Refik Huri
ABD ile İran arasındaki "mutabakat zaptı"nın elbette iki farklı nüshası yok; ancak her iki ülkenin yetkililerinden gelen açıklamalar, tarafların sanki farklı metinleri okuduğu izlenimini veriyor. Mutabakattaki karşılıklı taahhütlere ilişkin açıklamalardaki bu çelişki, aslında her iki tarafın birbirleriyle olan ilişkilere bakışındaki daha derin bir zıtlığın dışa vurumundan ibaret.Başkan Donald Trump, Şah'ın devrilmesinden bu yana Amerika'nın kaybettiği "mücevheri" geri kazandığı ve seleflerinin başaramadığı bir şeyi, yani İran ile barışı sağladığı yanılgısına düşüyor. Hatta öyle ki, "Ortadoğu'da son üç bin yıldır ilk kez barış inşa ettiğini" hayal ediyor.
Yeri bilinmeyen Dini Lider Mücteba Hamaney ve “İslam Cumhuriyeti”nin kurmaylarına gelince, onlar ABD'ye karşı düşmanlık dolu tarihsel bir hafıza ile yüklenmiş durumdalar ve ABD'yi Batı Asya'dan kovmak için onunla mücadele etmenin, İmam Humeyni tarafından tanımlanan devrimin temellerinden biri olduğunu anlıyorlar. İran’a karşı savaşın başında ABD tarafından suikasta uğrayan Dini Lider Ali Hamaney, ABD ile müzakereyi “ne akıllıca ne bilgece ne de onurlu” olarak değerlendirirken, oğlu Mücteba savaşın ve sonrasının koşulları nedeniyle müzakerelere izin verdi.
Şah'ın devrilmesinden bu yana “İran'ı kim kaybetti?” sorusuyla ilgili tartışma devam ediyor. Sadece Carter mı, yoksa ondan önceki ve sonraki başkanlar ve derin devlet mi kaybetti? Şah'ın sarayındaki ABD büyükelçisi ve eski CIA direktörü Richard Helms, İran'ın “dünyanın jeopolitik merkezi” ve “çarkın anahtarı” olduğuna ve geri kazanılması gerektiğine inanıyordu. Condoleezza Rice ise tam tersini düşünüyordu: İran “totaliter bir devlettir ve onun şartlarını kabul ederek Sovyetler Birliği ile yaptığımız hatayı tekrarlamamamız gerekiyor.”
Obama ve Biden'ın amacı, nükleer anlaşma yoluyla Tahran ile ilişkileri yeniden kurmak ve Clinton ve oğul Bush'un İran'ı “şer eksenine” yerleştiren politikalarını tersine çevirmekti. Trump ise yıkıcı bir savaştan sonra İran ile mümkün olan en iyi ilişkileri kurmak için İran'ı “şeytanlaştırarak” ve “istikrarsızlık eksenine” yerleştirerek işe başladı.
İran İslam Cumhuriyeti ise tam tersi yönde ilerliyor. Tarihçi Ali Ansari, “İran” adlı kitabında, “İngilizlerin, Rusların ve Amerikalıların emperyalist emellerinin yabancı müdahaleye karşı şüpheyi körüklediğini” belirtiyor. Vali Nasr ise “İran'ın Büyük Stratejisi” adlı kitabında, “İran'ın stratejik vizyonunun İslami ideolojiyi yaymaktan ziyade bölgesel rekabetlerde ulusal güvenlikle ilgili olduğunu” söylüyor. Bir Pakistanlı gazeteci Humeyni'ye devrimin faydasını sorduğunda, Humeyni “Artık kararlar Sovyetler Birliği veya ABD ile değil, Tahran'da alınıyor” diye yanıt vermişti.
Savaştan önce bile İranlılar, ABD’nin istihbarat servisinin General Zahidi'nin darbesiyle 1953'te petrolü millileştiren milliyetçi başbakan Muhammed Musaddık'ı devirip Şah'ı yeniden tahta oturtmasını affetmemişlerdi. 1979'da Tahran'daki Amerikan büyükelçiliğine yapılan baskın, Rafsancani ve Hamaney için sürpriz olmuştu ve sonuçlarından endişe duymuşlardı. Ancak Homa Katouzian'ın “İran ve Devrim” adlı kitabında belirttiği gibi, Humeyni, elçiliği işgal eden öğrencileri desteklemeleri yönünde talimat verdi; çünkü bu eşi benzeri görülmemiş eylemi “İslami hareketin egemenliğini pekiştirmek, devrimin solcu ve laik ortaklarını marjinalleştirmek, siyasi sahneyi yeniden şekillendirmek ve elbette ABD ile yüzleşmek adına bir dönüm noktası” olarak görüyordu.
“İran ekonomisini küresel ekonomik döngüye yeniden entegre etmek” isteyen Trump, el sıkışma ve ortak fotoğrafın olmadığı İsviçre görüşmelerinde önündeki en basit sembolik işaretleri okumak zorundaydı. Tahran'ın görüşmelerden, özellikle de beş Amerikan taahhüdünün yerine getirilmesinden başka bir şey istediğine dair hiçbir şey yok. “Nihai bir anlaşmaya” doğru görüşmelerdeki her gelişme, barış da dahil olmak üzere Tahran’ı zor durumda bırakacak konuların gündeme gelmesine neden olacaktır. İran barışın sadece savaşın sonu olmadığını biliyor ve savaşı sona erdirip ABD'nin tekrar savaşa dönmemesini sağlamaya önem veriyor. Müzakereler sırasında iki kez savaşa başvurması göz önüne alındığında, Washington'un davranışlarına ilişkin derin şüphelerini açıkça dile getiriyor. Hatta şimdi Amerikan hegemonyasına karşı harekete geçmenin daha fazla gerekli olduğunu düşünüyor.
Trump'ın, Napolyon Savaşları'ndan sonra 1815'te “Avrupa Konsorsiyumu”nu düzenleyen Metternich'in 19. yüzyıldaki güç dengesine dayanan dersini öğrenmesi zor olacak; zira Metternich “Devrimci bir güçle barış olmaz” demişti.
Son yüzyıllarda eşi benzeri görülmemiş bir şekilde devrimci, ideolojik ve dini bir güçle barış yapabileceğini hayal ediyor. Ancak en fazla Trump'ın kendi kararıyla sonuçlandırılmamış bir savaştan sonra yeni bir çatışma yönetimi biçimi elde edebilir. Trump daha ilk haftadan İran'ı “ezdiğini” ve donanmasını, hava kuvvetlerini veya güçlü hava savunmasını yerle bir edip güçsüz bıraktığını defalarca söyleyerek övünüyor.
Her iki taraf da zafer iddiasında bulunuyorsa, sonuçlandırılmamış bir savaşta tam bir zaferden bahsetmek yanılsamadır. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre birçok uzmanın vurgulamaya eğilimli olduğu denklem şudur: ABD askeri olarak kazandı ama stratejik olarak kaybetti, İran ise askeri olarak kaybetti ama stratejik olarak kazandı. Çöl kumları kadar hızlı değişen Ortadoğu'da hiçbir şey sabit değil. Trump'ın büyük açıklamalarının ortasındaki ironi, ABD yönetimi içinde ve dışında mutabakat zaptının stratejik işlevinin, savaşta olduğu gibi daha derinden dahil olmak değil, ABD'nin Ortadoğu'daki yüklerini ve taahhütlerini azaltmak olduğuna inanan uzmanların olmasıdır.
