Rüstem Mahmud
Rus diplomat Dmitri Nikolayeviç Dogadkin, 2013 yılında Beşşar Esed rejimi güçleri ile muhalefet arasında silahlı çatışmanın alevlenmesiyle Suriye’nin başkenti Şam’dan ayrılmasının ardından, şimdi büyükelçi olarak geri döndü. Siyasi ve diplomatik çevrelere göre atanma kararı, Kremlin'in yeni Suriye ile ilişkileri güçlendirme çabasını yansıtıyor.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Dogadkin'i yeni büyükelçi olarak atayan bir kararname yayımlarken, Putin’in Suriye ile ilişkilerin geliştirilmesinden sorumlu özel temsilcisi Aleksandr Yefimov'u görevden aldı. Şam'daki siyasetçiler, hassasiyeti son derece yüksek bir dönemde, çarların kendi ülkelerinin çıkarları doğrultusunda geçmiş yılların acımasız çatışmasını göz ardı ederek oyunun iplerini ele almaya çalıştığı bir sırada, böyle bir karara sırt çeviremez. Moskova, ‘dünün düşmanı bugünün dostudur’ ilkesi doğrultusunda yeni Suriye ile modern bir strateji benimsiyor.
Rusya’nın gözü hâlâ Akdeniz'in ılık sularına dikilmiş halde ve Rusya, kendisine denizin doğusunda bir dayanak noktası ayırmayı başardı; bununla birlikte Lazkiye kırsalında en büyük deniz ve hava askeri üslerini kurarak kaçırılmayacak bir fırsat elde etti.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Putin’in, savaşın en şiddetli olduğu dönemde Rus siyasetinin şahinlerini göndermesinin, Rusya’nın varlığının askeri boyuta dönüşmesinin ve Esed güçlerinin, yarım yüzyıl süren bir ailenin iktidarını pekiştirmek amacıyla silah ve teçhizatla desteklenmesinin ardından, bu diplomatı yeniden Suriye dosyasına döndürmesi şaşırtıcı değil.
Savaşın anıları
Suriye’nin hafızası, 2015 yılında sahada doğrudan müdahalesinin başlamasından sonraki 11 buçuk yıl boyunca Rusya ordusuyla acı dolu anılar taşıyor. Rusya’nın gözü hâlâ Akdeniz'in ılık sularına dikilmiş halde ve Rusya, kendisine denizin doğusunda bir dayanak noktası ayırmayı başardı. Bununla birlikte Suriye'nin batısındaki Lazkiye kırsalında en büyük deniz ve hava askeri üslerini (Hmeymim Askeri Üssü) kurarak kaçırılmayacak bir fırsat elde etti. Bu mekân, Suriyelilerin zihninde silinmez bir yer edindi. Zira bu üsten kalkan uçaklar, ülkenin kuzeyindeki Suriye muhalefetinin mevzilerini bombalamıştı.
Buna karşılık, yeni kurulan hükümetiyle Şam, Suriye'nin en önemlisi Sovyet kampı olmak üzere tek bir ilişkiler yelpazesine bağımlı olarak on yıllar geçirmesinin ardından, dış ilişkilerinin çemberini genişletmeye ve özellikle ABD olmak üzere Batı kampıyla düşmanlık halini sona erdirmeye çalışıyor. Bu nedenle Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara hükümeti, bu ilişkiyi düzenlemeye ve yeniden çerçevesini çizmeye çalışıyor.
Diplomatik dosya
Suriye devriminin en sert muhalif gruplarından Heyet Tahrir eş-Şam’ın (HTŞ) liderliğini üstlenmiş olan Şara'nın, Kremlin'i iki kez ziyaret etmesi ve eski en büyük düşmanlarıyla yeni bir sayfa açmaya çalışmasına rağmen, Suriye, buna ihtiyaç duymasına rağmen petrol tedarikini azaltmak da dahil olmak üzere Rus nüfuzunu sınırlamaya çalışıyor. Zira Suriye petrol üretimi hâlâ kırılgan ve petrol kuyularının yeniden tahkim edilmesi gerekiyor; buna ek olarak Suriye sahilleri açığında petrol arama konusunda Amerikan ve Katarlı şirketlerle anlaşmalar imzalandı.
Rusya’nın yeni Şam Büyükelçi Dogadkin'e dönecek olursak, Dogadkin, Moskova Devlet Uluslararası İlişkiler Enstitüsü mezunu. 1990 yılında diplomatik kadroda göreve başladı ve Arapçayı çok iyi düzeyde konuşuyor. Bunun yanı sıra İngilizce de biliyor. Suriye'deki görevinin sona ermesinin ardından, 2017 yılında Umman Sultanlığı, ardından 2021'de Katar büyükelçiliği görevini üstlendi; diplomatik görevinin sona ermesinin ardından Doha, iki ülke arasındaki ilişkilerin geliştirilmesindeki rolüne takdirle ‘Vecbe’ nişanını verdi.
Bu arada, Rus siyaseti alanında akademik araştırmacı Dr. Samer Osman, yeni bir Rus büyükelçinin Suriye'ye gönderilme zamanlamasına dair yaptığı açıklamada, bunun “Moskova’nın, varlığını herhangi bir siyasi rejime veya yönetim dönemine bağlı kılmayan politikasıyla ilişkili olduğunu, aksine Rusya'ya ılık sular ve Doğu Akdeniz üzerinde varlık kazandıran, kendisini Ortadoğu denklemlerinin merkezine yerleştiren stratejik bir konumla bağlantılı olduğunu, hükümetlerin değiştiğini, ancak büyük devletlerin coğrafi ve stratejik çıkarlarının kalıcı olduğunu’ değerlendiriyor.
Dr. Osman, sözlerini şöyle sürdürdü:
“Rusya’nın yeni bir büyükelçi atanmasını, bugün Şam'da bulunan iktidara yönelik bir tutum olarak değil, Suriye coğrafyasındaki Rus çıkarlarının istikrarının bir teyidi olarak okumamız gerekiyor.”
Sivil havacılık harekete geçiyor
Bu yeni tabloya ve Suriye-Rusya ilişkisindeki hızlanan hareketliliğe karşılık, sivil havacılığın yeniden faal hale getirilmesine yönelik bir hareketlilik ortaya çıktı. Suriye Sivil Havacılık ve Hava Taşımacılığı Genel Otoritesi, bu ayın 16'sından itibaren Şam ile Moskova arasında doğrudan ve düzenli uçuşların yeniden başlatılacağını açıkladı. Gözlemcilere göre, havacılık hareketliliğinin başlaması, bağın ve iletişimin artması, siyasi ilişkilerin beklenenden daha ileri bir düzeye yükseltilmesi anlamına geliyor.
Dr. Osman, Independent Arabia'ya yaptığı açıklamada, yaşananları, Rusya'nın varlık ve iletişim kanallarını korumaya yönelik bir girişim olarak yorumlasa da meselenin özünün Şam'daki geçici otoriteyle ilişkinin niteliği olduğunu düşünmüyor, çünkü Moskova, Suriye'yi kişilere veya geçici otoritelere bağlı bir ilişki olarak değil, Ortadoğu'daki stratejisinin bir parçası olarak görüyor.
Dr. Osman, açıklamasını şöyle sürdürdü:
“Hava hatlarının açılması ve diplomatik varlık, Rus sürekliliğini pekiştirmek ve başka güçlere stratejik bir boşluk bırakmamak için birer araç niteliği taşıyor. Bu nedenle Moskova'nın Suriye'de uzun vadede varlığını sürdürmeye devam edeceğini öngörüyorum; bu varlığın araçları ve boyutu değişebilir, ancak Kremlin'in hesaplarında jeopolitik önem, oradaki herhangi bir iktidarın ömründen daha büyük olmaya devam edecek."
Yabancılaşmanın sona ermesi
Tüm bunlarla birlikte, Suriye'deki yeni dönem ile Rusya arasındaki ilişkiler, Beşşar Esed rejiminin 8 Aralık 2024 tarihinde düşmesinin ardından, hem kendisinin hem de babası Hafız Esed’in (1970-2024) iktidara gelmesinden Beşşar'ın kaçışına kadar müttefiki olan bu devletle bir yabancılaşma dönemine girileceğine dair tüm beklentileri boşa çıkaracak hızlı bir gelişim gösteriyor. Öyle ki Şam ve Moskova, iki ülkenin savunma bakanlıkları arasında karşılıklı askeri heyet ziyaretlerine tanık oldu.
Rusya dosyasını takip edenler, Suriye ordusunun geniş çaplı yıkımı ve stratejik kapasitesinin yüzde 80'inden fazlasını -bunların arasında savunma platformları ve uzun menzilli füzeler de bulunuyor- bombalayan, ülkenin güneyinde konuşlu piyade birimleri ve seçkin güçleri tahrip eden İsrail ordusu tarafından kapasitesinin ezilmesi ışığında, Suriye'nin Moskova'ya bugün duyduğu ihtiyacın arttığını değerlendiriyor. Avrupa ve ABD'nin Suriyelilere yeni silahlarla destek verme konusundaki isteksizliği, onları savaş uçakları için yedek parça ve uygun işletim sistemleri elde etmek amacıyla yeniden Ruslara yönelmeye itebilir.
Gözlemciler, siyasi, ekonomik ve askeri ilişkiler, kendi ülkelerinin soğuk atmosferinden etkilenen Rusya’nın coşkusuyla ilerlese de kültürel ilişkilerin yeni bir kültürel normalleşmeye doğru ilerlediğine dikkat çekiyor. Son gelişmelerden biri olarak ‘Rus Evi’ olarak adlandırılan Rusya kültür Merkezi’nin Şam'daki faaliyetlerinin yeniden başlatılmasına ilişkin bir anlaşma açıklandı. Bu gelişme, halk düzeyinde iletişimin yeniden canlandırılması olarak okunabilir. Çünkü Rusya, on yıllar boyunca Suriyeli gençleri akademik eğitim almak üzere üniversitelerine gönderme konusunda önemli bir rol oynadı ve merkezin yeniden açılmasıyla birlikte tüm alanlarda ilişkilerde denge yeniden sağlanacak.
