İran iktidarının destekçileri dün bir güç gösterisi düzenleyerek sokaklara dökülerek Mücteba Hamaney’i babası Ali Hamaney’in ardından ülkenin yeni Dini Lideri (Rehber) olarak ilan ettiler.
Bu manzara, katı muhafazakarların iktidar üzerindeki kontrolünün devam ettiğinin bir göstergesi olarak görüldü. Bu durum, Ortadoğu'daki savaşın hızlı bir şekilde sona ermesi ihtimalini sınırlayabilir.
Öte yandan tarihinin en kötülerinden biri olan küresel enerji arzındaki kesintilerin devam etme olasılığı, uluslararası piyasalarda endişeleri artırırken petrol fiyatlarındaki artışlara ve borsalardaki keskin düşüşlere yansıdı. Savaşın uzaması halinde daha geniş ekonomik etkilerle ilgili endişeler arttı.
Diğer taraftan ABD Başkanı Donald Trump, Mücteba Hamaney’in (56) Dini Lider olarak seçilmesi kararından duyduğu memnuniyetsizliği dile getirerek İran'ın ‘koşulsuz teslim olmasını’ istedi.
İran’ın yeni Dini Lideri Mücteba Hamaney, güvenlik hizmetleri ve bunlarla bağlantılı geniş iş ağı üzerinde zaten önemli bir etkiye sahip bir din adamı. Trump, NBC'nin İran’ın yeni Dini Lideri ile ilgili bir sorusuna verdiği yanıtta İranlılar için “Bence büyük bir hata yaptılar” dedi.
New York Post gazetesi de Trump'ın Hamaney’in oğlunun seçilmesinden sonraki adımlarla ilgili bir soruya verdiği yanıtta “Size söylemeyeceğim... Mutlu değilim” dediğini aktardı.
Hava saldırılarına rağmen geçit töreni
Diğer taraftan Fransız Haber Ajansı AFP, binlerce İranlının yeni Dini Lider'e bağlılık yemini etmek için Tahran'ın kalbindeki İnkılap Meydanı’nda toplandığını bildirdi. Birçok kişi meydandaki miting sırasında İran bayrakları ve Mücteba Hamaney’in resimlerini taşıdı.
İran’ın resmi haber ajansları, yeni Dini Lider’e verdikleri desteği göstermek için birçok şehirde sokaklara dökülen kalabalıkların, ülke bayraklarını ve onunla birlikte bir hafta önce ABD ve İsrail'in İran'a düzenlediği hava saldırılarının ilk gününde bombalı saldırıda hayatını kaybeden babasının resimlerini taşıdıklarını gösteren görüntüler yayınladı.
İran devlet televizyonu, İsfahan'da yeni Dini Lider’in destekçilerinin İmam Meydanı'nda Mücteba ve Ali Hamaney’in resimlerinin bulunduğu bir platformun yakınlarında ‘Allahu Ekber’ sloganları atılırken, hava saldırıları sonucu olduğu sanılan yakınlarda patlama seslerinin duyulduğunu bildirdi.
Tahran'da ise Hamaney'in ofisine yakın bir ses sanatçısının “Ya ölüm ya Hamaney... kanımız cennete gider” sloganı attığı görüntüler ekrana yansıdı. Bu olay, yeni Dini Lider’in ilan edilmesiyle birlikte yaşanan siyasi hareketliliği ortaya koyan bir sahneydi.
İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi tarafından yapılan açıklamada, “Başkomutana kanımızın son damlasına kadar itaat edeceğiz” denildi. İran Genelkurmay Başkanlığı da, Uzmanlar Konseyi tarafından seçilen Mücteba Hamaney’e Silahlı Kuvvetler Başkomutanı olarak bağlılığını açıkladı. Genelkurmay Başkanlığı’ndan yapılan açıklamada, silahlı kuvvetlerin ‘düşmanların komploları’ karşısında yeni Dini Lider’in komutası altında ‘son nefesine kadar’ direneceği vurgulandı. Açıklamada, Mücteba Hamaney’in seçilmesi ‘Uzmanlar Konseyi’nin ülkeyi hassas bir tarihi aşamadan geçirme konusundaki bilgeliğini teyit eden bir adım’ olarak nitelendirildi.
Silahlı Kuvvetlerin yeni liderin liderliğinde İran'ın güvenliğini ve çıkarlarını ‘son nefesine ve kanının son damlasına kadar’ savunmaya devam edeceğini de vurgulandığı açıklamada, Silahlı Kuvvetlerin, ABD ve ‘düşmanların’ İran'a yönelik herhangi bir saldırıda bulunmaları halinde onları pişman edeceği uyarısında bulunuldu. Ordunun yeni liderin yönetimi altında ülkeyi savunma taahhüdünü sürdüreceği teyit edilen açıklamada, herhangi bir dış tehdidin İran silahlı kuvvetleri tarafından kararlı bir şekilde karşılanacağı vurgulandı.
Bölünme ortamında birlik çağrısı
Siyasi bağlamda, Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Ali Laricani, Uzmanlar Konseyi'nin birkaç adayın isimlerini değerlendirdikten sonra, tam yasal süreç uyarınca Mücteba Hamaney'i ülkenin yeni Dini Lideri olarak seçtiğini söyledi.
Laricani, ‘düşmanların’ Ali Hamaney suikastının İran'ı bir krize sürükleyeceğini düşündüklerini, ancak Uzmanlar Konseyi'nin kararının bu hesapları bozduğunu kaydetti. Ayrıca, yeni liderliğin mevcut savaş koşullarında ulusal birliğin sembolü olması gerektiğini vurgulayan Laricani, İran'daki tüm siyasi güçleri, önceki farklılıklarını aşarak yeni liderliğin etrafında birleşip zorluklarla yüzleşmeye çağırdı. Öte yandan Laricani, İran'ın yeni Dini Lideri’nin yönetiminde ekonomik ve kalkınma alanında ilerleme kaydetmesini ve vatandaşlarının yaşam standartlarının iyileşmesini umduğunu da dile getirdi.
Laricani ayrıca sosyal medya platformu X’teki hesabından yaptığı paylaşımda, Hamaney’in oğlunun İslam Cumhuriyeti'nin Dini Lideri olarak seçilmesinin ‘İran’a savaş açan düşmanların kalplerine umutsuzluk saldığını’ belirterek, İran'ın muhaliflerinin liderlik boşluğuna oynadıkları bahislere atıfta bulundu.
İran Yargı Erki Başkanı ve Geçici Liderlik Konseyi Üyesi Gulam Hüseyin Muhsini Ejei ise, yeni Dini Liderin Uzmanlar Konseyi üyelerinin ezici çoğunluğu tarafından seçildiğini belirterek, İran'ın şu anda ‘yanlış hesaplara saplanmış bir düşman’ ile savaş halinde olduğunu belirtti.
Öte yandan İran’ın ilk Dini Lideri Ruhullah Humeyni'nin torunu Hasan Humeyni, Mücteba Hamaney'in İran'ın üçüncü Dini Lideri olarak seçilmesini tebrik ederken, eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani de kararın duyurulmasından birkaç saat sonra tebrik mesajı yayınlayanlar arasına katıldı.
Tüm bunların yanında Reuters'a göre İranlılar, yeni Dini Lider’in seçilmesini bir meydan okuma olarak gören destekçiler ile bunun değişim umutlarını yok edeceğini düşünen muhalifler arasında bölünmüş durumda.
Bazı İranlılar, 1979 İslam Devrimi'nden bu yana ‘en kötüsü’ olarak nitelendirilen ve binlerce kişinin ölümüne ve yaralanmasına neden olan hükümet karşıtı protestolara yönelik haftalarca süren baskılardan sonra eski Dini Lider Ali Hamaney’in ölümünü açıkça kutlamıştı. Ancak, aktivistler İran'ın devam eden askeri saldırıları nedeniyle sokağa çıkmaktan korktukları için, hükümet karşıtı faaliyetlerin açık bir işareti görülmedi. Gözlemciler, savaşın ülke içindeki siyasi manevra alanının daralmasına katkıda bulunduğunu belirtiyor.
İsrail'in tutumu
Diğer taraftan İsrail, savaştaki amacının İran'daki dinî rejimi devirmek olduğunu söylerken, Washington ilk başta daha temkinli davranarak amacının İran'ın füze ve nükleer kapasitesini yok etmekle sınırlı olduğunu açıklamıştı. Ancak Trump daha sonra çıtayı yükselterek ‘uyumlu’ bir İran hükümetinin kurulmasını talep etti. Ayrıca, ABD'nin Dini Lideri’nin seçiminde söz sahibi olması gerektiğini de söyledi.
Buna karşın İsrail, İran'ın düşmanca politikalarını durdurmadığı takdirde, Dini Liderlik görevini devralan kişiyi öldüreceğini açıklaması, taraflar arasındaki siyasi ve askeri gerginliğin tırmanmaya devam ettiğine işaret etti.
İsrail Dışişleri Bakanlığı ise Mücteba Hamaney'i İran'daki ‘rejimin zulmünü’ sürdürecek bir ‘zorba’ olarak nitelendirdi.
Bakanlık, Ali ve Mücteba Hamaney’in her ikisinin de tüfek taşıdığı bir fotoğrafını X platformunda ‘Oğlu da babası gibi’ başlığıyla yayınladı.
Mücteba Hamaney’i ‘İran rejiminin vahşetini sürdürecek bir başka despot’ olarak değerlendiren Bakanlık, “Mücteba Hamaney’in elleri, babasının iktidarını damgalayan kanla lekeli” diye ekledi.
Tahran'ın müttefikleri ne dedi?
Öte yandan Yemen'deki Husiler Mücteba Hamaney'in seçilmesini İran'ın düşmanlarına indirdiği ‘yankı uyandıran bir darbe’ olarak değerlendirerek memnuniyetle karşıladı. Tahran'a sadık üç Iraklı silahlı grup da Mücteba Hamaney'i destekleyeceklerini açıkladı. Aynı gruplar, Hamaney'i ‘İran İslam Devrimi’nin bir uzantısı’ olarak görüyor. İran resmi haber ajansları, halkın yeni Dini Lider Hamaney’e verdiği büyük desteği göstermek amacıyla ülkenin çeşitli yerlerinde gerçekleşen kutlamalardan kareler yayınladı.
Uluslararası alanda ise Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Mücteba Hamaney'i İran'ın Dini Lideri olarak atanmasından dolayı tebrik ederken ‘Moskova'nın Tahran'a sarsılmaz desteğini’ teyit etti. Rusya'nın İslam Cumhuriyeti'nin ‘güvenilir ortağı’ olmaya devam edeceğini söyledi.
Çin ise, Mücteba Hamaney’in atanmasının İran'ın anayasasına uygun olarak aldığı bir karar olduğunu belirterek, diğer ülkelerin iç işlerine müdahaleye karşı olduğunu vurguladı ve tüm tarafları gerilimi daha fazla tırmandırmaktan kaçınmak için müzakere masasına dönmeye çağırdı.
Katı muhafazakarların hakimiyeti
Uluslararası İran Araştırmaları Enstitüsü'nde (International Institute for Iranian Studies/RASANAH) araştırma görevlisi olan Clement Therme, AFP'ye yaptığı değerlendirmede Hamaney'in adının korunmasının ‘rejimin propagandası için çok önemli’ olduğunu söyledi. İsrail ve ABD'ye olan düşmanlığın ‘rejimin ideolojisinin ayrılmaz bir parçası’ olduğunu vurgulayan Therme, merhum Dini Lider Ali Hamaney’in oğlunun onun yerine seçilmesinin, gücünü güvenlik aygıtından ve iç baskılardan alan ve dış baskılara tırmanışla karşılık vermeyi amaçlayan İran rejimi içindeki katı muhafazakarlık yanlılarının hakimiyetini yansıttığını da sözlerine ekledi.
Mücteba Hamaney'in muhafazakar tutumuyla babasından daha katı bir çizgi izlediğini belirten Therme, İran Devrim Mjhafızları Ordusu’nun (DMO) yeni Genel Komutanı Ahmed Vahidi ve DMO İstihbarat Teşkilatı Başkanı Hüseyin Taeb ile yakın bağları olduğuna dikkati çekti. Therme, mevcut savaş göz önüne alındığında, katı muhafazakar çizgideki güvenlik yetkililerinin nüfuzlu pozisyonlara geri dönmesinin devlet kurumları içindeki katı muhafazakar kanadın etkisini güçlendirebileceğini de sözlerine ekledi.
Diğer yandan Fransa merkezli Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi'nden İran işleri uzmanı Bernard Hourcade, Mücteba Hamaney'in ‘sıradan bir din adamı’ olduğunu ve dini meşruiyetinin tartışmasız olmadığını söyledi. Protestolara yönelik baskıyı yöneten DMO'nun, Mücteba Hamaney’in seçilmesiyle ‘büyük bir kazanım’ elde ettiğini belirten Hourcade, onu ‘savaş yürüten en katı muhafazakar unsurların elinde olan bir adam’ olarak değerlendirdi.
Katı muhafazakarların, ülkeyi ABD ile İsrail’in saldırılarına karşı koruduklarını söyleyerek politikalarını meşrulaştırabileceklerini ve bunun rejim içindeki aşırılık sarmalını körükleyebileceğini belirten Hourcade ayrıca, içeride düzenlenen protestolarla yıpranmış İran rejimi için savaşın devamının bir beka meselesi haline geldiğini ve mevcut savaşın ülkede siyasi değişim olasılığını erteleyebileceğini düşündüğünü ifade etti.
Aynı zamanda Tahran'da yeni Dini Lideri desteklemek için sokaklara dökülen binlerce insanın, onun geniş bir halk desteğine sahip olduğu anlamına gelmediğini belirten Hourcade, şu anda kesin olan bir şey varsa onun da Trump'ın İran'daki karmaşık siyasi durumu göz önünde bulundurarak ‘din adamlarını birbirine düşüremeyeceğini’ anlamış olması olduğunu da sözlerine ekledi.
