Akrini Aminuh
Burkina Faso Devlet Başkanı Yüzbaşı İbrahim Traore’nin yaptığı uzun bir konuşmadaki bir paragraf, Müslümanların nüfusun büyük çoğunluğunu oluşturduğu ülkesinde büyük bir öfke patlamasına yol açtı. Üstelik bu sözlerin yankıları, yine nüfusun çoğunluğunu Müslümanların oluşturduğu altı Afrika ülkesiyle çevrili ülkesinin sınırlarını da aştı.
Burkina Faso'daki askeri yönetimin lideri Yüzbaşı İbrahim Traore, geçtiğimiz perşembe günü yaptığı bir konuşmada, ‘Arapların Afrikalıları bin yıl boyunca köleleştirdiğini’ söyledi. Bu olgunun farklı tarihi aşamalarının kapsamlı biçimde ele alınması çağrısında bulunan Traore, kıtanın tarihi boyunca çeşitli kölelik biçimleriyle karşılaştığını vurguladı.
“Traore’nin açıklamaları, nüfusunun büyük çoğunluğu Müslüman olan Burkina Faso’da aşırı hassasiyetlerin alevlenmesine zemin hazırladı. Traore, geçtiğimiz mart ayında başkent Vagadugu'da ve ülkenin diğer büyük şehirlerinde halk nezdinde büyük saygınlığa sahip olan vaiz Muhammed İshak Kindo'yu tutuklatmıştı. Traore’nin açıklamalarına yönelik tepkiler Sahel bölgesi ülkelerindeki dinî ve ilmî çevrelere de yayıldı.
Savaş ilanı mı, yoksa yanlış anlama mı?
Traore, Burkina Faso'yu 2022 yılının eylül ayından bu yana yöneten Ulusal Koruma ve Reform Hareketi'ne liderlik ediyor. 20 milyonluk nüfusa sahip bu kara içi ülke, Afrika'nın en yoksul 10 ülkesi arasında yer almakta olup terör tehididiyle ve büyüyen silahlı hareketlerle boğuşuyor.
Traore’nin açıklamaları, nüfusunun büyük çoğunluğu Müslüman olan Burkina Faso’da aşırı hassasiyetlerin alevlenmesine zemin hazırladı. Traore, geçtiğimiz mart ayında başkent Vagadugu'da ve ülkenin diğer büyük şehirlerinde halk nezdinde büyük saygınlığa sahip olan vaiz Muhammed İshak Kindo'yu tutuklatmıştı. Traore’nin açıklamalarına yönelik tepkiler Sahel bölgesi ülkelerindeki dinî ve ilmî çevrelere de yayıldı.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı habere göre Moritanya ve Afrika Âlimler Forumu Genel Sekreteri Şeyh Zeyn el-İmam, yaptığı açıklamada Yüzbaşı Traore'nin konuşmasının büyük tarihi yanılgılar barındırdığını belirtti. Bu yanılgıların başında ‘İslam'ı bazı Müslümanların eylemlerine karıştırması’ geliyordu. İmam, “İslam dini, insanları ırk ya da renk nedeniyle köleleştirmeyi meşru kılmadı, köleleştirmeyi tanıyan bir dünyada ortaya çıktı, ancak onu daraltmak ve köle azat etmeyi teşvik etmek için kapsamlı düzenlemeler getirdi. İnsanlar arasındaki üstünlüğün tek ölçütünü takva olarak belirledi” ifadelerini kullandı.
Kur'an bağlamında kölelik üzerine yakın zamanda kitap yayımlayan Şeyh Zeyn, İslam'ın insanlar arasında eşitlik ve takva ile salih amele dayalı üstünlük anlayışına dayanan temel tutumunu da vurguladı. Traore'nin köle ticaretinin tüm sorumluluğunu yalnızca Araplara yüklediğine dikkati çeken İmam, tarihsel araştırmaların pek çok Afrikalının da Müslüman tüccarların bölgeye gelişinden önce ve sonra esaret ve satım ağlarında taraf olduğunu ortaya koyduğunu belirtti. Ardından gelen modern çağdaki Avrupa Atlantik köle ticaretinin ise daha önce görülmemiş boyutlara ve sonuçlara ulaştığını da hatırlattı.
Terörle mücadele
Burkina Faso hükümeti, terör örgütleri olarak nitelendirdiği silahlı gruplara karşı şiddetli bir savaş yürütmektedir. Yüzbaşı Traore'nin Yatenga bölgesinde ülkenin kuzeyinde toplumun çeşitli güçlerine hitap ettiği uzun konuşma, ordunun başta Mali sınırına yakın bölgeler olmak üzere güvenlik durumunun ciddi biçimde bozulduğu alanlarda aktif olan bu gruplara karşı düzenlediği operasyonların bilançosunu açıklamayı amaçlıyordu.
Sahel güvenlik konularında uzman İbrahim el-Herim, "Tartışmalı konuşmanın gerçekleştiği Ouahigouya şehri, güvenlik durumunun son derece kötü olduğu Yatenga bölgesinin en büyük şehirlerinden biri ve halkının büyük çoğunluğu Müslüman olmasına karşın çok sayıda aşırılıkçı ve uyuyan hücre barındırıyor" dedi.
Herim'e göre Traore, diğer konuların yanı sıra bölge halkına radikal fikirlerin yayılmasından söz etti ve Arap ülkelerinde eğitimini tamamlayan bölge ve ülkenin diğer bölgelerindeki gençleri Burkina Faso'ya radikal fikirlerle döndükleri gerekçesiyle açıkça suçladı. Bu sözler, Arap ülkelerinin söz konusu gençleri radikal fikirlerle beslediğine ve onları radikalleştirdiğine yönelik açık bir ithamdı. Traore'ye göre bu gençler silahlı gruplar için ya yakıt ya da fikir deposu işlevi görebilir, hatta yeni savaşçı devşirmede rol üstlenebilirler.
Zorunlu geri dönüş
Frankofon basında yer alan haberlere göre Burkina Faso'nun Mısır’daki Ezher Üniversitesi’nde, Tunus'taki Zeytune Üniversitesi’nde ve Fas'ın Fes şehrinde İslami ilimler okuyan 800'den fazla öğrencisi bulunuyor. Traore, tüm öğrencileri ülkeye geri getirme niyetini açıkladı. Bunu “Bu öğrenciler şeriat okuyor, bir meslek öğrenmiyorlar. Onları yurda geri getireceğim. Dönmeyi reddedenlerin Burkinalı olarak kalması söz konusu olmayacak" sözleriyle gerekçelendirdi.
Burkina Faso hükümeti, geçen Haziran ayında yurt dışında okumak isteyen her Burkinalı öğrencinin, eğitim alanının ‘hükümetin öncelikleriyle’ örtüştüğünden emin olmak amacıyla Yükseköğretim Bakanlığı'ndan önceden onay almasını zorunlu kılan bir düzenlemeyi yürürlüğe koymuştu.
Bu kısıtlayıcı kararlar, Kur'an-ı Kerim ilimleri ve Arap kültürüyle ilgili alanlarda uzmanlaşmayı tercih eden Burkinalı öğrencileri ve bursiyerleri hedef alırken çeşitli imamların ve Müslüman cemaatlerin üyelerinin gözaltına alındığı, bir kısmının zorla kaybedildiği ve ailelerinin akıbetlerinden hâlâ haberdar olmadığı siyasi gelişmelerin ardından gündeme geldi. Hükümet ayrıca kendi ifadesiyle ‘doğru söylemi yayan’ imamlara destek sağlamak amacıyla finansman tahsis etmek de dahil olmak üzere dini alanla ilgili bir dizi önlem paketi açıkladı.
Traore'nin İslam dini ve Araplar ile bunların Burkina Faso tarihi ve günümüzle ilişkisine dair söyleminin anlık etkiyi aşan sonuçlar doğurabileceğini düşünen Herim, “Burkina Faso'ya yakın olarak değerlendirilen Arap ülkelerinin büyük çoğunluğu, sisteminin başlangıçta Traore ile yakınlaşmaya çalıştı. Traore'yi özgürlük sembolüne dönüştüren güçlü popülist medya aygıtı sayesinde Arap kamuoyu ona sempatiyle yaklaştı. Dolayısıyla son açıklamalarının Arap sosyal medyasında öfkeli tepkilere yol açması kaçınılmaz" dedi.
Herim, bu konuyu kendisiyle konuşan bazı Burkinalı gazetecilere atıfta bulundu. Söz konusu gazeteciler, Traore'nin aşırılıkçı fikirlerin yayılmasını ele alış biçiminden son derece şaşkınlık duyuyordu. Sanki Traore Arap ülkelerini, geçiş dönemi cumhurbaşkanının açıklamalarından anlaşıldığı üzere, dolaylı da olsa ülkede aktif silahlı grupların liderlerine dönüşebilecek aşırılıkçı kadrolar yetiştirerek güvensizliği bir biçimde körüklemekle açıkça suçluyordu.
Gergin bir ilişki
Burkina Faso'da Arap kültürüne yakın İslami kesim, Yüzbaşı İbrahim Traore'nin 2022 yılı sonlarında iktidara gelmesiyle birlikte ona destek verdi; ancak bu ilişki uzun sürmedi. Traore'nin kısa süre önce tutuklatttığı İmam Kindo, Burkina Faso'da büyük bir ağırlığa sahip dinî bir şahsiyet. Traore’nin destekçilerine göre Kindo, bir hutbesinde Traore'yi Ebu Cehil ile kıyaslamıştı. Bu durum, Traore’nin öfkesini üzerine çekmiş ve Kindo'nun tutuklanmasıyla camiler, dinî hutbeler ve derslere getirilen kısıtlamalarla sonuçlanmıştı.
Herim, sözlerini şöyle sürdürdü:
“İlginç olansa Traore iktidara geldiğinden bu yana geçen yaklaşık dört yılda ilk desteği ona veren, Burkina Faso'daki muhafazakâr imam ve davetçi kanattan geldi. Ancak son gelişmeler bu kesim için büyük bir şok oldu. Şeyh Kindo, Burkina Faso'da hem dini hem de sosyal açıdan büyük bir ağırlığa sahip; onunla otorite arasında patlak veren anlaşmazlık, her iki tarafın destekçilerini çok zor bir konuma düşürdü. Şeyh Kindo'nun tutuklanması sürecindeki tepkiler incelendiğinde, tutuklanmasına duyulan öfke ile Traore'yi ve yönetimini eleştirme korkusu arasında derin bir belirsizlik içinde bocalandığı açıkça görülüyor."
Coşkulu konuşmaların adamı
Afrika meselelerini takip edenler için Yüzbaşı İbrahim Traore, ağır kalkınma ve siyasi zorluklarla boğuşan hükümetini zor durumda bırakan ve medyada popülist balonlarla beslenen siyasi kasırgalara yol açan medya çıkışlarıyla özdeşleşmiştir. İktidara el koymasından bu yana geriye bakıldığında, komşu ülkelerin bir kısmını ülkesini istikrarsızlaştırmakla suçladığı görülmektedir. Bir yıl önce Vagadugu'da bir saatten uzun süren benzer bir konuşmada Fildişi Sahili'ne de işaret etti. Suçlamaları Fransa'yı ve Batı Afrika Ekonomik Topluluğu'nun (ECOWAS) bazı üyelerini de kapsıyordu. Herim'e göre Traore, kamuoyunu harekete geçiren ve bölgesel ölçekte yankı uyandıran konuları özenle seçiyor.
Moritanya ve Afrika Âlimler Forumu Genel Sekreteri Şeyh Zeyn el-İmam ise ‘Traore'nin konuşmasının kasıtlı ya da bilgisizlik sonucu Müslüman Arapların Afrika'daki medenî rolünü görmezden geldiğini’ değerlendirdi. Buna göre Müslüman Araplar, Sahra ötesi ticaret yoluyla kılıç ve tüfekle değil örnek davranışlarıyla İslam'ı yaydılar. Çünkü Afrika'nın pek çok bölgesinde İslam ordular ve işgal yoluyla değil ticaret, davet ve güzel örnek sayesinde yayıldı. Bu tüccarlar gittikleri yerlere akideyi, Arap dilini, fıkhı ve yazıyı taşıdılar; camilerin inşasına ve ilim merkezlerinin kurulmasına katkı sağladılar. Pek çok hükümdar ve halk, baskı ya da fetih sonucu değil tüccarların ahlakından, adaletinden ve güvenilirliğinden etkilenerek İslam'ı benimsedi. Bu yüzden tarihi adalet, İslam'ın kalıcı ilkeleri ile bazı Müslümanların davranışları arasında ayrım gözetilmesini ve Afrika tarihinin genelleme ya da seçmecilikten uzak, kapsamlı bir okumaya tabi tutulmasını gerektiriyor.
