası hukuka göre cezalandırılıyor.
Başarısız korsanlık
Şarku’l Avsat’ın Al-Majalla’danaktardığına göre son haftalarda Londra’daki Yahudi ailelere mensup iş adamlarının sahibi olduğu veya Hindistan ve diğerleri gibi İsrail’in dostu olan ülkelere doğru giden ticari gemilere yönelik saldırı girişimlerinde artış olduğu gözleniyor. Geçen ay deniz güvenlik şirketi Embry, korsanların Aden Körfezi’ndeki Yemen kıyısı yakınlarında İsrail bağlantılı bir İngiliz şirketine ait bir petrol tankerine kontrol amacıyla bindiklerini duyurdu. Şirket, olayın bölgesel siyasi faktörlerle bağlantılı olduğunu öne sürdü.
Navigasyon verileri, Central Park petrol tankerinin 12 Kasım’da Fas’ın Safi limanından Fas fosfatları ve fosforlu gübreler için ana pazar olan Hindistan’a doğru yola çıktığını gösterdi. Yerel basında çıkan kaynaklar, Cherifian Fosfat Ofisi’nin (OCP), Atlantik Okyanusu’ndaki JorfLasfar Limanı’ndan Süveyş Kanalı üzerinden Hindistan’a giden dev bir gemi aracılığıyla 100 bin mt amonyum fosfat ağırlığındaki bir sevkiyatı ihraç edebildiğini aktardı. Sevkiyatın 255 metre uzunluğunda ve 46 metre genişliğindeki Patricia Oldendorff gemisine yüklenmesi için OCP’nin Kumatam şirketi tarafından yürütülen bir dizi karmaşık hazırlık gerekiyordu. Times of India web sitesine göre dev gemi, kargosunu Hindistan’ın Adani Mundra Limanı’nda boşaltmayı başardı ve en büyük miktardaki fosfat gübresi güvenli bir şekilde ulaştırılması kutlandı.
Fas, iklim değişikliğinin bir sonucu olarak dünyadaki ilk zorluk olan gıda üretimini iyileştirmek için tarım arazilerini gübreleme ihtiyacı nedeniyle küresel pazarda büyük talep gören bir ürün olan fosfat ve gübrenin en büyük ihracatçısı olarak kabul ediliyor.
Denizciler tarafından tutuklanan korsanlar
ABD’nin aktardığına göre, denizde konuşlanmış deniz askeri birimleri, son varış noktası olan Hindistan’a doğru yola çıkan dev bir kargo gemisini korsanlara baskın yapıp onları tutukladıktan sonra kurtarmayı başardı. Ayrıca geminin, Hindistan’a doğru yolculuğuna devam ettiği belirtildi.
Arap ülkeleri, Cebelitarık Boğazı’ndan Babülmendep’e ve Hürmüz Körfezi’ne kadar küresel ticaret ve enerjinin yüzde 40’ını kontrol eden dört deniz yoluna sahip. Süveyş Kanalı, tek başına bu toplam ticaretin yüzde 12’sini elinde tutuyor.
Washington söz konusu suç eylemini kınadı. Ulusal Güvenlik Danışmanı Jake Sullivan, “Ticari gemilere yapılan saldırılar kesinlikle kabul edilemez. Çünkü uluslararası ticareti ve deniz güvenliğini tehdit etmektedirler” dedi. Husilerkorsanlık eylemlerini övse de ABD ve müttefikleri, deniz yoluyla petrol ticaretinin yüzde 40’ına tanık olan Hürmüz Körfezi’nde yaşananların benzeri olan bu eylemlerden Tahran’ı sorumlu tuttu.
Tehlikeler ve alternatif ekonomik koridorlar
Tarihsel olarak, Asya ile Avrupa arasındaki ticaret bir buçuk asırdan fazla bir süre Süveyş Kanalı’ndan geçerek Hint Okyanusu’na ulaşıp geri dönüyor. Burası, Atlantik kıyısı boyunca Güney Afrika’daki Ümit Burnu’na ulaşan ve Hint Okyanusu’na doğru sola dönen diğer rotaya kıyasla en hızlı ve en ucuz rota. Ancak Gine Körfezi’nde Nijerya, Kongo ve Angola kıyılarındaki korsanların varlığı nedeniyle bu Afrika yolu, her zaman kullanılamaz. Fransız askeri birimleri, gemi korsanlığı hareketini teşvik etmeye yardımcı olan huzursuzluklara ve savaşlara tanık olan bu bölgelerdeki ticaret yolunu izlemek için 1990’dan beri sürekli olarak konuşlandırılıyor.
Hindistan, son G20 zirvesinde sunulan, Basra Körfezi ve Ortadoğu üzerinden Güney Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlamaya yönelik ekonomik koridor projesini başlatarak Çin’in İpek Yolu ile rekabet etmeyi amaçlıyor. Proje, mal ve petrol ürünlerinin taşınması için deniz, demiryolları ve kara taşımacılığını kullanarak küresel ticareti geliştirmek amacıyla biri Hindistan’ı Arap Körfezi’ne, diğeri Arap Körfezi’ni Avrupa’ya bağlayan iki ayrı koridordan oluşuyor. Hint kaynaklara göre bu, gelecek 10 yılda gün yüzüne çıkabilecek, Doğu ile Batı arasındaki küresel ticaretin haritasını değiştirebilecek bir proje.
Cebelitarık’tan Süveyş Kanalı’na
Arap ülkeleri, denizler ve okyanuslar arasındaki küresel ticaret ve enerji akışının yüzde 40’ını kontrol eden, Cebelitarık Boğazı’ndan Babülmendep Boğazı’na ve oradan da Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki (BAE) Arap Körfezi’ne kadar uzanan dört deniz yoluna (girişine) sahip. Süveyş Kanalı tek başına bu ticaretin toplamının yüzde 12’sini oluşturuyor ve burası, bir buçuk asırdır Doğu ile Batı arasında en hızlı ve her iki yönde en bağlantılı deniz yolu.
Kızıldeniz, kuzeyde Akdeniz ile güneyde Hint Okyanusu arasında bir su bağlantısı olmasıyla karakterize ediliyor. Başta Doğu Asya’dan gelen mallar, Arap Körfezi’nden ihraç edilen enerji ve Avrupa ürünlerinin Asya kıtasına olmak üzere küresel ticaret akışının en hayati arterleri arasında yer alıyor. Ancak ticari açıdan avantajlı bu coğrafi konuma karşılık BabülmendepBoğazı ve Aden Körfezi, gemilere yönelik saldırılara karşı daha savunmasız görülüyor. Haziran 1967 savaşının doğrudan nedenlerinden biriydi. Korsanlık hareketleri, bölgede çok eskilere dayanıyor ve her zaman güvenlik boşluğuyla ve en tehlikelisi Somalili korsanlar olan iç ve bölgesel savaşlarla bağlantılı.
Diğer yandan Avrupa Birliği ülkeleri, ister tüketim malları ister enerji malzemeleri olsun, Doğu’dan gelen tedariklerin yolunu değiştiremezler. Çünkü Kızıldeniz rotası önemli. Financial Times’ın yakın zamanda yayınlanan bir haberine göre Ortadoğu petrollerinin ve sıvılaştırılmış doğal gazlarının tamamını Kızıldeniz’den sağlayan Avrupalılar için burası çok daha önemli.
*Bu makale Şarku’l Avsat tarafındanLondra merkezli Al-Majalladergisinden çevrildi.
