Ukrayna’daki yeni gerçekler, Avrupa’daki eski zorlukları hortlattı

Moskova ve Kiev arasındaki savaş üç yılı geride bıraktı

Görsel: Axel Rangel Garcia

Christopher Phillips

Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin üçüncü yıldönümü Avrupalı liderler arasında huzursuzluğun arttığı bir döneme denk geliyor. ABD Başkanı Donald Trump'ın Avrupalılar ve Ukraynalılar olmadan Rusya ile Suudi Arabistan'da doğrudan görüşmelere başlama kararı, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'e verilen büyük bir taviz ve hem Brüksel hem de Kiev'e yapılan açık bir hakarettir. Trump'ın Vladimir Zelenskiy'e karşı açıkça görülen düşmanlığı ve seçim kampanyası sırasında vaat ettiği barış anlaşmasına ulaşma konusundaki ısrarı sadece Ukrayna’nın değil, uzun vadede Avrupa’nın güvenliği için de ciddi sonuçlar doğurabilir.

Yeni bir gerçeklik

ABD başkanı Donald Trump yönetiminin yeni yöneliminin bir sonucu olarak Avrupa, şubat ayında peş peşe siyasi şoklar yaşadı. Bunlardan ilki ABD’nin yeni savunma bakanı olan Pete Hegseth'in, ABD'nin artık ‘Avrupa'nın güvenliğinin birincil garantörü’ olmayacağını açıklamasıydı. Bu açıklamadan birkaç gün sonra ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance, Münih Güvenlik Konferansı sırasında Avrupa için ‘içerideki düşmanın Rusya ya da Çin'den daha büyük bir tehdit’ olduğunu söyledi. Vance daha da ileri giderek, Almanya’daki genel seçimler öncesinde aşırı sağcı Almanya için Alternatif (AfD) partisinin lideriyle görüşerek partiyi üstü kapalı olarak destekledi ve Almanya Başbakanı Olaf Scholz'u kasıtlı olarak görmezden geldi.

Bundan sadece iki gün sonra Başkan Trump, eski Başkan Joe Biden yönetiminin Moskova'ya yönelik tecritçi politikasını tersine çevirerek, Putin ile uzun bir telefon görüşmesi yaptı. Bunu 18 Şubat'ta ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio liderliğindeki bir heyet ile Rus yetkililerin yer aldığı bir heyet arasında Ukrayna krizini görüşmek üzere Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad'da yapılan toplantı izledi. Ukrayna ve Avrupa ülkeleri, tüm bu görüşmelerden dışlanmakla kalmadı, üstüne üstlük Trump bir de savaştan Moskova'yı değil, Kiev'i sorumlu tuttu. Hızını alamayan Trump, bununla da kalmayıp Ukrayna'da başkanlık seçimleri yapılması çağrısında bulundu. Trump’ın bu çağrısı, Putin'in uzun zamandır istediği bir senaryo olan Zelenskiy'nin görevden alınmasının önünü açabilir. Birkaç gün sonra Trump söylemini daha da sertleştirerek, Zelenskiy'i ‘diktatör’ olarak nitelendirdi.

ABD’nin politikasındaki bu sismik değişim karşısında Avrupa’nın önde gelen liderleri, Riyad'da dışlandıkları görüşmelerden bir gün önce Paris'te bir araya geldiler.

Bu gelişmeler birlikte ele alındığında, ABD-Avrupa ilişkilerinde temel bir değişime işaret ediyor. Trump, 2022 yılından bu yana birincisi Rusya'yı müzakerelerden dışlamak, ikincisi ise Ukrayna'nın geleceğine ilişkin her türlü karara Kiev'i de dahil etmek şeklindeki NATO stratejisinin iki ana dayanağını tersine çevirdi. Trump, Zelenskiy'i hedef alarak ve 2024 yılından beri ertelenen seçimler için bastırarak Kiev'in statüsünü zayıflatıyor. Riyad’daki toplantı, Washington'ın Ukrayna'nın kellesi üzerine bir anlaşma yapabileceği ve Kiev'i elverişsiz bir anlaşmayı kabul etmek ya da ABD'nin askeri desteğini tamamen kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmak arasında seçim yapmaya zorlayabileceği yönündeki endişe verici beklentiyi arttırdı. Daha da kötüsü, Trump'ın geçmişteki askeri yardımlara karşılık olarak Ukrayna'nın stratejik madenlerinden 500 milyar dolar elde etmek istemesi, Washington'ın Ukrayna'nın savunmasına olan derin bağlılığının geçmişte kaldığı hissini güçlendirdi.

Buna karşın Avrupa ülkelerinin çoğu, Ukrayna'yı Rusya'nın yayılmacı emellerine karşı ‘ön savunma hattı’ olarak görmeye devam ediyor. Onlara göre Putin tehlikesi Ukrayna ile sınırlı değil. Putin, Trump ile Ukrayna topraklarının büyük bölümünü elinde tutmak, Kiev'in NATO ya da Avrupa Birliği’ne (AB) üye olma olasılığını zayıflatmak ve Ukrayna'yı yeniden Rusya'nın nüfuz alanına sokmak için pazarlık yapmayı başarırsa bu, Moskova’yı Baltık bölgesinde ya da Doğu Avrupa'da benzeri adımlar atmaya cesaretlenebilir.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Mike Waltz ve Trump'ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff, 18 Şubat'ta Riyad'da Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ile yaptıkları görüşmenin ardından bir toplantıya katıldılar (Reuters)

Avrupalıların Rusya ile Ukrayna arasında bir barış anlaşmasına varılmasını istediklerine şüphe yok, fakat bu sadece Ukrayna'nın kabul edeceği ve Avrupa'nın kapılarını Putin'e açmayacak olan bir anlaşma olabilir. Hegseth ve Vance'in yorumları işte bu nedenle endişe yaratıyor. Avrupalı güçler Ukrayna'yı desteklemelerine rağmen, ABD’nin desteğini çekmesi ve savaşın devam etmesi halinde, onun yerini alabilecek askeri imkanlara ve silahlara sahip değiller. ABD desteği olmadan Avrupa ülkelerinin asker konuşlandırılmasının, Rusya'yı gelecekteki saldırganlığından caydırmak için yeterli olup olmayacağı da sorgulanması gereken bir konu.

Eski zorluklar

ABD’nin politikasındaki bu sismik değişim karşısında Avrupa’nın önde gelen liderleri, Riyad'da dışlandıkları görüşmelerden bir gün önce Paris'te bir araya geldiler. Burada Kiev’i desteklemeye olan bağlılıklarını ve hem Ukrayna'nın hem de Avrupa'nın barış görüşmelerine katılma arzuları konusunda birlik içinde olduklarını gösterseler de eski bir mesele yeniden gündeme geldi.

Hem Trump’a hem de Putin'e sempati duyan sağcı popülistler tarafından yönetilen Macaristan ve Slovakya, Paris’teki toplantıdan dışlanmalarını kınarken, Macaristan Başbakanı Viktor Orban toplantıyı, Trump'ın barış planını baltalamaya yönelik bir ‘loserlar (kaybedenler) toplantısı’ olarak nitelendirdi.

Rusya ve ABD’de sadece yönetimin karar verici olması, her ikisinin de nispeten net stratejiler ve politikalar geliştirmesine olanak tanırken, Avrupalılar bu avantaja sahip değiller. Çok sayıda karar vericiyle tek bir yol çizmeye çalışıyorlar. Öte yandan Rusya’nın 2022’de Ukrayna’ya savaş açması, İngiltere ile birlikte Avrupalı müttefiklerin Rusya’yı cezalandırmayı, Kiev'i askeri olarak desteklemeyi ve milyonlarca Ukraynalı mülteciye ev sahipliği yapmayı kabul etmesiyle, dikkate değer düzeyde bir yakın düşünmeye ve ortak stratejiye yol açtı. Almanya'nın savunma alanında harcamaları arttırma ve İngiltere'nin göçmen kabul etme konusundaki isteksizlikleri gibi eski alışkanlıkları kısa sürede terk edilirken, tüm kıta, yerel ekonomilerine olan yüksek maliyetine rağmen Rus gazına olan bağımlılığını azalttı.

Romanya'daki askeri tatbikatlar sırasında NATO birlikleri, 19 Şubat (AFP)

Ancak bölünme, Avrupa politika yapımının bir özelliği olmaya devam ediyor. Bu durum, Fransa'nın, Hegseth'in önerdiği gibi ABD'nin kendi birliklerini göndermekten kaçınması halinde, Kiev tarafından kabul edilecek herhangi bir barışı garanti altına almak üzere Ukrayna'ya Avrupa’dan askeri birlikler göndermeye istekli olduğu Paris’teki toplantıda açıkça görüldü.

Ancak bölünmüşlük hali bu tek politikadan daha derinlere kadar uzanıyor. Hem Trump’a hem de Putin'e sempati duyan sağcı popülistler tarafından yönetilen Macaristan ve Slovakya, Paris’teki toplantıdan dışlanmalarını kınarken, Macaristan Başbakanı Viktor Orban toplantıyı, Trump'ın barış planını baltalamaya yönelik bir ‘loserlar (kaybedenler) toplantısı’ olarak nitelendirdi. İtalya da benzer şekilde ikircikli bir tutum sergiledi. Şarku'l Avsat'ın al Majalla'dan aktardığı analize göre İtalya’nın popülist Başbakanı Giorgia Meloni, Putin'in hayranı olmasa da Trump'a yakınlığı ve Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'dan nefreti ile biliniyor. Meloni, önceleri Ukrayna'yı desteklemiş olsa da Trump'ı planını diğer Avrupalı liderlerden daha fazla destekliyor olabilir. Slovenya gibi daha AB yanlısı ülkeler bile Paris’teki toplantıyı eleştirdiler. Çünkü toplantıda sadece AB üyesi büyük ülkeler ve İngiltere yer alırken, daha küçük ülkeler dışlandı.

İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana, Avrupa'daki NATO üyeleri savunmalarını ABD'nin varlığının devam edeceği ve ABD silah ve teknolojisine erişebilecekleri varsayımı üzerine inşa etmişlerdir.

Ukrayna konusundaki bu gerilimler birçok açıdan, Trump yönetiminin ABD'nin Avrupa kıtasındaki angajmanını azaltması halinde, Avrupa ülkelerinin yüzleşmek zorunda kalacağı daha büyük zorlukları yansıtıyor. Macaristan ve Slovakya dışında çoğu Avrupa ülkesi Rusya'ya karşı durmaya kararlı olsa da birçoğu kendi başlarına daha fazla sorumluluk almaktan kaçınıyor. Asker gönderme konusundaki isteksizliğin ötesinde, savunma harcamalarının arttırılmasına karşı da büyük bir direnç söz konusu. Portekiz, İspanya, İtalya, Belçika ve daha küçük devletler de dahil olmak üzere pek çok ülke, NATO'nun gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYİH) yüzde ikisini savunmaya ayrılması hedefini karşılayamıyor. Almanya, Fransa ve İngiltere dahi savunmaya çok daha fazla harcama yapmıyorlar. Ancak İngiltere harcamalarını yüzde 2,5'ten yüzde 3'e çıkarma ihtimalini değerlendiriyor. Paris’teki toplantının en önemli sonuçlarından biri, AB üyelerinin AB mali kurallarını ihlal etmeden savunma harcamalarını arttırmalarına olanak tanıyacak yeni mekanizmalar yönünde ilerleme kaydedilmesiydi. Fakat bu, büyük çaplı yeniden silahlanma çabalarının ötesinde aşamalı değişikliklere yol açabilir.

ABD’siz Avrupa

Ne olursa olsun Avrupa hükümetlerinin karşı karşıya olduğu zorluğun küçümsenmemesi gerekiyor. Avrupa'daki NATO üyeleri, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana savunma stratejilerini, ABD'nin askeri varlığının ve onun silah ve askeri teknolojisine erişimin devam edeceği varsayımı üzerine inşa ettiler.

Bunun sona ermesi halinde, yerine yenisini koymak yıllar alacak ve milyarlarca euroya mal olacak. Londra'da günlük yayımlanan Financial Times gazetesine göre eski ABD Başkanı Biden tarafından Baltık ülkeleri, Polonya ve Romanya'ya gönderilen 20 bin asker de dahil olmak üzere, Avrupa'da 90 bin ABD askeri bulunuyor. Hegseth'in öngörüleri gerçekleşir ve bu birlikler, silahlar ve teknoloji geri çekilirse, Avrupalıların bunların yerini doldurmak için GSYİH'lerinin yüzde ikisinden çok daha fazlasını harcamaları gerekecek. Trump'ın böylesine düzensiz bir şekilde çekilmesi Putin için cazip bir fırsat yaratacak. Bu da çekilmeyi önlemeyi ya da geciktirmeyi Avrupalı liderler için bir önceliğe dönüştürecek. Ukrayna konusunda Washington ile ilişkilerde hassas bir denge kurulması gerektiği ortada. Trump'ı Avrupa'dan hızlı bir şekilde çekilmekten alıkoymak için dikkatli olunması ve aynı zamanda, tercihen her ikisinin de masada yer aldığı herhangi bir çözümde, Avrupa’nın ve Ukrayna'nın hayati çıkarlarının korunması gerekiyor. Bunun etkili bir şekilde yapılabilmesi için de Avrupa'nın mümkün olduğunca birlik içinde olması gerekiyor. Bu ise Avrupa’nın Rusya tarafından 2022 yılında Ukrayna’ya savaş açılmasından ve hatta daha da öncesinden beri mücadele ettiği bir mesele.

*Bu analiz Şarku'l Avsat tarafından Londra merkezli Al Majalla dergisinden çevrilmiştir.