Yıkıcı bir sel ve ölümcül kuraklık arasında... Türkiye, Dicle ve Fırat nehirlerinin anahtarlarını elinde mi tutuyor?

Suriye ve Irak, "güvenlik koordinasyonu"nun ağırlığı ve uluslararası anlaşmaların başarısızlığı altında

Fırat Nehri üzerine inşa edilen Atatürk Barajı, 1990'larda Türkiye ile Suriye arasında bir krize neden oldu (Türkiye Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü internet sitesi)
Fırat Nehri üzerine inşa edilen Atatürk Barajı, 1990'larda Türkiye ile Suriye arasında bir krize neden oldu (Türkiye Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü internet sitesi)
TT

Yıkıcı bir sel ve ölümcül kuraklık arasında... Türkiye, Dicle ve Fırat nehirlerinin anahtarlarını elinde mi tutuyor?

Fırat Nehri üzerine inşa edilen Atatürk Barajı, 1990'larda Türkiye ile Suriye arasında bir krize neden oldu (Türkiye Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü internet sitesi)
Fırat Nehri üzerine inşa edilen Atatürk Barajı, 1990'larda Türkiye ile Suriye arasında bir krize neden oldu (Türkiye Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü internet sitesi)

Suriye’nin kuzey ve doğusunu haziran ayı başında vuran sel felaketi, şiddetli yağışlar ve Türkiye’den gelen su akışının artmasıyla Fırat Nehri’ndeki su seviyesinin yükselmesi; Suriye ve Irak’taki su krizini ve Türkiye’nin Dicle ile Fırat nehirlerini siyasi ve güvenlik amaçlı bir baskı unsuru olarak kullanıp kullanmadığı tartışmasını yeniden gündeme getirdi.

Türkiye, Irak ve Suriye arasındaki su krizinin temelinde Dicle ve Fırat nehirlerinin su paylaşımı yatıyor. Ana kolları kontrol eden kaynak ülke konumundaki Türkiye’nin su politikaları ve nehirler üzerinde baraj yapımını genişletmesi, su akışını ciddi oranda etkiledi. Bu durum, kuraklığı artırarak su seviyelerini felaket boyutuna yaklaştırdı; özellikle son 80 yılın en şiddetli kuraklık dalgasıyla karşı karşıya kalan Irak bu durumdan ağır darbe aldı.

Türkiye, Dicle ve Fırat’ın "sınır aşan nehirler" olduğunu ve toprak egemenliği gereği bu kaynakları yönetme hakkına sahip olduğunu savunurken; Irak ve Suriye ise bu nehirlerin "uluslararası nehir" olarak sınıflandırılmasını istiyor. İki ülke, 1923 Lozan Antlaşması ve ortak iş birliği protokolleri gibi tarihi anlaşmalara dayanarak, adil paylaşım kriterlerinin ve uluslararası hukukun uygulanmasını talep ediyor.

Kötü yönetim mi, kaynakların tüketilmesi mi?

Türkiye, komşu ülkelerdeki PKK varlığı ve faaliyetleri gibi güvenlik gerekçeleriyle suyu bir baskı aracı olarak kullanmakla suçlanıyor. Bu güvenlik gerilimi zamanla hava ve kara operasyonlarıyla askeri müdahalelere dönüşmüş ve özellikle Ankara ile Bağdat arasında uzun süredir anlaşmazlık konusu olan bir Türk askeri varlığı yaratmıştır.

Krizin merkezinde yer alan en önemli konulardan biri, Türkiye’nin doğu ve güneydoğu bölgelerini kalkındırmayı amaçlayan Güneydoğu Anadolu Projesi’dir (GAP). Türkiye bu proje kapsamında sulama ve enerji üretimi amacıyla başta Atatürk, Keban ve Ilısu olmak üzere devasa barajlar ve rezervuarlar inşa etti. Bu durum, suyun akış yönünde yer alan geçiş ve mahreç ülkeleri Suriye ile Irak’a ulaşan su miktarını büyük ölçüde azalttı.

Söz konusu azalma özellikle Irak üzerinde son derece olumsuz etkiler yarattı. Su kıtlığı tarım sektöründe ciddi bir krize, tarım alanlarının daralmasına ve Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Güney Ahvar (Mezopotamya Sazlıkları) bölgesinin zarar görmesine yol açtı. Bunun yanı sıra tekrarlayan sosyal krizleri ve çevresel sorunları da beraberinde getirdi.

Su kıtlığı, 2025 yılında Irak'ta son 80 yılın en şiddetli kuraklığına yol açtı (AFP)Su kıtlığı, 2025 yılında Irak'ta son 80 yılın en şiddetli kuraklığına yol açtı (AFP)

Aynı şekilde su akışının azalması, hidroelektrik enerji üretimini ve milyonlarca insanın içme suyuna erişimini doğrudan etkilerken, kuraklık dönemlerinde Suriye’de kirlilik riskini artırdı ve salgın hastalıkların yayılmasına zemin hazırladı.

Anlaşmazlıkların çözümü için zaman zaman diplomatik girişimlerde bulunuldu. Hayati ihtiyaçların asgari düzeyde karşılanması adına ikili ya da üçlü mutabakat zaptı ve ortak anlayış birlikleri geliştirildi. Bazı aşırı kuraklık dönemlerinde ise Türkiye, su akışını artırmaya ikna edilmeye çalışıldı. Ancak Türkiye, kendisinin de su fakiri bir ülke olduğunu vurgulayarak, Irak’taki krizin barajlardan değil, yerel yönetim hatalarından ve kaynakların kötü kullanımından kaynaklandığını savunmaya devam ediyor.

Mezopotamya’da su, her zaman doğal bir kaynak olmanın ötesine geçerek medeniyetin kurucu unsuru, çatışmaların kaynağı ya da bazen yeniden imar ve ortak kalkınmanın anahtarı oldu. Bu durum, Irak ve Türkiye arasında Kasım 2025’te su ve kalkınma alanında imzalanan çerçeve anlaşmasına da yansıdı.

Dicle’nin birleştirdiğini Fırat ayırıyor

Türk su politikaları uzmanı ve araştırmacı Bilgay Duman’a göre, tarafların maddelerini henüz tamamen açıklamadığı bu anlaşma, sadece Ankara-Bağdat ilişkilerinde değil, Ortadoğu’da ortak kaynakların yönetimi kavramının yeniden tanımlanmasında da önemli bir gelişme olarak öne çıkıyor.

Duman, Türkiye, Irak ve Suriye devletlerinin kurulmasıyla birlikte kaynakların kullanımını düzenlemenin hukuki ve siyasi bir zorunluluk haline geldiğini, ancak aynı zamanda kalıcı bir anlaşmazlık dosyasına dönüştüğünü belirtiyor. Fırat Nehri üçlü bir mesele haline gelirken, Dicle Nehri ise Türkiye-Irak ilişkilerinin ana eksenini oluşturdu.

 Haziran başında Fırat Nehri'nin taşması sonucu Suriye'nin kuzeydoğusundaki Deyrizor'da geniş alanlar sular altında kaldı (AFP)Haziran başında Fırat Nehri'nin taşması sonucu Suriye'nin kuzeydoğusundaki Deyrizor'da geniş alanlar sular altında kaldı (AFP)

Geçmişte su paylarının bölüşülmesi amacıyla erken dönem girişimlerde bulunulmuş; 1921 Ankara Antlaşması ve 1946 Türkiye-Irak Antlaşması ile veri paylaşımı ve taşkın kontrolünü içeren teknik iş birliğinin temelleri atılmıştı.

Daha sonra, 1987 yılında Suriye-Türkiye arasında geçici bir anlaşma yapıldı. Atatürk Barajı’nın suyla doldurulma aşaması olan 5 yıllık dönemi kapsayan bu anlaşma 17 Temmuz 1987’de imzalandı. Anlaşmaya göre Türk tarafı, üç ülke arasında Fırat suyunun nihai paylaşımı yapılana kadar, Türkiye-Suriye sınırında saniyede yıllık ortalama 500 metreküpten fazla su bırakmayı taahhüt etti.

17 Nisan 1989’da ise Suriye ve Irak arasında bir anlaşma imzalandı. Buna göre Suriye sınırından Irak’a aktarılacak yıllık su payı 9 milyar 106 milyon metreküp, Suriye’nin payı 6 milyar 627 milyon metreküp ve Türkiye’nin payı yıllık 15 milyar 700 milyon metreküp olarak belirlendi.

Suriye, Fırat suyunda kendisinin ve Irak’ın asgari haklarını güvence altına almak için Türkiye ile yaptığı anlaşmayı 1994 yılında Birleşmiş Milletler’e (BM) tescil ettirdi, ancak bu adım sorunu çözmeye yetmedi.

PKK karşılığında su

Türkiye’ye yönelik, suyu komşularına karşı bir şantaj aracı olarak kullandığı, Suriye’deki Kürt gruplara baskı yaptığı ve Irak’ı PKK’yı terör örgütü olarak ilan etmeye zorladığı yönündeki suçlamalar artarken; BM’nin 1997 tarihli Uluslararası Su Yolları Sözleşmesi’nde "zarar vermeme" ve "dağıtımda adalet" ilkeleri ile havza ülkelerinin ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarının gözetilmesi gerektiği vurgulandı.

 Irak'ın kuzeyindeki PKK militanları (Reuters)Irak'ın kuzeyindeki PKK militanları (Reuters)

Bu sözleşme, Dicle ve Fırat nehirleri kıyısında geniş topraklara sahip olan Irak ve Suriye’nin elini hukuki olarak güçlendirdi. Suriye, sözleşme ilan edilir edilmez ilk onaylayan ülkelerden biri olurken, Türkiye ise su haklarına ve çıkarlarına zarar vereceği gerekçesiyle sözleşmeye katılmadı ve aleyhte oy kullandı.

Fırat Nehri’nin 640 bin hektardan fazla arazisini suladığı Suriye, su hakları için Türkiye’ye karşı uluslararası tahkime başvurmadı. Çünkü uluslararası hukuk bu tür konularda hâlâ kesin bir çözüme sahip olmadığı gibi, tahkime gidilebilmesi için uyuşmazlığın her iki tarafının da onayını şart koşuyor.

Suriye’nin PKK’ya destek vermesi ve militanlarının Suriye’nin kuzeyini operasyonları için bir arka üs olarak kullanmasına izin vermesi, Türkiye’nin su konusundaki tutumunu daha da sertleştirmesine ve bu desteği su anlaşmazlıklarıyla ilişkilendirmesine yol açtı.

1993 yılında Ankara’da su paylarına ilişkin nihai bir anlaşmaya varmak amacıyla yapılan Suriye-Türkiye müzakereleri, 1987 tarihli geçici anlaşmadan farklı bir sonuç doğurmadı.

Aynı dönemde Suriye ve Türkiye arasında, Lübnan’ın Bekaa Vadisi’nden doğan Asi Nehri üzerinde ortak bir kalkınma anlaşması imzalandı. Türkiye, 1994 yılında Suriye ve Lübnan arasındaki Asi Nehri paylaşımından dışlanmıştı. Türkiye’nin buradaki payından vazgeçmesi, Fırat Nehri’nden daha fazla yararlanmak adına ödediği küçük bir bedel oldu; zira Hatay’a ulaşan Asi suyunun sadece yüzde 10’u kullanılabilir durumdaydı ve o da kirliydi. Uzun yıllar boyunca tarihi adı "İskenderun Sancağı" olan bu sınır vilayetinin sakinleri, merkezi hükümetin politikalarının kendilerine haksızlık ettiğini, siyasi, ulusal ve dini mülahazalar nedeniyle doğal bir kaynaktan mahrum bırakılarak dışlandıklarını savundular.

Beşşar Esad rejiminin devrilmesinin ardından Türkiye destekli Suriyeli gruplar, Suriye Demokratik Güçlerini (SDG) bölgeden çıkarmak amacıyla Halep'in doğusundaki Tişrin Barajı'nı hedef aldı. (Reuters)Beşşar Esad rejiminin devrilmesinin ardından Türkiye destekli Suriyeli gruplar, Suriye Demokratik Güçlerini (SDG) bölgeden çıkarmak amacıyla Halep'in doğusundaki Tişrin Barajı'nı hedef aldı. (Reuters)

Suriye iç savaşı: Türkiye için bir fırsat

Suriye’de Beşşar Esed rejimine karşı halk ayaklanmasının başlamasının ardından Türkiye, 2012 yılında Şanlıurfa su tünelleri projesini hızla tamamlayarak Atatürk Barajı’nda tutulan suyun Harran, Mardin ve Ceylanpınar’daki sınır ovalarının sulanmasında kullanılmasını sağladı. Benzer şekilde 2011 yılında Silvan Barajı’nda da su tutulmaya başlandı. Esed yönetiminin iç savaşı bastırmakla meşgul olması nedeniyle Suriye bu hamlelere karşı herhangi bir adım atamadı.

Suriye’nin su dosyasında Türkiye’ye karşı yürüttüğü hamleler, en önemli stratejisinin Türkiye’nin iç güvenliğini ve PKK tehdidini koz olarak kullanmak olduğunu gösterdi. Adana Mutabakatı’nın imzalanmasıyla bu süreç de sona erdi; zira Türkiye’nin askeri gücü, dış ittifakları ve Fırat’ın kaynağını kontrol etmesi nedeniyle diğer yollar Suriye için sonuçsuz kalmıştı.

Irak: Kuraklık ve sosyal çalkantılar

Su ihtiyacının yüzde 60’ını Türkiye’den karşılayan Irak, su kesintilerinden en çok zarar gören ülke oldu. Özellikle Türkiye’nin Dicle Nehri’nin yukarısında inşa ettiği Ilısu Barajı’nın 2020’de faaliyete geçmesi ve diğer yan kollar üzerindeki barajlar nedeniyle ülkenin farklı bölgelerinde ciddi krizler yaşandı; Ankara ile gerilim arttı.

Uzmanlar, Güneydoğu Türkiye Kalkınma Projesi kapsamında inşa edilen Ilısu Barajı'nın Irak'ın Dicle Nehri suyundaki payını olumsuz etkilediğini ve %60 oranında azalttığını belirtiyor (Batman İli, Türkiye internet sitesi).Türkiye-Irak arasında 2025 yılında Ankara'da su, güvenlik ve iş birliği konularında görüşmeler yapıldı (Türk Dışişleri Bakanlığı)

Uzmanlar, Ilısu Barajı’nın işletilmesinin Irak’ın Dicle’deki su payını yaklaşık yüzde 60 oranında azalttığını belirtiyor.

Ayrıca Türkiye’nin Kuzey Irak’ta PKK’ya yönelik askeri operasyonları sırasında yaşanan ağaç kesimi gibi çevresel sorunlar da Ankara ile olan gerilimi tırmandırdı. Türkiye’ye baskı yapma çabaları, Ilısu Barajı’nın suyla doldurulmasının sadece bir süre ertelenmesini sağladı; bu ise sorunu çözmek yerine yalnızca ileri bir tarihe öteledi.

2018 yazında, azalan su kaynakları ve kirlilik Fırat Nehri’nde toplu balık ölümlerine yol açtı. Su kıtlığı, sonraki yıllarda ülke genelindeki sosyal çalkantıların ana nedenlerinden biri haline geldi ve süreç, 2025 yılında son 80 yılın en görülmemiş kuraklık zirvesine ulaştı.

Irak, Haziran 2025’te su dosyasının siyasi amaçlar için baskı aracı olarak kullanılmaması çağrısında bulundu ve sınır aşan suların adil dağıtımına dayalı ortak bir bölgesel vizyon talep etti. Aynı zamanda Türk ve İran taraflarıyla yürütülen ortak komite çalışmalarında ve müzakerelerde ilerleme kaydedildiğini belirtti.

Buna rağmen iki ülke, Muhammed Şiya es-Sudani’nin Irak Başbakanlığı döneminde ilişkilerini olumlu bir seyirde tuttu. Güvenlik, ekonomi, ticaret, su ve enerji dosyalarında mutabakatlara varılarak "Kalkınma Yolu" projesinde iş birliğine odaklanıldı.

Suriye örneğinde olduğu gibi güvenlik dosyasıyla doğrudan bağlantılı olan su anlaşmazlıkları, Irak Ulusal Güvenlik Konseyi’nin 2024 yılında PKK’yı "yasaklı örgüt" ilan etmesinin ardından bir iş birliği zeminine dönüştü.

 Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin, 2 Kasım 2025'te Bağdat'ta eski Başbakan Muhammed Şiya el-Sudani'nin huzurunda su iş birliği mekanizması anlaşmasını imzaladı (Türk Dışişleri Bakanlığı)Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin, 2 Kasım 2025'te Bağdat'ta eski Başbakan Muhammed Şiya el-Sudani'nin huzurunda su iş birliği mekanizması anlaşmasını imzaladı (Türkiye Dışişleri Bakanlığı)

"Kalkınma Yolu" siyasetten geçiyor

2 Kasım 2025’te Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Irak Dışişleri Bakanı Fuat Hüseyin, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın 2024’teki Irak ziyareti sırasında imzalanan Su Alanında Çerçeve Anlaşması’nın uygulama mekanizması olan "Su İş Birliği Çerçeve Anlaşması Kapsamında Proje Finansman Mekanizması Belgesi"ni imzaladılar.

Anlaşma, milyarlarca dolarlık su projelerinde iş birliği çerçevesini çiziyor. Buna göre Türk şirketleri, Irak’ta su kullanım verimliliğini ve depolamayı artıracak yeni altyapı tesisleri inşa edecek. Bu projeler, ülkenin ham petrol ihracatını su güvenliğine dönüştürme hamlesi olarak Irak petrol gelirleriyle finanse edilecek.

Resmen açıklanmayan anlaşmadan sızan bilgilere göre ilk projeler arasında su toplama barajları ve arazi ıslah çalışmaları yer alıyor.

Türkiye-Irak arasında 2025 yılında Ankara'da su, güvenlik ve iş birliği konularında yapılan görüşmelerden (Türk Dışişleri Bakanlığı)Türkiye-Irak arasında 2025 yılında Ankara'da su, güvenlik ve iş birliği konularında yapılan görüşmelerden (Türkiye Dışişleri Bakanlığı)

Ankara bu girişimi bölgesel istikrar ve ekonomik iş birliği açısından "kazan-kazan" (her iki tarafın da yararına) bir adım olarak nitelendiriyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan imza töreninde, "Türkiye olarak Irak’ın güvenliğini, kalkınmasını ve istikrarını destekleme konusunda kararlıyız ve bu konudaki desteğimiz mutlaktır" dedi.

Hüseyin ise anlaşmayı su güvenliğini, gıda üretimini ve ekonomik istikrarı korumak adına "hayati" olarak nitelendirirken, Bağdat’ın Dicle ve Fırat nehirlerinin kullanımını düzenleyen resmi anlaşmaların eksikliği nedeniyle uzun süre zayıf bir pozisyonda kaldığına dikkat çekti.

Erdoğan’ın 2028 sonrasındaki Cumhurbaşkanlığına destek mi?

Anlaşma, Irak’taki bazı siyasetçiler ve su uzmanları arasında şüphe ve endişelere yol açtı. Bazı çevreler bu anlaşmanın Irak’tan ziyade Türkiye’nin çıkarlarına hizmet ettiğini, hatta Erdoğan’ın 2028 sonrasında da Türkiye Cumhurbaşkanlığı görevinde kalma çabalarına destek sağladığını ileri sürdü.

Irak’ın Türkiye ile yaptığı anlaşmalar, bazı siyasi güçlerin tepkisiyle karşılaştı. "Kalkınma Yolu" projesi ve su iş birliğine yönelik özel anlaşmalara karşı çıkan bu gruplar, bu durumun Irak’ı Türkiye’ye bağımlı hale getireceğini savunuyor.

Ayrıca, Türk şirketleriyle sözleşme imzalamak için petrol gelirlerinin tahsis edilmesi meselesi, birçok hukuki ve anayasal sorunun yanı sıra yolsuzluk ve şeffaflık eksikliği gibi riskleri de beraberinde getiriyor. Finansman için tek bir kaynağa (petrole) bağımlı olunması, projeleri küresel petrol piyasasındaki fiyat dalgalanmalarına karşı kırılgan hale getiriyor.

Anlaşmaya karşı çıkan bazı muhalifler, iki taraf arasında Türkiye’nin Dicle ve Fırat nehirlerinden Irak’a bırakması gereken su miktarını belirleyen bağlayıcı ve nihai bir hukuki çerçevenin bulunmadığına dikkat çekiyor.

Türkiye ile PKK arasında faaliyetlerin sonlandırılmasına yönelik bir süreç başlamış olsa da örgütün Kuzey Irak’ta Bağdat hükümetinin kontrolü dışında bulunan bölgelerdeki varlığı, anlaşmanın uygulanması önünde bir engel oluşturabilir.

Buna ek olarak durum sadece Irak’ın iç dengeleriyle sınırlı değil; bölgesel konjonktür ve bazı aktörlerin Irak-Türkiye ilişkilerinin güçlenmesini kendilerine yönelik bir baskı olarak görmesi, Irak’ı bölgesel güçlerin bir nüfuz mücadelesi alanına çevirebilir.

Osmanlı mirası

Türk yazar Bilgay Duman’a göre bu anlaşma hem Türkiye hem de Irak’ın ortak çıkarına hizmet ediyor. Duman, Türkiye ile Irak arasındaki su sorununun son on yılların ürünü olmadığını, Osmanlı Devleti’nin yıkılışından sonra Dicle ve Fırat’ın tek bir siyasi yapı içindeki "iç nehirler" olmaktan çıkıp bağımsız devletler arasındaki "sınır aşan nehirler" haline geldiği döneme dayandığını belirtiyor.

Foto Erdoğan ve eski Irak Başbakanı Muhammed Şiya el-Sudani, 22 Nisan 2024'te Kalkınma Yolu projesiyle ilgili mutabakat zaptının imza töreninde (Türkiye Cumhurbaşkanlığı)Erdoğan ve eski Irak Başbakanı Muhammed Şiya el-Sudani, 22 Nisan 2024'te Kalkınma Yolu projesiyle ilgili mutabakat zaptının imza töreninde (Türkiye Cumhurbaşkanlığı)

Ancak Duman, Türk-Irak ilişkilerindeki mevcut dönemi ayıran temel özelliğin, su paylaşımı konusundaki çatışma mantığından "ortak menfaat yönetimi" mantığına kademeli bir geçiş yapılması olduğunu vurguluyor. Bu durum, sınır aşan kaynakların kalıcı bir gerilim kaynağı olmaktan çıkarılıp bölgesel entegrasyonu teşvik eden bir araca dönüştürülmesini sağlıyor.

Duman, Türk platformu "Fikir Turu"nda yayımlanan makalesinde, anlaşmadaki en dikkat çekici yeni unsurun su ve enerji dosyaları arasındaki organik bağ olduğunu belirtiyor. Türkiye’nin Irak’tan ithal ettiği petrolün gelirleri, Irak topraklarında barajlar, modern sulama şebekeleri, su arıtma ve israfı önleme alanlarında uzmanlaşmış Türk şirketleri tarafından yürütülecek su projelerinin finansmanında kullanılacak. Böylece Irak’ın kalkınmasının önündeki en büyük engellerden biri olan finansman eksikliği, dış kredilere veya uluslararası mali kuruluşların şartlarına başvurulmadan aşılmış olacak.

Duman’a göre bu model Türkiye’ye sadece su kaynaklarını kontrol eden bir ülke olarak değil, Irak’ın altyapısının yeniden inşasında bir ortak olarak yeni bir rol kazandırıyor. Bu durum Türkiye’nin bölgesel nüfuzunu sert güç yerine ekonomik ve kalkınma araçlarıyla pekiştiriyor. Siyasi koşulların uygun olması halinde bu model, Fırat Nehri sularının yönetimi konusunda gelecekte Suriye ile yapılacak iş birlikleri için de pratik bir referans teşkil edebilir. Böylece Doğu Akdeniz ve Levant bölgesindeki su diplomasisi, egemenlik ve çatışma denklemlerine sıkıştırılmak yerine, doğal kaynaklar ile ekonomik kalkınma arasında bağ kurarak kronik bir çatışma kaynağı olmaktan çıkıp güven inşası ve bölgesel entegrasyon platformuna dönüşebilir.

Sınır aşan sular konusunda tanınmış Türk uzmanlardan Dr. Tuğba Evrim Maden ise Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada, hukuki ihtilaflar veya çatışmalar yerine su kaynaklarının teknolojik çözümlere dayalı ortak yönetim organizasyonuna ihtiyaç duyulduğunu belirtti.

Maden, nehrin aşağı kıyısındaki ülkelerin sorunlarının çoğunlukla siyasi istikrarsızlık, altyapı yıkımı, kaynakların kötü kullanımı ve israftan kaynaklandığını ifade etti.

Türkiye su zengini bir ülke değil

Yaygın inanışın aksine Türkiye su kaynakları bakımından zengin bir ülke olmadığı gibi, bölgesinde de bol suya sahip bir devlet konumunda yer almıyor. Yarı kurak bir iklim kuşağında bulunan Türkiye, su zengini olan Kuzey Amerika ve Kuzey Avrupa ile karşılaştırıldığında, komşularına oranla kişi başına düşen yıllık su miktarında daha düşük seviyelerde bulunuyor.

Türkiye Dışişleri Bakanlığı verilerine göre su zengini ülkelerde kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarı 10 bin metreküpün üzerindeyken, Türkiye’de bu miktar yaklaşık 1350 metreküp civarındadır.

2030 yılında nüfusun 100 milyona ulaşacağı tahminleri dikkate alındığında, Türkiye’de kişi başına düşen su miktarının yaklaşık 1000 metreküpe gerilemesi bekleniyor. Türkiye’deki su kaynaklarının coğrafi ve mevsimsel olarak farklılık göstermesi nedeniyle her bölgedeki mevcut ve öngörülen ihtiyaçlar karşılanamıyor. Bir başka deyişle, Türkiye’nin bazı bölgeleri bol ve kullanıma uygun olmayan su kaynaklarına sahipken, nüfusun yoğun olduğu endüstriyel bölgelerde yeterli su bulunmuyor.

Türkiye'de düşük yağış miktarı su rezervlerinin kurumasına ve 2025 yılında tarımı önemli ölçüde etkilemesine neden oldu (Türk medyası).Türkiye’nin kurak ve yarı kurak bölgeleri yılda sadece 4 ila 5 ay yağış alıyor. Bu nedenle, yağışlı dönemlerde suların toplanarak yıl boyu kullanılmasını sağlayan baraj ve gölet gibi su kaynaklarını geliştirme projeleri, sürdürülebilir sosyal ve ekonomik kalkınma için büyük önem taşıyor.

Aynı zamanda hızlı kentleşme ve sanayileşme nedeniyle Türkiye’de enerji tüketimi artıyor. Türkiye’de kişi başına düşen enerji kullanımı AB ortalamasının sadece altıda birine tekabül ediyor. Büyük petrol ve doğalgaz kaynaklarına sahip olmayan ülke, artan enerji ihtiyacını karşılamak için yerli kaynakları kullanmaya yönelik projeler yürütüyor, yenilenebilir, ucuz ve çevre dostu hidroelektrik enerji potansiyelinden yararlanmaya çalışıyor.

Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi tarafından yayımlanan "Küresel Kuraklık Noktaları 2023- 2025" raporu, Türkiye’yi Güney Avrupa’dan Ortadoğu’ya uzanan kuraklık kuşağındaki kritik bölgeler arasında gösterdi.

Rapor, mevcut eğilimlerin devam etmesi halinde ülkenin 2030 yılına kadar ciddi bir su kıtlığı durumuna sürüklenebileceği ve önümüzdeki on yıl içinde tarım arazilerinin yaklaşık yüzde 80’inin tekrarlayan ve şiddetli kuraklık dalgalarına maruz kalabileceği uyarısında bulundu.

Uzmanlar, Türkiye'de açıkta bulunan yağmur suyu depolarının fazlalığını azaltmak ve buharlaşmayı en aza indirmek için teknolojik çözümler çağrısında bulunuyor (Türk medyası).Uzmanlar, Türkiye'de açıkta bulunan yağmur suyu depolarının fazlalığını azaltmak ve buharlaşmayı en aza indirmek için teknolojik çözümler çağrısında bulunuyor (Türk medyası).

Şiddetli iklim değişiklikleriyle birlikte Türkiye, kendisini su güvenliğini tehdit eden bir krizin eşiğinde buluyor. Türk ve uluslararası uzmanlara göre, mevcut durumun devam etmesi halinde ülkenin 2030 yılına kadar resmen "su fakiri" bir ülke olarak sınıflandırılması ihtimali bulunuyor.

Türkiye’de kişi başına düşen yenilenebilir su miktarı 2000’lerin başında yaklaşık 1650 metreküp iken, günümüzde BM’nin yıllık bin metreküp olarak belirlediği kırmızı çizgiye yaklaşarak 1300 metreküpün altına geriledi. Su uzmanlarına göre, sadece yirmi yılda yaklaşık yüzde 19’luk bir düşüşü ifade eden bu gerileme, sadece bir kaynak krizini değil, aynı zamanda sürdürülemez bir tüketim modelini ve çok ciddi yapısal zorlukla karşı karşıya olan su yönetim sistemini gözler önüne seriyor.

Türkiye, 2025 yılında yağış azlığı ve eşi benzeri görülmemiş sıcaklık artışları, göllerin ve su yüzeylerinin kurumasıyla karakterize edilen şiddetli bir kuraklık yılı yaşadı. Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine göre, mevsim normallerine kıyasla yüzde 50’yi aşan yağış açığıyla son yarım yüzyılın en sıcak aralık ayı kaydedildi.

Resmi önlemler yetersiz kalıyor

Uzmanlar, su fakirliği riskine yönelik uyarıların artmasına rağmen yetkililerin resmi müdahalelerinin henüz bu zorluğun seviyesine ulaşamadığını düşünüyor.

İklim uzmanı Prof. Dr. Mustafa Çaşmaz, sıcaklık artışının neden olduğu buharlaşmanın su kaynakları kaybının en önemli nedenlerinden biri haline geldiğine dikkat çekti. Çaşmaz, suyun iklim kriterleri gözetilmeksizin geniş yüzeyli barajlarda depolanmasının, sıcak dalgalarıyla birlikte suyu buharlaşmaya daha açık hale getirdiğini belirtti. Bu durumun; rezervuarların daha derin ve güneş ışığına daha az maruz kalacak şekilde yeniden tasarlanması, hassas bölgelerdeki açık havzaların kapatılması, kıyı beldelerindeki özel havuzlarda tatlı su kullanımının yasaklanarak yerine arıtılmış tuzlu suyun ikame edilmesi gibi acil teknik çözümler gerektirdiğini ifade etti.

Aynı zamanda, kamu tesislerinin verimli tasarruf sistemleri uygulamadan veya modern tasarruf teknolojilerini benimsemeden büyük miktarlarda su tüketmesi nedeniyle devlet kurumlarının da sorunun bir parçası olduğunu vurguladı.

Türkiye, son yıllarda tekrarlayan aşırı sıcak dalgaları ve orman yangınlarıyla (özellikle yaklaşık 3 bin yangının çıktığı 2025 yaz yangınları) çölleşmenin genişlemesi ve kuraklık dalgalarının kötüleşmesi şeklinde modern tarihinin en karmaşık çevresel zorluklarından biriyle karşı karşıya bulunuyor.

Türkiye’deki su krizi, Fırat sularının yaklaşık yüzde 90’ını ve Dicle sularının büyük bir kısmını kontrol etmesi nedeniyle, özellikle Suriye ve Irak başta olmak üzere bölgesel su güvenliğini etkileyecek şekilde sınırlarını aşıyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Ekim 2025’teki su projelerinin açılışında yaptığı konuşmada, Türkiye’nin bazılarının inandığı gibi su zengini bir ülke olmadığını, yıllık ortalama yağış miktarının 574 milimetreyi geçmediğini ve bunun küresel ortalamanın çok altında olduğunu vurguladı.

Uzmanlar, tarımın toplam su çekiminin yüzde 70 ila 75’ini tükettiğini, şehirlerin şebeke kayıpları nedeniyle yüzde 20 ila 35 arasında israfa yol açtığını, barajların verimliliğinin ise buharlaşma ve tortu birikimi gibi faktörlerden etkilendiğini belirtiyor.

Hükümet yakın zamanda, başta ülkenin batısındaki Marmara Gölü olmak üzere küçülen veya kuruyan gölleri restore etmeye yönelik bir programın yanı sıra arıtılmış atık suların sulama, tarım ve sanayide yeniden kullanılması için tesislere yatırım yapılacağını, özellikle Batı Anadolu ve Akdeniz kıyıları gibi kronik tatlı su sıkıntısı çeken bölgelerde yeni arıtma tesisleri kurulacağını duyurdu.

Acil öncelikler arasında kentsel kayıpların yüzde 15’in altına indirilmesi, tarım tüketiminde yüzde 30’a varan tasarruf sağlamak için yüksek verimli sulama sistemlerinin yaygınlaştırılması, rezervuar tasarımlarının iyileştirilmesi ve yeraltı depolamasının genişletilmesi yoluyla buharlaşmanın azaltılması, arıtılmış suyun yeniden kullanımının kentsel talebin yüzde 20’sine çıkarılması, su tarifelerinin düzenlenmesi, daha az su tüketen ürünlere yönelinmesi ve zorunlu kuraklık yönetim planlarının oluşturulması yer alıyor.



Kormor Gaz Sahası yakınlarında İHA hareketliliği: Sirenler devreye girdi

Irak'ın Süleymaniye vilayetindeki Kormor Gaz Sahası. (Reuters)
Irak'ın Süleymaniye vilayetindeki Kormor Gaz Sahası. (Reuters)
TT

Kormor Gaz Sahası yakınlarında İHA hareketliliği: Sirenler devreye girdi

Irak'ın Süleymaniye vilayetindeki Kormor Gaz Sahası. (Reuters)
Irak'ın Süleymaniye vilayetindeki Kormor Gaz Sahası. (Reuters)

Reuters'a konuşan iki güvenlik kaynağı, dün Irak Kürdistan Bölgesi'nin en büyük doğal gaz sahalarından biri olan Kormor Gaz Sahası üzerinde bir insansız hava aracının (İHA) uçmasının ardından sirenlerin devreye girdiğini bildirdi. Kaynaklar, olayla ilgili başka ayrıntı paylaşmadı.

Sahanın işletmesinde yer alan Birleşik Arap Emirlikleri merkezli Dana Gas şirketinin şüpheli bir İHA saldırısı olarak nitelendirdiği olayın ardından Kormor'daki üretim geçen hafta durmuştu. Saldırı nedeniyle Kürdistan Bölgesi'nde 2,8 gigavatlık elektrik üretim kapasitesi devre dışı kaldı. Dana Gas, saldırı sonucu çıkan yangının söndürüldüğünü açıkladı.

Kormor Gaz Sahası'ndaki üretim, Kürt yetkililerin İran destekli militan grupları sorumlu tuttuğu saldırıların ardından daha önce de birçok kez kesintiye uğramıştı.

Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre Dana Gas, temmuz ayında da güvenilir güvenlik tehditlerini ve bölgedeki gerilimi gerekçe göstererek sahadaki ana üretim tesislerini geçici olarak kapatmış, aynı ayın ilerleyen günlerinde üretimi yeniden başlatmıştı.


Irak, Curf el-Nasr'da güç yapısını yeniden düzenliyor

Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)
Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)
TT

Irak, Curf el-Nasr'da güç yapısını yeniden düzenliyor

Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)
Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)

Cabbar Zeydan

Babil şehrinin kuzeyindeki Curf es-Sahr bölgesindeki petrol kaçakçılığı davası, Başbakan ve Silahlı Kuvvetler Başkomutanı Ali Faleh el-Zeydi'nin kaçakçılık eylemlerine karışanların yargıya sevk edileceğini ve dokuz güvenlik ve idari yetkilinin görevden alınacağını açıklamasıyla hükümet açısından yeni bir aşamaya girdi. Bu adım, soruşturmanın ihlalleri ortaya çıkarmaktan, bunlara karıştıklarından veya kamu malını korumakta ihmalkar davrandığından şüphelenilenlerden hesap sormaya doğru kaydığını yansıtıyor ve Irak'ın en hassas bölgelerinden birinde güvenlik ve idari yapıyı yeniden düzenlemeye kapı açıyor. a

Kararlar, dün cumartesi günü Zeydi başkanlığında yapılan ve bölgedeki petrol kaçakçılığıyla ilgili koşulları ortaya çıkarmakla görevlendirilen soruşturma komitesinin bulgularını görüşmek üzere düzenlenen acil güvenlik toplantısının ardından alındı. Soruşturmaysa, Federal İstihbarat ve Soruşturma İdaresi'nin kaçakçılık eylemleri ve yasadışı petrol tesislerinin yanı sıra, dosyanın manipüle edildiğiyle ilgili raporlarında yer alan bilgilerin doğruluğu teyit edildikten sonra başlatılmıştı.

Hükümetin aldığı önlemler, sanıkların yargıya sevk edilmesiyle sınırlı kalmadı, çeşitli kurumları temsil eden güvenlik, istihbarat ve idari yöneticilerin görevden alınmasını da içerdi. Bunlar arasında Babil polis şefi, Kuzey Babil polis müdürü ve ildeki istihbarat, terörle mücadele, ulusal güvenlik, istihbarat ve askeri istihbarat müdürleri de yer alıyordu. Ayrıca, Babil'deki Haşdi Şabi Güçleri komutanı, 6. Enerji Polis Tugayı komutanı ve Petrol Bakanlığı'na bağlı Petrol Boru Hatları Şirketi müdürü de görevden alındı.

Af kapsamındaki isimlerin niteliği, hükümetin soruşturmaya yüklediği sorumluluğun genişliğini ortaya koyarak, meselenin tek bir güvenlik teşkilatıyla sınırlı olmadığını gösteriyor. Bu durum, yayınlanan verilere göre petrol kaçakçılığı eylemlerinin stratejik ham petrol boru hatlarının geçtiği yerlerle bağlantılı olması, meselenin güvenlik ve istihbarat teşkilatları ve petrol ile ilgili yetkililerin sorumluluklarının kesiştiği bir noktada yer alması nedeniyle özellikle önemli.

Zeydi'nin kararları, Babil şehri sınırlarının ötesine uzanan bir mesaj taşıyor; zira tüm şehirlerdeki operasyon birimlerinin komutanlarına, polis şeflerine, güvenlik ve istihbarat teşkilatlarının müdürlerine, kendi yetki alanlarında meydana gelen her türlü kaçakçılık eylemlerine karşı mücadelede tam sorumluluk almaları talimatı verdi. Hükümetin, Zaho'dan Basra'ya kadar Irak'ın hiçbir bölgesinin denetim ve hesap verebilirlik kapsamı dışında kalmasına izin vermeyeceğini vurguladı.

Curf Nasr: Kısıtlamalar altında bir soruşturma

Ancak bu bulgulara ulaştıran yol zorluklardan yoksun değildi. Basın haberlerinde açıklanan detaylar, soruşturma komitesinin 2014 yılından beri birçok resmi kuruma kapalı olan Curf Sahr (diğer adıyla Curf Nasr) bölgesine girmesinden önce varılan anlaşmaları açığa çıkardı.

Haberlere göre, Zeydi tarafından Silahlı Kuvvetler Başkomutanlığı Ofisi Sekreteri Korgeneral Saad Muhsin Uraybi başkanlığında kurulan ilk komite, geniş denetim yetkilerine sahipti. Bunlar arasında bölge içinde serbest dolaşım, istihbarat raporunda belirtilen yerleri ziyaret etme ve bağımsız olarak inceleme ile petrol faaliyetleriyle ilgili kayıtları ve belgeleri denetleme yetkisi de yer alıyordu.

dcfvgbhn
Hükümetin, komitenin tespit ettiği ihlallerin ayrıntılarını, mali zararın boyutunu ve denetlediği tesislerin niteliğini açıklaması gerekiyor (AFP)

Ancak, Ketaib Hizbullah komitenin ilk haliyle girişine izin vermeyi reddetti. Bunun üzerine Başbakan Haşdi Şabi Güçleri Genelkurmay Başkanı Abdulaziz el-Muhammadavi (Ebu Fadak olarak da bilinir) ile bir görüşme yaptı. Bu görüşme sonucunda, komitenin başkanının değiştirilmesi ve liderliğinin Haşdi Şabi’nin güvenlik direktörü Ali Mayah el-Zeydi'ye verilmesi, katılımcı kuruluşların genişletilmesi ve bazı temsilcilerinin askeri ve mesleki rütbelerinin düşürülmesi gibi uzlaşılara varıldı.

Aynı kaynaklar, giriş konusunda varılan yeni formülün, istihbarat raporunda belirlenen tüm yerlerde komitenin serbestçe dolaşmasına izni vermek yerine, komitenin ziyaret edeceği yerlerin önceden belirlenmesini içerdiğini belirtti. Ayrıca, komitenin bölgedeki Hizbullah unsurları, personeller ve çalışanlarla saha görüşmeleri yapması talebi de reddedildi.

Bu ayrıntılar, soruşturmanın bulgularını değerlendirmede özellikle önemli; zira komitenin açık bir yetki ile sahayı denetlemesi planından önceden belirlenmiş alanları ziyaret etmeye geçiş yapılması, bölgedeki faaliyetlerin niteliği ve petrol kaçakçılığı eylemleriyle bağlantısı hakkında kapsamlı bir tablo oluşturabilmesini zorlaştıracaktır.

Kaynaklara göre, komite Curf Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi. Fiziksel ve somut kanıtlar topladı ve küçük ölçekli, yarı petrolle ilgili olarak tanımlanan tesisleri denetledi. Ancak, bunların operasyon ve işlevlerinin niteliğini bağımsız olarak doğrulayamadı veya içlerinde gerçekleşen faaliyetleri kesin bir biçimde belirleyemedi.

Bu sınırlamalara karşılık olarak, Zeydi, komite liderliğinin sunacağı tek bir rapor yerine, katılımcı kurumların temsilcileri tarafından ayrı ayrı raporlar hazırlanmasında ısrar etti. Her kurum daha sonra bulgularını kendi kurumuna sunacak ve böylece resmi denetimin kapsamı genişleyecek ve herhangi bir kurumun sonuçları tekeline alması engellenecek.

Bu ayrıntılar, güvenlik, siyaset ve petrol konularının iç içe geçtiği bir bölgede bu davanın yönetiminin ne kadar karmaşık olduğunu yansıtıyor. Ayrıca, soruşturmanın başarısının yalnızca ihlallerin tespit edilmesine değil, aynı zamanda hükümet kurumlarının bilgi ve kanıtlara erişimini engelleyen kısıtlamalar olmaksızın denetim ve yürütme yetkilerini kullanabilmesine de bağlı olduğunu da gösteriyor.

Siyasi analist Ali el-Rubay’i, hükümetin son kararlarının, petrol kaçakçılığı vakalarıyla başa çıkmada önemli bir değişimi temsil ettiğini, sorumluluğun doğrudan yürütme düzeyinden, illerdeki güvenlik ve istihbarattan sorumlu liderliğe devredildiğini söylüyor.

Siyasi analist, bu sayıda yetkilinin görevden alınmasının, güvenlik sorumluluğunun yeniden tanımlanmasıyla ilgili siyasi ve idari öneme sahip olduğuna inanıyor. Stratejik boru hatlarının geçtiği bölgelerde bu ölçekte kaçakçılık eylemlerinin varlığı, sadece geçici bir güvenlik ihlali olarak ele alınamaz, aksine, bilgiye ve yetkiye sahip olan ancak ihlalleri zamanında önleyemeyen veya ortaya çıkaramayan kurumların belirlenmesini de gerektiriyor.

Bu adımın öneminin, kurumsal hesap verebilirlik için bir model olma potansiyelinde yattığını, zira prosedürlerin yalnızca olaya karışan çalışanlar veya uygulayıcılarla sınırlı kalmamasını, aynı zamanda ihmalkarlığı veya görevlerini yerine getirmediği soruşturma ile tespit edilen yöneticileri de içermesini sağladığını ekledi. Ayrıca, idari ve cezai sorumluluk arasında yasal olarak ayrım yapmanın çok önemli olduğunu da belirtti.

Rubay’i, hükümetin karşı karşıya olduğu en büyük zorluğun, finansman, ulaşım ve pazarlama ağlarının yanı sıra kaçakçılık eylemlerinden faydalananlar da ortaya çıkarılana kadar soruşturmaların devam etmesini sağlamak olduğuna işaret etti. Sadece yetkilileri görevden almak veya bir grup şüpheliyi soruşturmaya sevk etmek, bu faaliyetlerin devam etmesine olanak tanıyan sistemi mutlaka ortadan kaldırmayacaktır.

Curf Nasr olayının, özellikle bölgenin karmaşık güvenlik sorunları geçmişi göz önüne alındığında, devletin hassas güvenlik dosyalarını yönetme yeteneğine yönelik pratik bir testi temsil ettiğini vurguladı. Hukukun üstünlüğünün uygulanmasının, siyasi bir duruma veya geçici bir operasyona bağlı bir önlem değil, devam eden kurumsal bir sürecin parçası olması gerektiğinin altını çizdi.

Güvenlik denkleminin kalbindeki petrol

Curf Nasr davasının önemi, yalnızca potansiyel mali kayıplarla sınırlı değil. Basra'dan Dora rafinerisine ve Musayyib termik santraline ham petrol taşıyan stratejik boru hatları bölgeden geçiyor; bu nedenle petrol altyapısına yapılacak herhangi bir müdahale, sadece ticari ihlallerin ötesine geçerek enerji arzının güvenliğini de tehdit edecektir.

Silahlı Kuvvetler Başkomutanı Sözcüsü Sabah el-Numan, hükümete son zamanlarda ulaşan raporlarda kamu malının heder edildiğine ve bölgede petrol kaçakçılığı eylemlerinde bulunulduğuna dair bilgiler yer aldığını açıkladı. Numan, bu bilgilere ulaşılmasından hemen sonra Zeydi'nin derhal teknik ve istihbarat konusunda uzman kişilerden oluşan özel bir komite kurulması talimatını verdiğini ve komitenin görevini kısa sürede tamamladığını belirtti.

Numan, komitenin bulgularının istihbarat bilgilerini doğruladığını ve Başkomutanın ilgili kişilerin yargıya sevk edilmesi emrini verdiğini teyit etti. Ayrıca, uzman komite üyelerinin ödüllendirilmesini, tüm illerde kamu malını korumada ve kaçakçılıkla mücadelede başarısız olduğu tespit edilen güvenlik teşkilatı yöneticilerinden hesap sorulması talimatını da verdi.

Yüksek Yargı Konseyi'nin, hükümetin ilgili kişilerden hesap sormaya yönelik adımlarını desteklediğinden bahsetti. Soruşturma sonuçlarının uygulanabilir yasal önlemlere dönüşmesi için yürütme ve yargı organları arasındaki koordinasyonun önemine işaret etti.

Bu süreç, hükümeti teknik ve mali soruşturmaları tamamlamak, kaçak petrol miktarını, işlem mekanizmalarını, taşınmasından veya pazarlanmasından sorumlu kuruluşları belirlemek ve ayrıca boru hatlarının işlenmesi, ölçülmesi ve izlenmesine ilişkin kayıtları incelemekle yükümlü kılıyor. Petrol kaçakçılığı şebekeleri mutlaka ayrı yasadışı taşıma operasyonları yoluyla faaliyet göstermez, ancak denetim, belgeleme ve işlemedeki boşluklardan yararlanabilir. Bu, sadece taşıyıcıları veya şüpheli yerlerde çalışanları takip etmek yerine, bundan gerçekten faydalananları açığa çıkarmak için mali ve ticari rotaların izlenmesini de gerekli kılıyor.

Hükümetin Curf Nasr'daki icraatları, silahın devletin tekelinde olmasıyla ilgili daha geniş siyasi tartışmayla da kesişiyor. Bu konu, İmar ve Kalkınma Koalisyonu Başkanı Muhammed Şiya es-Sudani'nin, silahın devletin elinde toplanmasının Batı'nın talebi değil, ulusal bir zorunluluk olduğunu vurgulayan açıklamalarının ardından yeniden gündeme geldi. Sudani, DEAŞ ile savaşın ve Irak'ta daha sonra yaşanan çatışma ve mücadelelerin sona ermesinin ardından güvenlik kurumlarının gözden geçirilmesi gerektiğinin de altını çizdi.

Sudani'nin açıklamaları, hükümetin resmi kurumlarının girmekte zorluklar yaşadığı bir bölgeyle ilgili hassas bir güvenlik sorununu ele aldığı bir dönemde önem kazandı. Kaçakçılıkla mücadele ve petrol tesislerini kontrol etme, devletin anayasal ve yasal yetkilerini tüm bölgelerde kullanabilmesinden ayrı düşünülemez.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre siyasi analist Ahmed el-Temimi, Curf Nasr olayının, devlet otoritesi kavramını siyasi açıklamaların ve idari prosedürlerin ötesinde bir sınava tabi tuttuğunu düşünüyor. Zira hükümetin kararlarını uygulama gücünün, güvenlik kurumlarının müdahale veya çalışmalarını kısıtlayan anlaşmalar olmaksızın, sahalara ne ölçüde eriştiği, faaliyetleri soruşturduğu ve yetkilerini özgürce kullanabildiğine bağlı olduğunu da ekledi.

Temimi, hükümetin bu konudaki başarısının, görevden alınan yetkililerin sayısıyla değil, soruşturma bulgularını kalıcı bir kurumsal gerçekliğe dönüştürme kabiliyetiyle ölçülmesi gerektiğini söyledi. Yönetici ve yetkililerden hesap sormanın önemli bir adım olduğunu, ancak ihlallerin tekrarlanmamasını sağlamak ve denetim ve istihbarat kurumlarının bağımsızlığını güçlendirmek için paralel önlemlerin de gerektiğini açıkladı.

Petrol kaçakçılığıyla mücadeleyi silahın devletin elinde toplanmasıyla ilişkilendirmenin, hükümetin otoritesini Irak’ın tamamına yaymakta karşılaştığı zorlukların doğasını yansıttığını da ekledi. Petrol zenginliğini korumaya çalışan bir devletin, birleşik bir güvenlik aygıtına, etkili kararlara ve siyasi veya hizipsel düşüncelerden arınmış, sorumluları hesap verebilir hale getirebilecek bir yargı sistemine ihtiyacı vardır.

Temimi, hükümetin hassas bölgelerdeki operasyonlar için net kurallar dayatmadaki başarısının, sınır kapıları, limanlar ve ekonomik kaynaklarla ilgili diğer sorunların da çözülmesinin taşlarını döşeyebileceğine  işaret etti, ancak bunun için önlemlerin sürekli ve kapsamlı olması, soruşturmalar sonucunda ihlallerden sorumlu bulunan tüm kurum ve tarafları kapsaması şart.

Curf Nasr'dan diğer illere

Zeydi'nin son mesajı, kamu fonlarıyla ilgili davalarda kurumlar arasında sorumluluğu birbirine yükleme uygulamasını sona erdirmek amacıyla, operasyon birimleri komutanlarını, polis şeflerini, güvenlik ve istihbarat teşkilatlarının müdürlerini kendi yetki alanlarında meydana gelen her türlü kaçakçılık eylemlerinden doğrudan sorumlu tuttuğu için, tüm illere yönelik gibi görünüyor.

Bu yaklaşım, özellikle çok sayıda şehri kapsayan geniş ulaşım, işleme ve depolama ağları göz önüne alındığında, petrol zenginliğini koruma mekanizmalarının daha geniş bir şekilde gözden geçirilmesinin önünü açıyor. İçişleri, Savunma ve Petrol Bakanlıkları ile istihbarat teşkilatları ve enerji polisi arasında gerekli koordinasyon da bu incelemenin bir parçasıdır.

Dahası, görevden alma kararlarının uygulanması meselenin sonlandığı anlamına gelmiyor. Hükümetin, komite tarafından ortaya çıkarılan ihlallerin ayrıntılarını, mali zararların boyutunu, denetlenen tesislerin niteliğini ve kaçakçılık eylemleriyle bağlantılarını açıklaması ve yetkililer ile suçlananlar hakkında açık hukuki bulguları yayınlaması gerekecektir.

Resmi kurumların Curf Nasr'a girişi ve bağımsız, sürekli denetimler yapması, hükümetin soruşturmaya eşlik eden kısıtlamaların üstesinden gelebilme ve bölgeyi karmaşık bir güvenlik sorunundan tamamen hukuka ve devlet kurumlarına tabi bir alana dönüştürme kapasitesini belirleyecek en önemli sınavlardan biri olmaya devam ediyor.

Curf Nasr davası sadece büyük miktarlarda petrol kaçakçılığı veya dokuz yetkilinin görevden alınmasıyla ilgili değil. Aynı zamanda, Zeydi hükümetini siyasi otorite ile güvenlik kurumları arasındaki ilişkinin yönetimi, ulusal kaynakların korunması ve hassas bölgelerde hukukun üstünlüğünün uygulanması konusunda bir sınava tabi tutuyor.

Gerçek hesap verebilirlik, yalnızca yöneticileri değiştirmek veya sanıkları yargılamaya sevk etmekle değil, ihlallerin gerçekleşmesine izin veren boşlukları kapatmak, petrol zenginliği üzerindeki tam kontrolü yeniden sağlamak ve devlet kurumlarının her yere erişebildiğini ve istisnasız olarak, olaya karışan veya ihmalkar olduğu kanıtlanan her kuruluştan hesap sorabileceğini göstermekle sağlanacaktır.


AFRICOM Komutanı’nın Doğu ve Batı Libya’ya yaptığı ziyaretin anlamı ne?

Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)
Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)
TT

AFRICOM Komutanı’nın Doğu ve Batı Libya’ya yaptığı ziyaretin anlamı ne?

Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)
Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)

Washington’ın Libya’daki askeri kurumların birleştirilmesi sürecine ilgi duyduğunu gösteren askeri bir hamle kapsamında, ABD Afrika Komutanlığı (AFRICOM) Komutanı Orgeneral Dagvin Anderson, Trablus’ta Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe ve Sirte’de Libya Ulusal Ordusu (LUO) Genel Komutan Yardımcısı Saddam Hafter ile ayrı ayrı görüşmeler gerçekleştirdi.

Ülkenin doğusu ve batısını kapsayan bu çifte ziyaret, Washington’ın Libya dosyasına yaklaşımında bir değişime işaret ederken, analistler söz konusu ziyaretin ‘doğrudan askeri iş birliğinin ötesine geçen stratejik anlamlar taşıdığını’ değerlendirdi.

Ziyaretin odağında askeri ve güvenlik alanındaki iş birliği, kurumların birleştirilmesi ve Flintlock 2027 tatbikatına yönelik hazırlıklar yer aldı. ABD ve Libya tarafından yayımlanan resmî açıklamalarda, Libya’nın doğusu ve batısındaki güçler arasındaki iş birliğinin geliştirilmesi, bu güçlerin kapasitelerinin artırılması ve güvenlik koordinasyonunun güçlendirilmesinin gündemin öncelikli başlıkları arasında bulunduğu belirtildi.

LUO Genel Komutanlığı Medya Ofisi tarafından yapılan açıklamaya göre Saddam Hafter, iki ülke arasındaki stratejik ilişkilerin, özellikle askeri ve güvenlik alanlarındaki iş birliğinin gelişmesinden duyduğu memnuniyeti dile getirdi. Hafter, Flintlock 2026 tatbikatının sonuçlarını ve 2027 yılında düzenlenecek tatbikata yönelik hazırlıkları da takdir etti. Ayrıca güvenlik ve istikrarın güçlendirilmesi, sınırların korunması, düzensiz göç ve kaçakçılık şebekeleriyle mücadele amacıyla ortak çabaların birleştirilmesini hedefleyen Libya’ya ait 3+3 ortak komitesinin çalışmalarında kaydedilen ilerlemeye dikkat çekti.

Açıklamada Anderson’ın, AFRICOM’un terörizm ve aşırıcılıkla mücadele, güvenlik ve istikrarın güçlendirilmesi alanlarında Libya ordusunun kapasitesini desteklemeye hazır olduğunu vurguladığı aktarıldı.

sdcgthy
Libya Ulusal Ordusu (LUO) Genel Komutan Yardımcısı Saddam Hafter ile ABD Afrika Komutanlığı (AFRICOM) Komutanı Orgeneral Dagvin Anderson, Bingazi, 14 Kasım 2026 (LUO Genel Komutanlığı)

Görüşmenin ardından yaptığı açıklamada Saddam Hafter, AFRICOM Komutanı ile Libya askeri kurumunun birleştirilmesi ve profesyonelliğinin güçlendirilmesi sürecinde kaydedilen ilerlemeyi, Libya ile ABD arasındaki askeri iş birliğinin geliştirilmesi yollarını ele aldıklarını söyledi. Hafter, silahlı kuvvetlerin sınır güvenliğini sağlama ve ortak bölgesel tehditlerle mücadele kapasitesinin artırılması için koordinasyonun sürdürülmesinin önemini vurguladı. Flintlock 2027 tatbikatına yönelik ortak hazırlıkların, LUO Genel Komutanlığı ile ABD arasındaki iş birliği sürecinde somut bir adım olduğunu belirtti.

AFRICOM ise açıklamasında, Anderson’ın Libyalı askeri yetkililerle gerçekleştirdiği görüşmelerin, Libya’nın öncülüğünde yürütülen askeri kurumları birleştirme çabalarını destekleme, ulusal egemenliği güçlendirme ve sürdürülebilir askeri iş birliği yoluyla bölgesel güvenliği artırma konusundaki ABD kararlılığını yansıttığını bildirdi.

AFRICOM, Washington’ın taahhüdünün yalnızca güvenlik alanıyla sınırlı olmadığını, Libya’nın güvenlik, siyasi ve ekonomik birliğini sağlamaya yönelik çabaların desteklenmesini de kapsadığını vurguladı. Bu çabaların başarıya ulaşmasının Libya’nın geleceği ile bölgedeki barış ve güvenlik açısından temel önem taşıdığına dikkat çekti.

Trablus’taki UBH tarafından yapılan açıklamaya göre Dibeybe ve Anderson, askeri ve güvenlik alanlarındaki iş birliğinin geliştirilmesi, askeri kurumun birleştirilmesine yönelik çabaların desteklenmesi ve kapasitesinin artırılması konularını ele aldı. Görüşmede eğitim, mesleki yeterlilik ve kapasite geliştirme alanlarındaki iş birliğinin genişletilmesi, ortak güvenlik sorunlarıyla mücadelede koordinasyonun güçlendirilmesi ve Flintlock 2027 tatbikatına yönelik hazırlıklar da gündeme geldi.

Toplantıya UBH İçişleri Bakan Vekili İmad et-Trablusi, Libya Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkan Vekili Orgeneral Salahaddin Nemruş, Savunma Bakanlığı’ndan çok sayıda üst düzey yetkili ve ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Libya siyasi işlerinden sorumlu kıdemli danışmanı Jeremy Berndt katıldı.

Askeri uzman Muhammed Abdulvahid, Anderson’ın Libya ziyaretinin doğrudan askeri iş birliğinin ötesinde stratejik anlamlar taşıdığını ve Rusya-Ukrayna Savaşı, Ortadoğu’daki gerilimler ile Avrupa ve ABD’de endişeye yol açan enerji krizi nedeniyle son derece hassas bir bölgesel ve uluslararası döneme denk geldiğini düşünüyor.

Abdulvahid, Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada, “Enerji sektöründeki Amerikan ve Batılı çıkarların güvence altına alınması, petrol ve doğal gaz sahalarının korunması, ABD’nin Libya’ya yönelik ilgisinin başlıca nedenlerinden birini oluşturuyor” dedi.

Washington’ın Libya’nın doğusu ve batısı arasında ortak bir askeri çerçeve oluşturmayı hedeflediğini belirten Abdulvahid, bunun sahadaki iş birliğinin geliştirilmesine imkân sağlayacağını ve siyasi süreçlerin birbirine yaklaştırılması için bir kapı aralayacağını, ancak bölünmüşlüğün sona ermesini garanti etmeyeceğini ifade etti. Abdulvahid, 3+3 ortak komitesi aracılığıyla yürütülen iş birliğinin veya askeri tatbikatların iletişim ve deneyim paylaşımı için somut bir alan oluşturabileceğini, askeri kurumlar arasındaki kopukluğu azaltabileceğini kaydetti.

Flintlock 2027 tatbikatı, ABD’nin Libya’nın farklı bölgelerinden askeri personeli tatbikata dahil etme yönündeki yaklaşımı nedeniyle özel önem taşıyor. Bu sayede uluslararası bir eğitim çatısı altında profesyonel etkileşim ve uygulamalı koordinasyon imkânı sağlanması hedefleniyor. Ancak bu sürecin başarısı, Libyalı tarafların sahadaki iş birliğini kalıcı kurumsal düzenlemelere dönüştürme kapasitesine bağlı olacak.

Anderson’ın Sirte’de Saddam Hafter ile görüşmesine rağmen Genel Komutan Mareşal Halife Hafter ile benzer bir görüşme gerçekleştirdiğinin duyurulmaması, ABD’nin Libya’nın doğusundaki askeri kuruma yönelik mesajlarının niteliği konusunda soru işaretlerine yol açtı. Abdulvahid, bu tercihi Saddam Hafter’in askeri ve uluslararası temaslarda giderek ön plana çıkması bağlamında değerlendiriyor ve bunun ‘gelecekte üstleneceği liderlik rolleri için hazırlanmasına’ yönelik bir eğilimi yansıtabileceğini düşünüyor.

Abdulvahid, söz konusu görüşmenin ‘açık biçimde askeri ve mesleki bir nitelik taşıdığını, Halife Hafter ile bağlantılı bazı siyasi hassasiyetlerden uzak şekilde eğitim ve kapasite geliştirme konularının ele alınmasına imkân sağladığını’ belirtti. Başka görüşmelerin kamuoyuna duyurulmadan gerçekleştirilmiş olabileceği ihtimalini de dışlamayan Abdulvahid, resmi bir görüşmenin yapılmamış olmasının anlaşmazlık veya kopukluk göstergesi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etti.

Trablus ve Sirte’de eş zamanlı gerçekleştirilen görüşmeler, Washington’ın askeri kurumun her iki tarafıyla da temas kurma ve güvenlik ilişkilerini tek bir bölgeyle sınırlandırmama konusundaki hassasiyetini ortaya koyuyor. Abdulvahid’e göre bu denge, ABD’ye kurumların birleştirilmesi sürecinde daha geniş bir etki alanı sağlarken taraflı bir aktör olarak algılanmasının da önüne geçiyor. Doğu ve batıdaki askeri liderlerin Flintlock 2027 tatbikatının hazırlık sürecine dahil edilmesi, siyasi ve kurumsal bölünmüşlüğün devam ettiği bir ortamda iki tarafın iş birliğine ne ölçüde hazır olduğunun uygulamalı olarak sınanmasına da imkân tanıyabilir.

Ziyaretin önemine ve askeri kurumun birleştirilmesine ilişkin verdiği mesajlara rağmen bu temaslar, kapsamlı bir siyasi uzlaşmanın yakın olduğu veya liderlik ve iktidar konusundaki anlaşmazlıkların çözüme kavuştuğu anlamına gelmiyor. Bununla birlikte ziyaret, Libya’nın doğusu ile batısı arasındaki askeri iş birliğini Washington’ın ilan ettiği öncelikler arasına yerleştiriyor ve bu süreci Libya’nın güvenliği, egemenliği ve bölgesel istikrarla ilişkilendiriyor. ABD’nin bu ilgisinin fiili bir kurumsal birliğe dönüşmesi ise Libyalı taraflar arasındaki uzlaşmaya bağlı olmaya devam ediyor.