Nebil Fehmi
İsrail ve ABD, uluslararası hukuku açıkça ihlal ederek son saatlerde İran'a karşı askeri operasyonlar başlattı. Bu durum, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres tarafından da doğrulandı. İsrail'in açıklamalarına göre operasyonlar, Umman Sultanlığı'nın samimi arabuluculuğunda, iki ülke arasında devam eden müzakereler sırasında haftalar önce geliştirilen ortak bir plana göre gerçekleştirildi. İran'ın ilk tepkisi, bazı Arap ülkelerindeki hedefleri içeriyordu.
Trump, operasyonları duyurduğu konuşmasında sık sık İran rejimine ve onun tehlikelerine atıfta bulundu. Bu kez İran'daki hedefler arasında İranlı siyasi ve askeri liderlerin karargahları da yer aldı. Bu durum, İsrail ve ABD’nin asıl amacının İran'ın nükleer silah geliştirmesini engellemek değil, İran rejimini değiştirmek olduğunu gösteriyor. Bu da seçenekleri varoluşsal hale getiriyor. Bu durum diplomatik çözümleri zorlaştırıyor ve eylem ve tepki döngüsünü tırmandırarak Körfez bölgesi ve Ortadoğu için tehlikeli sonuçlar doğuruyor.
Füzeli saldırılar, her iki tarafın müzakerecileri ve arabulucu Umman’ın müzakerelerin yapıcı ve ciddi olduğunu belirten açıklamalarının hemen ardından gerçekleşti. Viyana'da taraflar arasında teknik istişareler konusunda bir anlaşma sağlandı. Teknik toplantılar her zaman açıklanması kararlaştırılan bilgilerin doğruluğunun teyit edilmesine veya gelecekte ihlallerin yaşanmamasını sağlamak için denetim kontrollerinin oluşturulmasına odaklandığından, müzakerelerin hedefleri konusunda bir anlaşmaya varılmasının yakın olduğu ima edildi.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre ABD'nin İran'ın nükleer silah edinmemesi gerektiği yönündeki açıklamaları ile İran Dışişleri Bakanı Arakçi’nin ülkesinin bu tür silahları edinmeyeceğini taahhüt ettiği yönündeki açıklamaları arasında uyum olduğu halde askeri operasyonlar başladı. Umman Dışişleri Bakanlığı, İran'ın nükleer silah üretiminde kullanılabilecek radyoaktif madde stoklarını muhafaza etmemeyi kabul ettiğini açıkladı ve taraflar arasında bir anlaşmaya varılmasının yakın olduğunu vurguladı.
Şu an ki kriz teknik askeri ve düzenleyici meselelerin ötesine geçiyor. Ayrıca bu, stratejik rekabet ve taraflar arasında güvenin tamamen yitirilmesi krizi. Müzakereler sırasında askeri operasyonların yeniden başlaması bu durumu daha da kötüleştiriyor ve tarafların farklılıklarını aşmak için tavizler veya yenilikçi çözümler sunma konusunda isteksiz davranmalarına neden oluyor.
Bu yüzden özellikle de İran'ın artık nükleer teknolojiler konusunda zamanla silinemeyecek önemli bir ulusal bilgi birikimi ve deneyime sahip olması nedeniyle Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) teknik güvenlik önlemleri veya Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu (Euratom) tarafından uygulanan benzer önlemler ile durum istikrara kavuşmadı.
İran’ın da şüpheleri var, çünkü son aylarda müzakereler sırasında iki kez askeri operasyonlarla karşı karşıya kaldı. Obama döneminde imzalanan nükleer anlaşmadan çekilen Trump'tı. Dolayısıyla yeni bir anlaşmanın ‘geri döndürülemez’ olmasını sağlamak için ABD'den geniş kapsamlı garantiler talep ediyor. ABD ve uluslararası toplum tarafından kendisine uygulanan tüm yaptırımların derhal kaldırılmasını istiyor, ancak bunun gerçekleştirilmesi zor olacak. İranlı eski müzakereciler birkaç hafta önce bana, İsrail'in ABD'ye yönelik taleplerinin ve baskısının devam etmesi ve İran'ın gerçek hedefinin rejim değişikliği olduğu gerekçesiyle İran'ın boş talepler ve tavizler döngüsüne girmesinden korktukları için taviz vermekte isteksiz olduklarını söylediler.
Bölgedeki durumun ciddiyeti göz önüne alındığında, askeri operasyonları derhal durdurmak ve meşru hedefleri olan diplomatik bir yol izlemek büyük önem taşıyor. Müzakerelerin asıl sponsoru olan Umman'ın yanı sıra Mısır, Suudi Arabistan, Fransa, İspanya, Brezilya, Meksika, Endonezya, Hindistan, Güney Afrika, Senegal ve diğerleri dahil olmak üzere dünyanın farklı bölgelerinden ve kıtalardan ülkelerin onayladığı bir bildiri taslağı hazırlanmasını ve yayınlanmasını öneriyorum. Bildiri, aşağıdakiler dahil olmak üzere bir dizi hızlı ve somut ilk önlem alınmasını talep etmeli:
1) ABD ve İran, askeri operasyonları derhal dondurduklarını ilan etmeli.
2) İran, nükleer programının şeffaflığını artırmak ve uluslararası topluma programın barışçıl niteliği ve gelecekteki beklentileri konusunda güvence vermek için bazı tek taraflı önlemler almalı. Bu önlemler arasında, radyoaktif madde ve askeri teknoloji stoklarının büyüklüğünü açıklamak ve mutabık kalınan bir programa göre stoklarını azaltmayı ilke olarak ve yakın gelecekte bir ön adım olarak, İran'ın belirlediği tesislerde sınırlı sayıda UAEA müfettişinin ziyaretlerini gönüllü olarak kabul etmeli.
3) İran'ın stokları öngörülebilir gelecekte askeri amaçlarla kullanılabilecek seviyelere ulaşmadığı sürece, Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması (NPT) ve hükümlerine uygun olarak İran'ın uranyum zenginleştirme hakkını tartışıyor.
4) BM Güvenlik Konseyi (BMGK), bazı ülkelerin ‘veto’ hakkı nedeniyle etkili adımlar atmak konusunda bir karar alamasa da durumu değerlendirmek ve bir açıklama kaydetmek üzere toplantıya çağrılmalı.
5) ABD ve İran'ın müzakereleri derhal yeniden başlatma konusunda anlaşmaya varılmalı.
Bu öneri tek başına bir çözüm değil, daha çok uluslararası toplumun ateşkes ve diplomasiye daha fazla alan yaratmak için baskı yaptığı, diplomatik çözümler arayışında ABD ile İran arasında kademeli olarak güven inşa etmeyi amaçlayan bir ön adımdı.
Tüm bu gerilimler ve belirsizlikler, ABD ve İran arasında istikrarlı ve düzenli müzakerelerin yürütülmesini zorlaştırırken bu müzakereler başarı ile başarısızlık arasında gidip gelebilir. Bu yüzden önerilen inisiyatif grubu ve bildiriyi benimseyenler, müzakereler her iki taraf için de devam etmesini değerli kılacak teşvikler yaratacak bir aşamaya gelene kadar, koordineli çabalarını sürdürmeli ve hem ABD hem de İran ile küçük gruplar halinde temaslarını sürdürmeli.
İran, uluslararası hukuka aykırı olarak egemenliklerini ihlal etmesine rağmen, İran'a yönelik herhangi bir saldırıya katılmayacaklarını ve hava sahalarının bu tür operasyonlar için kullanılmasına izin vermeyeceklerini beyan eden Arap Körfez ülkeleri ve komşu ülkelerle olan siyasi, ekonomik ve güvenlik ilişkilerini yeniden tesis etmeye ve geliştirmeye daha fazla önem ve öncelik vermeli.
Bölge ülkeleri arasında şüphe ve gerginliğin artmasıyla birlikte, Ortadoğu'daki bölgesel tarafların kendi askeri ve güvenlik kapasitelerini geliştirmeye çalışacaklarını ve önümüzdeki yıllarda giderek büyüyen ve sofistike bir silahlanma yarışının ortaya çıkacağını tahmin ediyorum. Arap ülkeleri, Ortadoğu bölgesel güvenliğinde inisiyatifi yeniden ele geçirmek için şimdiden hazırlık yapmalı. Bu girişimlerin ön saflarında, Mısır'ın 1974 ve 1990 yıllarında Ortadoğu'dan nükleer silahların ve diğer kitle imha silahlarının ortadan kaldırılmasına ilişkin önerdiği, tüm Arap ülkelerini, İran'ı ve İsrail'i kapsayan girişim yer alıyor. Uluslararası denetime tabi olmayan gelişmiş bir nükleer programa sahip olmasına rağmen, bölgede NPT’ye taraf olmayan tek ülke iran.
