Somali ile Etiyopya arasında deniz limanı konusundaki anlaşmazlık endişeye neden oluyor

Addis Ababa, ‘karayla çevrili bir devlet’ olan statüsünü değiştirmeyi amaçlıyor. Ancak bölge ülkeleri nezdinde bekleyen eski dosyalar buna engel olabilir.

Etiyopya'da iktidardaki Refah Partisi toplantılarını sürdürüyor. (Refah Partisi internet sitesi)

Mahmud Ebu Bekir

Etiyopya'da iktidardaki Refah Partisi’nin Yürütme Komitesi, Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah Sisi'nin Kahire'nin Somali'ye ve onun güvenliğine dair herhangi bir tehdide izin vermeyeceği yönündeki çıkışının ardından son gelişmeleri ve mevcut durumu görüşmek üzere Başbakan Abiy Ahmed başkanlığında acil toplantı çağrısında bulundu. Zira Sisi, Somalili mevkidaşı Hasan Şeyh Mahmud ile Kahire'de düzenlediği ortak basın toplantısında, Mısır’ın Somali'yi ‘Mogadişu'nun talep etmesi halinde herhangi bir tehdide karşı’ savunmak için müdahale etme olasılığını ima etti.

Somali ile Etiyopya arasındaki anlaşmazlık, Addis Ababa'nın Somaliland ile Aden Körfezi'nde ticari bir liman ve askeri üs elde etmesini öngören bir mutabakat zaptı imzalaması sonrasında gelişti.

Refah Partisi'nden bir kaynak, toplantıda parti içi ve ulusal konuların yanı sıra Mısır Cumhurbaşkanı'nın açıklamalarının da ele alınacağını aktardığı açıklamasında şu ifadeleri kullandı:

Ülke, özellikle Aden Körfezi'nde bir deniz limanına ulaşma planını açıkladıktan sonra iç ve dış zorluklarla karşı karşıya. Kızıldeniz Havzası ve Afrika Boynuzu'ndaki mevcut huzursuzluk, Etiyopya'nın ulusal güvenliğine yönelik yeni bir meydan okumayı temsil ediyor. Bu, hükümetin yaklaşık 100 milyon Etiyopyalının çıkarlarına hizmet edecek şekilde söz konusu gelişmelere özel önem vermesini, siyasi ve stratejik düzeyde uyanık ve hazırlıklı olmasını gerektiriyor.

Diğer yandan Etiyopya Genelkurmay Başkanı Mareşal Birhanu Jula da açıklamasında şunları söyledi:

İnşasına beş yıl önce başlanan deniz kuvvetleri, bugün her türlü su üzerinde görev yapmaya hazır ve kabiliyetlidir. Her türlü saldırganlığı püskürtebilir. Deniz kuvvetleri mensuplarına, görevlerini yerine getirirken güvenlik konularıyla ilgili uluslararası ilkelere ve uluslararası denizcilik kanunlarına uymaları çağrısında bulunuyorum. Deniz kuvvetleri, Etiyopya ordusuna ilave yetenekler sağlayan bir güç olarak görevlerini tam kararlılıkla yerine getirmelidir. Etiyopya Donanması'nın beş yıl önce başlayan inşa süreci, öncelikle Etiyopya ulusal güvenliğinin özü olarak kabul edilen önemli çalışmaların yürütülmesini hedefliyordu.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan akatardığına göre Etiyopya Deniz Kuvvetleri Komutanı Tuğgeneral Bahri Nasır da şu açıklamada bulundu:

Etiyopya Donanması mensupları yurt içinde ve yurt dışında savunma, navigasyon, mühendislik, iletişim ve askeri alanlarda ileri düzeyde eğitim aldı. Etiyopya için bir deniz kuvveti oluşturmak, bölgenin tanık olduğu zorluklar ışığında devletimiz için stratejik bir hedefi temsil ediyor.

Addis Ababa, Abiy Ahmed’in geçtiğimiz ekim ayında açıkladığı deniz limanı projesinin ön planı olarak, ‘karayla çevrili bir ülke’ olmasına rağmen 2019 yılı sonunda deniz kuvvetleri inşa etme planını duyurmuştu.

Diğer yandan Somali Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud, salı günü, Katar Hava Harp Okulu öğrencilerinin Doha'da düzenlenen mezuniyet törenine, Katar Emiri Şeyh Temim bin Hamed Al Sani'nin eşliğinde katıldı.

Somali Ulusal Haber Ajansı (SONNA), törenin askeri eğitimlerini Doha'da sürdüren Somali Hava Kuvvetleri yetkililerinin mezuniyet törenine de sahne olduğunu bildirdi.

Şeyh Mahmud pazartesi günü bir çalışma ziyareti için Katar'ın başkenti Doha’ya geldi. Etiyopya ile Somaliland arasında imzalanan mutabakat zaptı nedeniyle ortaya çıkan gerginliklerin ardından, Somali ve bölgedeki son gelişmeler hakkında bilgi vermek amacıyla bir dizi Katarlı yetkiliyle bir araya geldi. Şeyh Mahmud, ziyaretin oturum aralarında Katar medyasına ülkesi ile Etiyopya arasındaki arabuluculuk çabalarını reddettiğini yineledi. “Ortaya çıkan krizin tek çözümünün Addis Ababa'nın Somaliland yetkilileriyle imzalanan yasa dışı mutabakat zaptından çekilmesi olduğunu” ifade etti.

Ufukta savaş mı var?

Etiyopya meseleleri üzerine çalışan araştırmacı Ezekiel Bekele, Addis Ababa hükümetinin Abiy Ahmed'in 2018'de iktidara gelmesinden bu yana en büyük dış zorlukla karşı karşıya olduğunu düşünüyor.

Bunun nedeninin ‘otuz yıldır denize çıkışı olmayan ülkeye deniz limanı sağlamak için en kısa yola başvurması, siyasi, diplomatik ve yasal kısıtlamaları atlayarak uluslararası alanda tanınmayan bir tarafla anlaşma imzalaması olduğunu’ tahmin ediyor.

Independent Arabia’ya açıklamalarda bulunan Bekele şunları söyledi:

Abiy Ahmed hükümeti, Etiyopyalıların bir liman bulma hayalini gerçekleştirmek için acele ediyor. Bunu yaparken, Aden Körfezi ve Kızıldeniz'e komşu Babu’l Mendeb Boğazı bölgesindeki mevcut bölgesel huzursuzluktan yararlanıyor. Addis Ababa hükümeti kendisini stratejik roller oynayabilecek önemli bir güç olarak sunuyor. Özellikle de ekonomileri için hassas olan bu bölgede uluslararası seyrüseferin güvenliğinden endişe duyan ABD ve diğer Batılı güçler gibi büyük devletlerle seçkin ilişkilere sahip olduğu için bölgede güvenlik ve istikrarın sağlanmasında önemli bir rol oynadığını savunuyor. Addis Ababa'nın kalkınma projesinin yararına ve Batılı güçlerin çıkarlarını güvence altına almak için oynamak istediği roller bazı şeylerle çakışıyor. Özellikle de uluslararası sınırlarla ilgili uluslararası hukuk ilkeleri ve denize kıyısı olmayan ülkelerin deniz hukukuna uygun olarak denizlerden nasıl yararlanabileceğine ilişkin hükümler bağlamında yasal ve siyasi zorluklarla çarpışıyor. Bu noktada komşu kıyı ülkeleriyle yasal anlaşmalar imzalanması gerekliliği öngörülüyor.

Addis Ababa hükümetinin ‘deniz limanına ulaşmak adına planını gerçekleştirmek için savaş ilanına’ başvurma ihtimalini göz ardı eden Bekele sözlerini şöyle sürdürdü:

Öyle ki Tigray savaşının komplikasyonlarıyla boğuşan, Amhara ve Oromia bölgelerindeki güvenlik kaosu ve silahlı hareketlerin zorluklarıyla uğraşmaya dalmış olan Etiyopya ordusu, Somali'de yeni bir cephe açmaya hazır olamaz. Bu noktada iki senaryo var. Birincisi Addis Ababa hükümeti, Somali'nin reddine, onun bölgesel ve uluslararası halefine aldırmadan mutabakat zaptının uygulanmasına devam ederek bir oldubittiyi dayatabilir. Somali, burada Etiyopya ile arasında yeni bir savaşa yol açabilecek bu adımın sonuçlarına katlanmak zorundadır. Mısır ve Eritre'nin belki de sınırlı katılımı da dahil olmak üzere bölgesel müdahalelerle de karşılaşabilir. İkinci senaryoya gelince Etiyopya, Somali’yi karşılıklı anlaşma muhtırası çerçevesinde ikna etmek için Batılı baskı merkezlerine başvurabilir. Böylece Mogadişu'nun kıyı bölgelerini belirli bir süre için Etiyopya'ya kiralamayı kabul etmesini sağlayabilir.

Mısır'ın iç hesapları

Mısır Cumhurbaşkanı'nın ve Etiyopya'daki iktidar partisinin bu açıklamalara ilişkin tutumu hakkında yorum yapan Bekele şu ifadeleri kullandı:

Kahire, üye devletlerin dışişleri bakanları toplantısında anlaşmayı kınayan bir tavır alan Arap Birliği de dahil olmak üzere, memorandumu kınamak için tüm diplomatik yeteneklerini seferber etti. Daha sonra Cumhurbaşkanı Sisi’nin açıklamaları da aynı bağlamda geldi.

Abiy Ahmed, Etiyopya'da iktidardaki Refah Partisi'nin grup toplantısına başkanlık etti. (Refah Partisi internet sitesi)

Bekele, söz konusu açıklamaların “Mısır-Etiyopya anlaşmazlığının yansımalarının bir parçası ve özellikle de Kahire'nin Rönesans (Nahda) Barajı ile ilgili müzakere yollarından çekilmesiyle alakalı. Dolayısıyla bu sadece Somali'yi savunmakla sınırlı değil, Mısır'ın Etiyopya'ya yönelik politikasının yetkileriyle de bağlantılı. Zira iki ülkenin ilişkileri gerçek bir krize sahne oluyor. Mısır'ın Kızıldeniz bölgesi ve Aden Körfezi'nde, özellikle de Babu’l Mendeb Boğazı'nda temel çıkarları var. Süveyş Kanalı'ndan geçen mal hacminin yaklaşık yüzde 47'si buradan geçiyor. Ayrıca Süveyş Kanalı'nın güneyinden gelen mal ve gemilerin yaklaşık yüzde 98'i Babu’l Mendeb'den geçiyor. Bu nedenle, kanalın Mısır ekonomisi için cankurtaran halatını temsil ettiği (yıllık geliri yaklaşık 10 milyar doları buluyor) göz önüne alındığında, Kahire'nin bu bölgedeki politikasına düşman olduğunu düşündüğü herhangi bir ülke veya gücün varlığı, Mısır için stratejik bir tehdit olarak değerlendiriliyor. Dolayısıyla herhangi bir Mısır müdahalesi, Mısır'ın temel çıkarlarının güvence altına alınmasıyla ilgili iç hesaplamalarının sonucu olacaktır.”

Savaş öncesi uyarı

Mısır gazetesi el-Ahram'ın Genel Yayın Yönetmeni Yardımcısı Eymen Sisi de şu açıklamada bulundu:

Etiyopya ile Somaliland arasında bir mutabakat zaptı imzalayarak bu sorunlu bölgeye savaş ilan etmek, Kızıldeniz'e sınırı olan tüm ülkeler için ağır bir bedele mal olacak. Mısır'ın stratejik güvenliği Süveyş Kanalı'ndan Babu’l Mendeb Boğazı'na kadar uzanıyor. Bu nedenle yeni Etiyopya projesi, uluslararası hukukun ihlalinin yanı sıra, Mısır'ın çıkarlarına da doğrudan bir tehdit oluşturuyor. Dolayısıyla Mısır Cumhurbaşkanı'nın açıklamaları bu bağlamda, Etiyopya rejimine, Somali'nin egemenliğini ihlal etmeden önce Mısır'ın çıkarlarına müdahale etmeyi bırakması konusunda bir uyarı olarak geliyor.

Açıklamaları ‘savaşa girmeden önceki son uyarı’ olarak okuyan Eymen, sözlerini şöyle sürdürdü:

 Kahire, Etiyopya'nın Babu’l Mendeb Boğazı'na herhangi bir şekilde yaklaşmasının, özellikle de iki ülke arasında, en önemlisi Rönesans Barajı dosyası olmak üzere, çözülmemiş dosyalar olduğu göz önüne alındığında, savaş ilanıyla eşdeğer olduğuna inanıyor. Mısır hükümeti, hayati çıkarları açısından bu stratejik bölgedeki savaşın maliyetinin farkında. 1 Ocak'ta imzalanan mutabakat zaptının uygulanması, bu bölgedeki güvenlik ve barışı baltalamaya yönelik bir girişim anlamına geliyor. Addis Ababa'nın Mısır'ın uyarılarını görmezden gelmesi durumunda Mısır'ın tepkisi belirleyici olacak.

‘Etiyopya'nın denize ulaşmaya yönelik son projesi ile, korsanlık operasyonları yoluyla ve Husiler aracılığıyla uluslararası seyrüseferi hedef alarak Kızıldeniz'de araçlarını hareket ettiren İran projesi arasında bağlantı olduğunu düşünen’ Eymen, “Bu gösteri operasyonları, ABD liderliğindeki uluslararası güçlerin sözde Kızıldeniz İttifakı'nı kurmalarına gerekçe sağladı” dedi.

Eymen, ‘uluslararası güçleri bölgeye getiren Husi operasyonlarının yanı sıra Etiyopya'nın Aden Körfezi'ne erişim girişimlerinin her ikisinin de Kızıldeniz'deki Arap ulusal güvenliğine doğrudan bir tehdit oluşturduğuna ve bunun Mısır yönetiminin bölgeyi yeni bir savaş belasından kurtarmak için güçlü mesajlar göndermek de dahil olmak üzere önemli adımlar atmasını gerektirdiğine’ inanıyor. Eymen sözlerini şöyle sürdürdü:

Sözde Kızıldeniz İttifakı içerisinde Washington'ın öncülük ettiği uluslararası hareketler ile Addis Ababa'ya, uluslararası alanda tanınmayan bir cumhuriyetle, Babu’l Mendeb Boğazı'na ulaşmak için anlaşma imzalaması yönünde yakılan yeşil ışık arasında benzerlik var. Her iki yol da Gazze Şeridi sakinlerini Sina Çölü'ne göndermeyi kategorik olarak reddetmesi ve İsrail'in Gazze'ye yönelik saldırganlığı konusundaki tutumu nedeniyle Kahire'yi cezalandırmayı amaçlıyor.