Selam Zeydan
Irak, Amerika Birleşik Devletleri ve İran arasında tırmanan bir mücadeleye tanık oluyor. Washington, Saddam Hüseyin rejiminin yerine geçecek mevcut siyasi sistemi kurduktan sonra nüfuzunu kaybederken, Tahran’ın giderek nüfuzunu artırdığına inanıyor. Washington, Iraklı siyasi güçlerin bir sonraki başbakanın seçiminde İran etkisinden kurtulmak ve silahlı milis grupları siyasi karar alma süreçlerinden uzaklaştırmak için çalışmalarını istiyor.
Son olarak, Washington'un Haşdi Şabi yasasındaki değişikliğin veto edilmesi için baskı uygulamasının ardından Irak sahnesi üzerindeki etkisi açıkça belirginleşti. Meclis Başkanı Mahmud el-Meşhedani, Iraklı siyasi güçlerin Haşdi Şabi yasasındaki değişikliği meclisten geçirmeyerek Amerikan baskısına boyun eğdiğini açıkladı. Meşhedani, baskının siyasi yaptırımlar uygulamayı, siyasi sisteme verilen desteği geri çekmeyi, petrol gelirleri üzerindeki korumayı kaldırmayı, Haşdi Şabi'yi hedef almayı ve İsrail'in Irak topraklarına doğrudan saldırılar düzenlemesine izin vermeyi içerdiğini belirtti.
Ancak, Amerikan tarafıyla yapılan görüşmelerle ilgili bilgi sahibi olan Iraklı siyasi liderler, al-Majalla'ya, yeni Amerikan stratejisinin, çeşitli bakanlıklarda bakanlık düzeyindeki Iraklı yetkililere ve genel müdürlere yaptırımlar uygulayarak ve Irak hükümetinin karar alma süreçlerindeki etkilerini ortadan kaldırarak, İran'ın siyasi sistem içinde dayandığı derin devleti hedef almak olduğunu vurguladılar. Yaptırımlara tabi olan tüm yetkililerin bir sonraki aşamada görevlerinden alınması gerektiğini belirttiler.
ABD'nin Iraklı kurumlara yönelik yaptırımları 2023 yılında yoğunlaşmaya başladı ve İran'ın kendisine uygulanan yaptırımları atlatmasına yardımcı olma gerekçesiyle,100'den fazla şirket ve kişiye yaptırım uygulandı. En son yaptırımlar, Haşdi Şabi’ye bağlı el-Mühendis Şirketi'nin yanı sıra, Haşdi Şabi Komisyonu Başkanı Falih Feyyad, Egemenlik İttifakı Başkanı Hamis el-Hancer ve Asaib Ehli’l Hak'ın siyasi kolu olan Sadıkun Hareketi Başkanı Kays el-Hazali'yi hedef aldı.
Kaynaklara göre Washington bu önlemlerin, İran nüfuzunu azaltabilecek ve milis grupların rolünü sınırlayabilecek yeni Batı yanlısı siyasi güçler yaratarak, İran nüfuzunun 2012 öncesi seviyelerine geri dönmesinin önünü açtığına inanıyor. Bu ise yaklaşan parlamento seçimlerinin sonuçlarına bağlı.
DEAŞ’ın ülkenin üçte birini ele geçirdiği 2014 yılından sonra İran'ın Irak'taki etkisi arttı. O dönemde Irak hükümeti, Irak güçlerini eğitmeleri için İran Devrim Muhafızları ve Hizbullah'tan danışmanlar görevlendirdi. İran silah depoları Iraklı milis gruplara açıldı ve daha sonra Irak hükümeti silahların parasını ödedi. Irak'ın üçte birini ele geçirip Bağdat'ın dış mahallelerine ulaşan DEAŞ ile mücadele etmek için sivil gönüllülerden ve çeşitli örgütlerden oluşan Haşdi Şabi Güçleri adlı özel bir birim kuruldu.
ABD'nin Iraklı kurumlara yönelik yaptırımları, 2023 yılında yoğunlaşmaya başladı ve İran'a uygulanan yaptırımları atlatmasında yardımcı olma gerekçesiyle 100'den fazla şirket ve kişiyi hedef aldı
Kaynaklar, ABD Başkanı Donald Trump'ın Irak'a özel temsilci olarak Mark Savaya'yı atamasının Iraklı fraksiyonların rolünü sona erdirmeyi, Devrim Muhafızları Ordusu'nun Bağdat'taki ekonomi ofisini kapatarak İran'ın etkisini azaltmayı, aynı zamanda ABD'nin ekonomik, siyasi ve güvenlik alanındaki nüfuzunu güçlendirmeyi amaçladığını belirtti.
Irak kökenli olan Savaya, Arapça konuşuyor ve Başbakan Muhammed Şiya Sudani ile yakın bağları bulunuyor. Hizbullah Tugayları tarafından kaçırılan İsrailli araştırmacı Elizabeth Tsurkov'un serbest bırakılması için yürütülen müzakereleri de o yönetti. Savaya’nın görevi, önümüzdeki dönemde Hizbullah Tugayları, Asaib Ehli’l Hak, Nuceba Hareketi ve Seyyid el-Şüheda Tugayları gibi milis gruplarını Irak güvenlik sahasından uzaklaştırmaya odaklanmak olacak. Şarku’l Avsat’ın al Majalla’dan aktardığı analize göre Savaya özellikle son haftalarda Iraklı fraksiyonlar ile duyurulmamış bir anlaşmayı hayata geçirmeyi başardı. Bu anlaşma, ABD ve İsrail'in, Tsurkov'un serbest bırakılması karşılığında, bu fraksiyonların Iraklı liderleri ve hatta Irak’taki misafir liderlerini hedef almayacağını öngörüyordu.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran destekli milislerin faaliyetlerinin devam etmesinin ülkenin egemenliğini zayıflattığını belirtti.
Rubio, “Irak'taki İran destekli milisler hem Amerikalıların hem de Iraklıların hayatlarını ve işlerini tehdit ediyor ve Tahran'ın çıkarı için Irak kaynaklarını yağmalıyor” dedi. Washington'un bu fraksiyonların silahsızlandırılmasını iç istikrarı korumak için hayati bir adım olarak gördüğünü vurguladı.
İran'ın tavrı
Ancak diğer yandan İran, Irak sahasındaki Amerikan hamleleri karşısında kayıtsız kalmadı. Tahran şu anda stratejisini değiştirmek, milis grupları Washington ile doğrudan çatışmaktan uzaklaştırmak ve Irak'taki nüfuzunu kaybetmesini önlemek için çalışıyor.
Iraklı Haşdi Şabi üyeleri ve destekçileri, dört Haşdi Şabi üyesinin ölümüne yol açan ABD hava saldırısını kınamak için Bağdat'ta düzenlenen yürüyüşte bayraklarını sallıyor, 31 Temmuz (AFP)
Aynı kaynaklar, İran'ın Irak dosyasına yaklaşımını yakın zamanda yeniden yapılandırdığını açıkladı. Bu kapsamda Kasım Süleymani'nin ölümünün ardından son yıllarda Irak hükümetlerinin kuruluşunda önemli rol oynayan Lübnan Hizbullah'ını, İsrail ile savaşta karşılaştığı zorluklar ve liderlerinin çoğunu kaybetmesi nedeniyle sahneden uzaklaştırdı. Yine İran, Iraklı fraksiyonlar ve siyasi oluşumlar ile temas halinde olan liderleri de değiştirdi. Bunlar, Irak'taki stratejisini, ABD ve İsrail ile doğrudan çatışmadan bazı milis grupları çekerek ve Irak içinde gerginliği önlemek için siyasi boyuta odaklanarak yeniden kalibre etme yönünde atılan ciddi adımlar. Kaynaklar, Irak dosyasının halen İsmail Kaani'nin sorumluluğunda olduğunu, ancak komutası altında çalışan ve Irak güçleriyle iletişim kuran tarafların son zamanlarda değiştiğini teyit etti.
İran'ın, kendisine uygulanan Amerikan ve Batı yaptırımlarını atlatmak için kritik bir alan olan Irak'ı kaybetmek istemediğine de dikkat çeken kaynaklar, İran’ın nüfuzunun bir kısmını ABD'ye devredeceğini belirtti. Ayrıca İran’ın, Washington ve Tahran arasında bir anlaşma yoluyla bir sonraki Irak başbakanının seçiminde dengeyi korumayı ve Tahran'ın Adil Abdulmehdi'yi tek taraflı olarak başbakan seçip siyasi kaosa yol açtığı deneyimin tekrarlanmasını önlemek istediğini de ifade etti.
Kaynaklar, İran İslam Cumhuriyeti'nin Dini Lideri Ali Hamaney'in geçen hafta İsmail Kaani aracılığıyla Iraklı siyasi güçlere bir mesaj göndererek, “Koordinasyon Çerçevesi”ni dağıtmamaları ve pozisyonlarını birleştirmeleri çağrısında bulunduğunu belirtti. Hamaney, başbakanlık konusunda en uygun adayı desteklemek için yaklaşan Irak parlamento seçimlerinin sonuçlarını bekliyor. İran için bu adayın yalnızca “Koordinasyon Çerçevesi” kapsamındaki güçlerden olması gerekiyor. Bu husus, ABD ile bağlantıları olan bazı Iraklı politikacıların bir sonraki aşama için kendilerini tanıtmak amacıyla yürüttükleri mekik diplomasisi göz önüne alındığında özellikle önemli.
İran, son yıllarda Kasım Süleymani'nin ölümünün ardından Irak hükümetlerinin kuruluşunda önemli bir rol oynayan Lübnan Hizbullah'ını sahneden uzaklaştırarak Irak siyasi ortamını yeniden yapılandırmaya çalışıyor
Ancak, Başbakan'a yakın bir Iraklı politikacı olan İbrahim el-Sumeyd’i, bir sonraki Irak başbakanının, tek bir şart koşan ABD Başkanı Donald Trump'ın güvenini kazanacak kişi olacağını belirtti. O şart ise Irak'taki milis gruplar dosyasının kapatılması. Iraklı politikacı, 7 Ekim 2023'ten bu yana yaşanan büyük değişikliklerin ardından İran ekseninin bölgede etkisiz hale geldiğine işaret etti.
Kaynaklar, ABD'nin, İran'a yakınlıkları nedeniyle terör örgütü olarak tanımlanan bazı güçleri uzaklaştırarak Şii siyasi güçlerini dağıtmaya çalıştığını belirtti.
Irak, Bağdat'taki Irak Parlamentosu, 7 Şubat 2022 (Reuters)
Veriler, Irak arenasında ABD ile İran arasındaki mücadelenin tırmanabileceğini gösteriyor. Bu durum, parlamentoda sandalye sahibi Şii siyasi güçlerin yeni hükümetin kurulmasına katılmalarının engellenmesi durumunda, güvenlik alanında huzursuzluklara yol açabilir. Bu senaryo 2021’de, seçimlerin galibi Mukteda es-Sadr İran destekli Koordinasyon Çerçevesi’ne katılmayı reddedip hükümeti tek taraflı olarak kurmaya çalıştığında yaşananları hatırlatıyor. İki taraf arasında silahlı çatışmalar yaşanmış ve sonunda Sadr siyasi süreçten resmen çekilmişti.
Ünlü siyasetçi İzzet el-Şabender, Haşdi Şabi’nin dağıtılması yönündeki Amerikan taleplerini yerine getirmenin, bu eyleme kalkışacak herhangi bir hükümetin 24 saat içinde devrilmesine yol açacağını belirtti. Bu adımın kolay olmadığını belirten Şabender, Haşdi Şabi'nin Amerikan çıkarlarına bir tehdit oluşturmadığının ve dağıtılmasının İsrail'in bir talebi olduğunun düşünüldüğünü belirtti.
Şabender, İsrail'in ülkelerin içişlerine müdahalesi nedeniyle Irak'ın geleceğinde istikrar olmadığını belirterek, Koordinasyon Çerçevesi ittifakının iki cepheye bölünmesinin, Şiiler için büyük bir kayba yol açacağını kaydetti.
*Bu analiz Şarku’l Avsat tarfından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir.
Han Yunus’ta İsrail yanlısı bir milis grubuna liderlik eden Husam el-Esdal (Filistin Basın Ağı sayfası)
Gazze’deki Cibaliye Mülteci Kampı’nda Hamas’a bağlı Kassam Tugayları mensuplarının önünde duran Filistinli bir çocuk (Arşiv – EPA)
