ABD'nin Ağustos 2021'de ülkeden çekilmesiyle Afganistan yönetimini yeniden ele geçiren Taliban, kadınların eğitim, istihdam ve seyahat özgürlüklerine yönelik kısıtlamalarıyla tepki çekiyor.
New York Times (NYT) ise Kabil yönetiminin kadınların girişimciliğine verdiği desteği dünya gündemine taşıdı.
Ortaokula gidemeyen ve belirli işkollarında çalışma yasağına tabi tutulan Afgan kadınlarının para kazanmak ve sosyal hayata karışmak için kendi işlerini kurduğu bildiriliyor.
Afganistan Ticaret ve Sanayi Odası rakamlarına göre, işletme ruhsatına sahip kadın sayısı son 5 yılda 10 katına çıkarak 10 bini aştı.
Kadınların ağırlıklı olarak küçük işletmelerde çalıştığını aktaran Dünya Bankası, 120 bin civarındaki kadının da ruhsatsız bir şekilde iş hayatında yer aldığını tahmin ediyor.
Amerikan gazetesi avukat, mühendis ve akademisyen olmayı hayal eden kadınların devlet dairelerinde ya da kar amacı gütmeyen kuruluşların çoğunda çalışamadığını da belirtiyor.
Ayrıca güzellik salonu işletemiyorlar, ebelik veya hemşirelik eğitimi alamıyorlar, erkek müşterilerle, tedarikçilerle ya da banka yetkilileriyle konuşamıyorlar.
Kadınlar halı dokumacılığı, kozmetik veya mesleki eğitim gibi alanlara kaymak zorunda kalıyor.
BM verilerine göre kadınların yüzde 7'sinden azı bir meslekte çalışıyor.
Bunlar da artan güçlüklerle karşı karşıya. Örneğin Afganistan Erdemi Yayma ve Ahlaksızlığı Önleme Bakanlığı'na bağlı kişilerin 6 Haziran'da peçelerin nasıl takıldığına bakıp kadınları gözaltına alması, Herat'ta tepkiye yol açtı.
Taliban protestoculara ateş açarak en az iki kişiyi öldürdü.
NYT, bu zorlu koşullar altında girişimciliğe soyunan kadınlarla konuştu.
Herat Kadın Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Behnaz Selçuki, "Afganistan'daki kadınlar için iş hayatından başka bir umut yok" ifadesini kullanıyor.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın maddi desteğiyle iş kuran 19 yaşındaki Nasira Azizi, "Taliban gelmeden önce de ben girişimci olmak istiyordum" diyor.
450'ye yakın kadını iki halı ve kilim atölyesi ve evinde çalıştıran Azizi, kız çocuklarına 6. sınıftan itibaren eğitim yasağı geldiğinde çok üzüldüğünü söylüyor:
Depresyona girdim. Evde hep aynı yüzleri görüyorsunuz. Burada hiç değilse konuşacak daha fazla konu çıkıyor, iş için daha fazla motivasyon kaynağı bulunuyor.
Kendisinin idare, insan kaynakları ve muhasebeden sorumlu olduğunu belirten Azizi, erkek kardeşlerinin tasarım ve pazarlamayı üstlendiğini, babasının da atölyelerden birinin başında durduğunu sözlerine ekliyor.
Rukiye Rızayi, Taliban'ın iktidara gelmesi nedeniyle maden mühendisliği hayali suya düşünce İngilizce öğretmenliğine başladığını söylüyor.
Özel derslerin de yasaklanmasından sonra Herat'ta sabun işine girdiğini anlatıyor.
21 yaşındaki kadın, 2022'de açtığı Manolya adlı işletmeyle 7 kişilik ailesine baktığını ve 2030'da markasının uluslararası bir nitelik kazanmasını istediğini vurguluyor.
Ancak Rukiye tek başına Kabil'e gidip sabunlarını satamıyor. Zira Taliban uygun bir erkekle seyahat etmesini zorunlu tutuyor.
Babası Çırağali ise "Pazarlamadan ben sorumluyum ve bu işin en önemli kısmı. Eğer o bir televizyonsa ben, istediğim kanalı açabilecek bir kumandayım" diyor.
Arıcılık yapan Gonca Kerimi de, Herat'ın dışındaki kovanlara giderken bazen erkek gibi giyindiğini söylüyor.
2023'te Taliban'ın kendisini uyarıp dükkanına erkek müşterileri alamayacağını söylemesiyle işlerinin zora girdiğini aktarıyor.
Kerimi, kızı 7 yaşındayken hapse girdiğini ve dönünce kızının kendisine "Anne serbest mi bırakıldın, yoksa bu bir rüya mı?" dediğini belirtip ekliyor:
O noktada kendime 'Taliban kafama bile vursa bir daha kafamı kaldırmayacağım' dedim.
39 yaşındaki kadın şu ifadeleri de kullanıyor:
Taliban'la ilgili iyi şeylerden biri de bu: Yönetim kadınların işletmelerini aktif bir şekilde destekliyor. Ama günbegün daha fazla kısıtlamayla karşı karşıya kalıyoruz.
Afganistan Çalışma Bakanlığı Sözcüsü Samiullah İbrahimi, "ülkenin ilkelerine" uygun davranan kadınları mesleki eğitim programlarına katılmaya teşvik ettiklerini ve işletmeleri de daha fazla kadın çalıştırmaya yönlendirdiklerini NYT'ye söylüyor.
İbrahimi, kurdukları Ekonomik Güçlendirme Komitesi'nin 45 milyona yakın nüfusa sahip bir ülkede bu sene yalnızca 26 kadına iş imkanı sağladığını da ifade ediyor.
Independent Türkçe, New York Times, UN Women
