Emced Ferid et-Tayyib
Medyada Sudan Sivil Demokratik Güçler Koordinasyonu (Tekaddum) lideri eski Başbakan Abdullah Hamduk başkanlığındaki bir heyetin Güney Sudan Devlet Başkanı Salva Kiir Mayardit’in görüşme davetine yanıt olarak Cuba'yı ziyaret ettiği haberi yer aldı.
Tekaddum, Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) Komutanı Korgeneral Muhammed Hamdan Daklu (Hamideti) ile 2 Ocak 2024'te bir anlaşma imzalamıştı. Bunu, Hamideti'nin bölge ve kıta çapındaki diplomatik turu izledi. Bu noktada dörtlü (Güney Sudan, Kenya, Etiyopya ve Cibuti) Hükümetler Arası Kalkınma Otoritesi (IGAD) girişiminin Ordu Komutanı Abdulfettah el-Burhan ile Hamideti arasında ateşkesi sağlamak amacıyla doğrudan bir toplantı düzenleme çabası vardı. Cibuti hükümetinin Burhan’a bildirdiğine göre, toplantı, Hamideti’nin (teknik nedenlerden dolayı) Cibuti'ye gelememesi nedeniyle ertelendi. Daha sonra Sudan Dışişleri Bakanlığı, IGAD Sekreterliği'nin Hamideti'yi Uganda'nın Entebbe şehrinde düzenlenen zirveye davet etmesine tepki göstererek IGAD ile Sudan kriziyle ilgili görüşmelerinin dondurulduğunu duyurdu.
IGAD'ın çabaları çıkmaza girerken, Sudan ordusu bir dizi askeri zafer ilan etmeye ve başkent Hartum üzerindeki kontrolünü yeniden kazanma konusunda ilerleme kaydetmeye devam etti. HDK ise 22'nci Tümen karargahını ele geçirmek amacıyla Batı Kordofan eyaletindeki Babanusa şehrine saldırısını sürdürdü. Bahreyn'in başkenti Manama'da ordudan ve milis liderlerinden üst düzey delegasyonların gizli toplantıları hakkında paralel düzeyde haberler sızdırıldı. Bu toplantıların, daha doğrusu bu müzakere sürecinin, Mısır ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin (BAE) yanı sıra Suudi Arabistan, Katar ve Bahreyn'in de aralarında bulunduğu beş Arap ülkesi tarafından desteklendiği öne sürüldü. Bahreyn’in başkenti Manama, çatışmanın taraflarından herhangi birinin önyargılarından uzak tarafsız bir yer olduğundan, müzakerelerin merkezi olarak seçildi. Manama kanalındaki müzakere süreci, IGAD arabuluculuk kanalının başına gelen kapanmanın üstesinden gelmeyi amaçlıyor. Düşmanlıkları sürdürülebilir bir temelde durdurmaya yönelik, daha sonra Cidde'de ordu ve milis komutanları tarafından imzalanacak entegre bir anlaşmanın hazırlanması üzerinde çalışılıyor.
Savaş karşıtı duruş, savaşan taraflara ve siyasi bir gerçekliğin zorla dayatılması için silah kullanılmasına karşı bir tutumdur.
Kuşkusuz ateşkese ulaşmak ya da düşmanlıkların kalıcı olarak sona ermesi, özellikle savaşın neden olduğu vahim insani durum göz önüne alındığında, Sudan'ın çıkarlarını önemseyen her Sudanlının artık arzuladığı şeydir. Zira savaş nedeniyle Sudan şiddetli bir kıtlığın eşiğine gelmişti. Ama her halükârda savaş öncesindeki ve doğrudan savaşa neden olan koşulların tekrarlanmasına izin verilemez. Şu anda savaşan iki taraf arasında iktidarı bölüşmeye yönelik herhangi bir anlaşma, daha yıkıcı bir savaşın reçetesi olacaktır.
Müzakere süreci, silahlı tarafların iktidarı kendi aralarında paylaşması ve yine silahlı tarafların ülkede iktidarın dizginleri üzerindeki kontrolü açısından savaş öncesindeki askeri darbe koşullarına geri dönmeleri için Sudanlılara savaşla şantaj yapılması yönünde bir anlaşmayla sona ermemelidir. Aksine, Beşir rejiminin diktatörlüğünü deviren Aralık 2018 devriminin hedeflerine ulaşma yolunu yeniden tesis etmek için bir umut penceresi açmalıdır. Sudan ordusunun siyaset alanından uzaklaşarak etkinliğini ve profesyonelliğini yeniden tesis edebilmesi için kapsamlı ve radikal reformlara ihtiyacı var.
Milisler, savaşı durdurmanın, barışçıl müzakere edilmiş bir çözüme ulaşmanın ancak milislerin koşullarına, siyasi taleplerine teslim olmakla ve bunları kabul etmekle mümkün olabileceği anlayışını yerleştirmeye çalışıyor. Milisler siyasi rol oynamak bir yana, Sudan'ın kendilerine teslim olmasını veya kurumsal varlıklarını sürdürmeyi kabul etmesini istiyor. Bu noktada oldubittiye getirilmiş gerekçeler ve siyasi rasyonalite ile bunu teşvik etmek tam bir çılgınlık ve aldatmacadır. Beşir ve rejimi bir oldu bittiydi, ancak Sudanlılar otuz yıllık çok biçimli mücadelenin ardından onu devirene kadar ona karşı mücadele etmeyi seçti. Ayrıca savaş karşıtı duruş ve onu durdurma çabası, şu veya bu tarafın başarılı olduğu askeri zaferlerle veya askeri genişlemeyle ilgili değildir. Bunlar, savaşı durdurmaya çalışan kişinin aslında savaşa karşı olduğunu varsayan bir denklemdeki değişkenlerdir. Savaş karşıtı duruş, savaşan taraflara ve siyasi bir gerçekliğin zorla dayatılması için silah kullanılmasına karşı bir tutumdur. Yalnızca Sudanlı erkek ve kadınların anavatanlarından geriye kalan yerlerdeki emniyet ve güvenliğinden yanadır.
Her iki tarafın da Cidde'de önceki müzakere turlarında yaptığı gibi, uymadan ve uygulamadan on defadan fazla ateşkes imzalamanın inceliklerini yeniden deneyimlemenin bir faydası olmayacak.
Manama süreci, sonuçları gerçek ve uygulanabilir bir ateşkese ulaşmaya ve düşmanlıkların sona ermesine odaklanırsa, vatandaşlar için bir tür normal yaşama geri dönmeye izin veren uygulama mekanizmalarıyla ülke ve halk için faydalı ve yararlı olacaktır. Bu, her iki tarafın da net hedefleri müzakere etme konusunda ciddi olmasını ve konunun sadece zaman kaybına dönüşmemesi için ulaşılanı uygulayabilecek müzakereciler aracılığıyla sağlanmasını gerektirir. Manama yolunun şu ana kadar başardığı şey bu. Ayrıca, bu savaşın görünen/gizli tarafı olan Sudan'daki İslamcılar üzerinde büyük etkiye sahip olan Katar'ın da katılımı, bu arabuluculuğun etkililiğinin sağlanmasında somut bir etki yaratacaktır. Tekrardan vurgulamak gerekirse, ateşkes ve düşmanlıkların sona ermesi askeri ayrıntıların ötesine geçmemelidir.
Bu ülkelerin Sudan'daki tüm taraflarla nüfuzlarını ve ilişkilerini kullanarak silah taşıyan tüm tarafların ve silahlı hareketlerin ateşkes düzenlemelerine dahil edilmesini sağlamaları, Sudan'da barış ve istikrarın geleceği açısından çok takdir edilecek ve çok faydalı olacaktır.
Ateşkesin sağlanması ve düşmanlıkların kapsamlı bir şekilde sona erdirilmesinin ardından Sudan'ın karmaşık meselelerini tartışan herhangi bir siyasi süreç gelmelidir. Bu süreç, ister ordu ister HDK olsun, mevcut savaşta silah taşıyan tarafların katılımı olmadan gerçekleşmelidir. Silahlı hareketler, ister ülkenin geleceğini şekillendirmek için siyasi sürece katılan siyasi hareketler olarak, ister güvenlik ve askeri reform düzenlemelerine tabi silahlı varlıklar olarak statüleri konusunda açık bir tercih hakkına sahip olmalıdır.
Söz konusu süreç, Sudan'daki tüm siyasi ve toplumsal güçleri içermeli, ancak Sudan halkına karşı suç işleyen ve ihlallere karışan hiçbir taraf, birey veya kuruluşun katılımı olmamalıdır. Herhangi bir modern devletin oluşumunda neyin doğal ve makul olduğunu önceden belirlemek için herhangi bir siyasi sürecin gidişatı açık olmalıdır. Bu da askeri kurumun çeşitli kolları ile birlikte sivil siyasi denetim altında olacak şekilde yapısal reform yapılması ve HDK’nin tüm askeri, ekonomik ve siyasi uzantılarıyla her türlü kurumsal varlığına son verilmesi gerektiği anlamına geliyor. Ancak tüm bunların ayrıntıları, Sudan sivil güçleri arasında dışlama veya siyasi ihale olmaksızın kapsamlı bir süreçte gerçekleşecek olan ileriki bir aşamaya bırakıldı.
Düşmanlıkların durdurulması anlaşmasıyla ilgili bir diğer husus da, bunun sahada uygulanmasına yönelik mekanizmaların dahil edilmesi gerekliliğidir. Her iki tarafın da Cidde'de önceki müzakere turlarında yaptığı gibi, uymadan ve uygulamadan on defadan fazla ateşkes imzalamanın inceliklerini yeniden deneyimlemenin bir faydası olmayacak. Ateşkesin imzalanması, güçler ile tarafsız uluslararası veya bölgesel uygulama ve izleme mekanizmaları arasındaki net ayrım çizgileri üzerinde anlaşmayı içermelidir. Bu, siyasi baskı ve medyayı aldatma sloganlarından uzak, bu anlaşmaların sahaya yansımasını sağlamalıdır. Manama sürecine sponsor olan bu ülkeler, Arap Birliği çatısı altında, komşu ülkelerle veya Afrika Birliği (AfB) ve hatta Birleşmiş Milletler (BM) ile anlaşmalı olarak, kuvvetler ayrılığını sağlamak ve aralarındaki anlaşmayı uygulamak için sahada kuvvet sağlayabilirler.
Arap ülkelerinden oluşan beşli şayet başarılı olursa Sudan halkına büyük bir hizmet sunmuş ve savaşı durdurma konusunda büyük bir atılım gerçekleştirmiş olacak.
İki taraf şu anda, bu çatışmaların çatışma bölgelerinde mahsur kalan siviller üzerindeki etkisini hesaba katmadan, müzakere fırsatlarını artırmak amacıyla sahada en büyük ilerlemeyi elde etmek için çeşitli yollar arıyor. Daha önce yapılan ateşkes anlaşmaları ve iki taraf arasında bunların ihlaline ilişkin karşılıklı suçlamalar, anlaşmanın uygulanması ve sivillerin olası ihlallerden korunması için bir garanti olarak bu güçlerin varlığının gerekliliğini teyit ediyor. Son olarak, düşmanlıkları durdurmaya yönelik anlaşmanın sivilleri korumaya ve kanunları uygulamaya yönelik açık mekanizmalar içermesi, sivillerin hareketleri için güvenli koridorlar belirlenmesi ve insani yardım akışının her şeyden öncelikli olması gerekiyor. Aynı şekilde Sudanlıların yaşam, güvenlik ve mülkiyet gibi temel hakları da müzakere konusu olmamalıdır. İki tarafın, Sudanlıların yağmalanan mülkleri veya evleri üzerinde pazarlık yapma hakkı bulunmadığı gibi, hiçbir tarafın veya arabulucunun, siyasi çıkarlar karşılığında onların haklarından ve güvenliklerinden vazgeçerek Sudanlılara şantaj yapma sürecine katılma hakkı yoktur.
Arap ülkelerinden oluşan beşli, iki tarafı sahadaki düşmanlıkları başarılı bir şekilde durdurmaya teşvik etmeyi, bunu zorunlu kılmayı ve bunun uygulanmasını sağlamayı başarırsa, Sudan halkına çok büyük bir hizmet sunmuş olacak. Savaşı durdurma konusunda büyük bir atılım gerçekleştirerek ülkenin geleceğini şekillendirecek kapsamlı ve akılcı bir siyasi sürecin kapısını açacak. Bu, birbiri ardına çoğalan girişimlerin birbiriyle rekabet etmeyi bırakmasını gerektiren bir süreçtir. IGAD, AfB, komşu ülkeler ve BM Genel Sekreteri Elçisi Ramazan Lamamra’nın yanı sıra Troyka'nın (ABD, Birleşik Krallık ve Norveç) girişimleri, Cezayir devletinin masaya yeni bir inisiyatif koymaya hazır olduğuna dair son günlerde basına sızan haberler, sıkı bir koordinasyona ihtiyaç duyuyor. Bu koordinasyon süreci içerisinde birleşik bir platform aracılığıyla çalışılmalı. Çünkü rol dağılımı, özgürlük, barış ve adalet gibi sloganlara ulaşmak için temel ve kapsamlı bir siyasi süreç ancak bu şekilde teşvik edilebilir. Zaten Aralık ayında Sudan devriminin bayraklarını yükselten şeyler bunlardı. Bunu gerçekleştirmek için farklı geçmişlere sahip Sudanlılara danışılması gerekiyor. Özellikle de devrim sürecine aktif olarak katılmış olan gençlik gruplarına danışılmalı. Bu tasarıyı reddedenler ya da Sudan halkına karşı suç işleyerek sicili lekelenenler hariç olmak üzere herkesin katılımı sağlanmalı.
* Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli Al Majalla dergisinden tercüme edilmiştir.
