Sudan’daki siyasi süreci kolaylaştırmakla görevli Beşli Mekanizma, Etiyopya’nın başkenti Addis Ababa’da düzenlediği son toplantıların sonuçsuz kalmasının ardından zor tercihlerle karşı karşıya. Önemli siyasi güçlerin boykot ettiği toplantıların ardından mekanizma, önceki mutabakatları aşmak ve üzerinde anlaşmaya varılan ‘kolaylaştırıcı’ rolünün sınırlarını ihlal etmekle suçlandı. Önümüzdeki ay Hartum’a gerçekleştirilmesi muhtemel bir ziyarette, mekanizmanın bundan sonraki adımlarının belirlenmesi bekleniyor.
Beşli Mekanizma; Birleşmiş Milletler (BM), Afrika Birliği (AfB), Avrupa Birliği (AB), Hükümetler Arası Kalkınma Otoritesi (IGAD) ve Arap Birliği’nden oluşuyor. Mekanizmaya, ABD, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Mısır’ın oluşturduğu Dörtlü Mekanizma tarafından, Eylül 2025’te ilan edilen ve sivillerin öncülüğünde kapsayıcı bir siyasi süreci desteklemeyi öngören yol haritası doğrultusunda siyasi süreci kolaylaştırma görevi verilmişti.
Beşli Mekanizma, geçtiğimiz haziran ayında bir dizi istişare toplantısı gerçekleştirdi. Bu toplantılarda katılımcılar, siyasi sürecin tasarımı ve gündemi, tarafları, sürecin nerede ve ne zaman yürütüleceği ile bölgesel ve uluslararası rol gibi altı başlığı ele alacak bir ‘hazırlık komitesi’ kurulması konusunda mutabık kaldı. Sürecin, arabulucuların müdahalesi olmaksızın Sudanlı taraflar arasında yürütülmesi esası benimsendi.
Ancak bu mutabakat, temmuz ayının sonunda gerçekleştirilen son turda ‘temel anlaşmazlık noktasına’ dönüştü. Eski Başbakan Abdullah Hamduk liderliğindeki Sumud İttifakı toplantılara katılmayacağını açıkladı ve davet ile hazırlık sürecine ilişkin uygulamalara itiraz etti. Bununla birlikte ittifak, savaşı sona erdirmeye ve kapsamlı bir Sudan siyasi süreci başlatmaya yönelik her türlü çabayı desteklediğini vurguladı.
Sumud İttifakı, Arap Sosyalist Baas Partisi ve Abdulvahid Muhammed Nur liderliğindeki Sudan Kurtuluş Hareketi ile diğer gruplardan oluşan İlkeler Bildirisi Güçleri de resmi açıklamalarla 31 Temmuz’da düzenlenen toplantıları boykot etti.
Bu güçler, toplantıları boykot etme gerekçelerini davetlerin ‘önceki mutabakatları yansıtmaması’ olarak açıkladı ve sürecin işleyişinin düzeltilmesini talep etti.
Sumud İttifakı’nın liderlik ofisi üyesi ve Federal Birlik Partisi Genel Başkanı Babekir Faysal, Facebook hesabından yaptığı açıklamada, Beşli Mekanizma’nın “artık siyasi süreci gözetmek için tarafsız bir çatı olmadığını” söyledi. Faysal, mekanizmayı daha önce varılan mutabakatlardan geri adım atmak ve ‘rotasından sapmakla’ suçladı. Ayrıca üzerinde uzlaşılmış seçim kriterleri bulunmaksızın ittifakları, kişileri ve grupları sürece davet ettiğini belirtti.
Faysal, Sudanlıların sürece sahip çıkması ilkesinin, katılımcıları belirleme görevinin Beşli Mekanizma’ya ait olmadığı anlamına geldiğini savundu. Orduyla bağlantılı olduğunu ileri sürdüğü güçlerin ve isimlerin sürece dahil edilerek katılımın genişletilmesinin, siyasi sürecin savaşın taraflarından bağımsız olması ilkesine zarar verdiğini ifade etti.
Sudan Kongresi Partisi Siyasi İşler Sekreteri Şerif Muhammed Osman da bu görüşe katıldı. Osman, basına yaptığı açıklamalarda Beşli Mekanizma’nın ‘kendisine verilen yetkinin sınırlarını aştığını’ söyledi. Özellikle ‘mekanizma içinde görev yapan bazı çalışanları’ yetki aşımından sorumlu tutan Osman, bu kişileri savaşın taraflarından birinin çıkarına hareket etmekle suçladı.
Osman, Sudanlıların sürece sahip çıkması ilkesinin, temsilcilerini kendilerinin seçmesi, gündem maddelerini belirlemesi ve diyaloğun nerede ve ne zaman gerçekleştirileceğine karar vermesi anlamına geldiğini söyledi.
Öte yandan, toplantıları boykot eden güçlerin aksine, Darfur’daki silahlı hareketler ile ordu müttefiki siyasi güç ve partilerden oluşan Demokratik Blok toplantılara katılmayı sürdürdü. Blok tarafından yapılan açıklamalarda, düzenlemelere ilişkin anlaşmazlıkların diyaloğu durdurmaması gerektiği belirtilirken, krizin çözümünün siyasi süreç içerisinde farklı güçlerin yer almasını gerektirdiği vurgulandı.
Addis Ababa’daki toplantılar da söz konusu anlaşmazlıkları aşmayı başaramadı. Temmuz ayının sonunda düzenlenen toplantılara katılan Ulusal Hareket Başkanı et-Ticani Sisi, “Tur, hedeflerine ulaşmada başarısız oldu” diyerek, katılımcıların hazırlık komitesinin oluşturulması ve komitenin oluşum kriterleri konusunda uzlaşamadığını söyledi.
Sisi, Sumud İttifakı’nın toplantıları boykot etmesinin Beşli Mekanizma’nın son toplantılarının başarısını etkilediğini de kabul etti. Bunun üzerine mekanizma, farklı blok ve partilerle ayrı ayrı istişareler gerçekleştirerek görüşlerini dinlemek zorunda kaldı.
Savaşın sona erdirilmesine giden yolun bir parçası olarak görülen mekanizmanın çalışmalarının tıkanması üzerine, faaliyetlerinin bir bölümünün Sudan içine taşınması yönünde bir eğilim ortaya çıktı. December gazetesinin Afrikalı kaynaklara dayandırdığı haberine göre mekanizma, Sudanlılar arasında yürütülecek diyaloga ilişkin görüşmeler gerçekleştirmek üzere gelecek eylül ayında Hartum’u ziyaret etmeyi planlıyor.
Beşli Mekanizma ziyareti henüz resmen açıklamadı. Ancak söz konusu ziyaretin ‘sızan bilgiler’ aracılığıyla gündeme gelmesi, mekanizmanın Hartum’daki yönetime yaklaşacağı ve siyasi sürecin tarafsızlığını etkileyebileceği yönündeki endişeleri artırdı.
Bu girişimler, diyalog için uygun ortamın hazırlanmasına yönelik ülke içindeki çabalarla aynı döneme denk geliyor. Bu kapsamda Sumud İttifakı liderlerine yönelik hukuki takibatların durdurulması yönünde çağrılar yapılırken, Afrika Barış ve Güvenlik Konseyi’nin de Hartum’a gerçekleştirmesi beklenen bir ziyaret gündemde.
Tüm bu görüş ayrılıkları nedeniyle Beşli Mekanizma kendisini zor seçeneklerle karşı karşıya buldu. Mekanizma, başlıca güçlerin yokluğuna rağmen mevcut süreci sürdürmek, hazırlık komitesi konusunda yeniden uzlaşmaya varmak ya da güveni yeniden tesis etmek amacıyla Sudan içinde yürütülecek çalışmaların da dahil olduğu yeni bir istişare turu düzenlemek seçenekleri arasında tercih yapmak zorunda.
Toplantıları boykot eden güçler siyasi çözüm konusundaki kararlılıklarını sürdürdüklerini vurgularken, şu soruya odaklanıyor: “Siyasi sürecin sahibi kim ve sürece kimlerin katılacağını kim belirliyor?” Bu soruya verilecek yanıt, Beşli Mekanizma’nın kabul gören bir kolaylaştırıcı olarak yeniden sahneye dönme kapasitesini ya da çözmek amacıyla oluşturulduğu anlaşmazlığın bir parçası haline gelip gelmeyeceğini belirleyecek.
