ABD Başkanı Donald Trump’ın Gazze Şeridi’ne ilişkin yeni planının karşı karşıya olduğu en temel engel, yükümlülüklerini yerine getirmeye hangi tarafın başlayacağının belirlenmesi. İsrail, herhangi bir geri çekilmeden önce Hamas’ın silahsızlandırılmasını şart koşarken, Hamas ise kendi yükümlülüklerini uygulamaya başlamasını İsrail’in öncelikle kendi taahhütlerini yerine getirmesine (çekilme ve saldırıların durdurulması) bağlıyor. Yol haritası ise iki sürecin karşılıklı ve kademeli biçimde ilerlemesini öngörüyor. Dolayısıyla anlaşmazlık teknik bir mesele olmaktan ziyade, ilk adımı hangi tarafın atacağı ve karşı tarafın yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde ortaya çıkacak riskleri kimin üstleneceğiyle ilgili.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun dün Kudüs’te Trump’ın Ortadoğu Özel Temsilcisi Jared Kushner, Gazze Barış Kurulu Yüksek Temsilcisi Nikolay Mladenov ve eski İngiltere Başbakanı Tony Blair ile gerçekleştirdiği toplantı, Mısır’da pazar günü bölgesel arabulucularla yapılan görüşmelerin ardından geldi. Söz konusu görüşmelerin bir bölümüne Hamas yetkilileri de katıldı.
Mevcut girişimler, Mısır, Katar ve Türkiye’den arabulucuların da katıldığı istişarelerin ardından hazırlanan ve mevcut haliyle 30 Temmuz’da yayımlanan, ABD’nin desteklediği Gazze Barış Kurulu tarafından açıklanan 15 maddelik yol haritasını kurtarmayı amaçlıyor.
Geri çekilme, silahsızlanmaya bağlı
Yeni plan; askeri operasyonların durdurulması, Hamas ve diğer grupların silahlarının İsrail güçlerinin kademeli olarak çekilmesiyle eş zamanlı biçimde aşamalı olarak teslim alınmasını ve sivil ve güvenlik işlevlerinin, Hamas’ın yönetiminde rol almayacağı teknokratlardan oluşan Filistinli bir komiteye devredilmesini öngörüyor. Plan ayrıca ateşkesin denetlenmesi ve İsrail güçleri ile komitenin kontrolündeki bölgeler arasında ayrım sağlanması amacıyla geçici bir uluslararası gücün konuşlandırılmasını ve geçiş döneminde yeniden yapılandırılacak bir Filistin polis teşkilatının eğitilmesini içeriyor.
Ancak Netanyahu daha önce İsrail’in 15 maddelik belgeyi reddettiğini açıklamış ve ordunun, ağır ve hafif silahlar da dahil olmak üzere Hamas’ın tamamen ve fiilen silahsızlandırılması sağlanmadan herhangi bir çekilme gerçekleştirmeyeceğini vurgulamıştı. Buna karşılık Hamas, anlaşmanın uygulanmasını İsrail’in öncelikle kendi yükümlülüklerini yerine getirmesine, bunlar arasında çekilme ve saldırıların durdurulmasına bağlıyor.
Anlaşmazlık bu nedenle silahsızlanma ile çekilmenin zamanlama açısından nasıl birbirine bağlanacağı noktasında yoğunlaşıyor: Taraflar karşılıklı adımları kademeli olarak mı atacak, yoksa taraflardan biri kendi yükümlülüklerini tamamladıktan sonra mı diğeri harekete geçecek? Yol haritası, Hamas ve diğer grupların ağır silahları ile askeri altyapısının devre dışı bırakılmasını, buna silah üretim tesisleri, depolar ve kullanılan tünellerin de dahil edilmesini öngörüyor. Sürecin her aşaması, buna karşılık gelen bir İsrail çekilmesiyle ilişkilendiriliyor. Her aşamadaki yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini bir sonraki aşamaya geçilmeden önce, garantör ülkeler, Barış Kurulu ve Uluslararası İstikrar Gücü temsilcilerinden oluşan uluslararası bir komite denetleyecek. Ancak İsrail’in silahsızlanmanın ilk adım olması yönündeki şartı ile Hamas’ın öncelikle İsrail’in yükümlülüklerini yerine getirmesini istemesi arasındaki görüş ayrılığı, bu mekanizmanın hayata geçirilmesini şimdilik askıda bırakıyor.
Uygulama ayrıntıları henüz açıklanmadı
Ancak engeller, çekilme ile silahsızlanmanın sıralaması konusunda uzlaşmaya varılmasıyla sona ermiyor. Doğrulama komitesi ile Uluslararası İstikrar Gücü’nün genel çerçevesi belirlenmiş olsa da her bir tarafın pratikte sahip olacağı yetkiler ve görevlerin ayrıntıları müzakere edilmeyi sürdürüyor. Bunlar arasında silahların teslim edildiğinin veya kullanım dışı bırakıldığının nasıl doğrulanacağı ve silahlı grupların yükümlülüklere uymayı reddetmesi halinde nasıl hareket edileceği gibi konular bulunuyor. Ayrıca Filistinli teknokrat komitesinin nasıl oluşturulacağı, Filistinliler nezdinde ne ölçüde kabul göreceği ve savaşın altyapısının ve kurumlarının büyük bölümünü tahrip ettiği Gazze Şeridi’ni yönetme kapasitesine sahip olup olmayacağı da yanıt bekleyen sorular arasında.
İngiltere merkezli araştırma kuruluşu Chatham House, Trump’ın ilk planına ilişkin Ekim 2025’te yayımladığı değerlendirmede, eğitimli ve güvenilir bir Filistin polisi ve güvenlik gücü oluşturulmasının aylar hatta yıllar sürebileceğine dikkat çekmişti. Mevcut yol haritası ise Uluslararası İstikrar Gücü’ne İsrail güçleri ile Filistin komitesinin kontrolündeki bölgeler arasında ayrım sağlama, ateşkesi izleme, polisi eğitme, insani yardımların ulaştırılmasını güvence altına alma ve komitenin talebi üzerine polislik faaliyetlerini kapsamayan görevlerde komiteye destek verme sorumluluklarını yüklüyor. Gücün iç güvenlikten sorumlu olması öngörülmüyor; bu görev Filistinli komitenin yetkisinde kalıyor. Bu durum, siyasi bir anlaşmaya varılması halinde dahi bunun uzun bir sürecin yalnızca başlangıcı olacağını gösteriyor. Süreç, güvenlik boşluğunun oluşmasını önleyebilecek ve yeniden imar dönemini yönetebilecek kurumların oluşturulmasını gerektirecek.
Netanyahu’nun seçim hesapları
İngiliz The Guardian gazetesi, Netanyahu’nun planı reddetmesini Trump’la yaşanan nadir ve açık bir anlaşmazlık olarak nitelendirdi. Gazete, İsrail Başbakanı’nın seçimler öncesinde sağcı müttefiklerinin baskısıyla karşı karşıya olduğuna dikkat çekti. İsrailliler 27 Ekim’de genel seçimler için sandık başına gitmeye hazırlanırken, iktidardaki Likud Partisi kamuoyu yoklamalarında zorlu bir mücadele veriyor. Netanyahu ise Gazze Şeridi’nden Hamas silahsızlandırılmadan çekilmeyi reddeden sağcı müttefiklerinin baskısı altında bulunuyor.
Bu seçim baskıları, Netanyahu’yu Washington’la görüşme kapısını kapatmadan ülke içinde daha sert bir söylem benimsemeye itebilir. Netanyahu ile Washington, Hamas ve diğer grupların silahsızlandırılması hedefinde hemfikir olsa da uygulamanın sıralaması konusunda görüş ayrılığı yaşıyor. Netanyahu, herhangi bir çekilmeden önce silahsızlanma sürecinin tamamlanmasında ısrar ederken, yol haritası iki sürecin kademeli olarak birbirine bağlanmasını öngörüyor. Temel ayrıntılar ise müzakere edilmeyi sürdürüyor. Bunlar arasında takvim, yükümlülüklerin yerine getirildiğinin doğrulanmasına ilişkin kriterler, İsrail’in çekilmesinin aşamaları ve hızı ile Filistinli komitenin Gazze Şeridi’ne girişinin ve Uluslararası İstikrar Gücü’nün konuşlandırılmasının zamanlaması bulunuyor. Belgede, tüm tarafların yol haritasını kabul etmesinden itibaren 14 gün içinde uygulama takvimi ile mekanizmalarının hazırlanması öngörülüyor. Uluslararası Doğrulama Komitesi’nin kararıyla bu sürenin uzatılabilmesi, ayrıntılar üzerinde uzlaşma sağlanamaması halinde sürecin tıkanma döneminin daha da uzamasına yol açabilir.
Trump ise planını uygulamaya geçirmek ve bunu çatışmayı sona erdirecek bir yol olarak sunmak için çaba gösteriyor. Yol haritasının çıkmaza girmesi, plana arabuluculuk yapan ve destek veren ülkelerin çabalarını sekteye uğratabilir. Ayrıca İsrail’in çekilme ve askeri operasyonları durdurma konusunda açık bir taahhütte bulunması sağlanmadan Hamas’ı silahlarını bırakmaya ikna etmeyi zorlaştırabilir.
Amerikan baskısının sınırları
Washington’ın İsrail hükümetini tutumunu değiştirmeye zorlamak için kullanabileceği baskı araçları bulunuyor. Bunlar doğrudan siyasi baskı ve Birleşmiş Milletler (BM) Güvenlik Konseyi’ndeki diplomatik destekten başlayarak istihbarat ve askeri iş birliğine kadar uzanıyor. ABD yönetimi, belirli silah sevkiyatlarını yavaşlatabilir veya askıya alabilir, bunların kullanımına ilişkin denetimleri sıkılaştırabilir ve yeni silah anlaşmalarının onaylanmasını planın uygulanmasına yönelik İsrail’in atacağı adımlara bağlayabilir. Ancak Beyaz Saray, askeri yardımlara ilişkin kararları tek başına almıyor. Yardımların ödeneklerinin onaylanması ve bunlara ilişkin şartların belirlenmesinde esas rol Kongre’ye ait. Buna karşılık ABD yönetimi, yardımların uygulanması, silah anlaşmalarının yönetilmesi ve bazı sevkiyatların zamanlaması konusunda hareket alanına sahip. Bununla birlikte, bu araçlara sahip olmak ABD’nin İsrail’le açık bir çatışmaya girecek ölçüde bunları kullanmaya hazır olduğu anlamına gelmiyor. Netanyahu, Trump’ın planın başarıya ulaşmasını istemesine rağmen Washington ile İsrail arasındaki ilişkileri tehlikeye atacak veya 3 Kasım 2026’da yapılması planlanan ara seçimler öncesinde Cumhuriyetçiler arasında bölünmeye yol açacak kadar ileri gitmeyeceği hesabını yapıyor olabilir.
Görüşmelerin önünde üç olası yol bulunuyor: Netanyahu’nun, muhtemelen ek güvenceler aldıktan sonra yol haritasını kabul etmesi ve böylece İsrail’in çekilme aşamalarının Hamas ve diğer grupların silahsızlandırılmasında doğrulanabilir ilerlemeye bağlanması; tarafların anlaşmazlıkları sonraki turlara bırakarak ilerleme kaydedildiğini ilan etmesi ve bu şekilde planı fiili bir uygulamaya geçmeden yürürlükte tutması; ya da İsrail’in çekilmeye başlamadan önce tam silahsızlanma şartında ısrar etmesi ve bunun süreci yeniden çıkmaza sürüklemesi.
Planın müzakere aşamasından uygulamaya geçmesi ise tarafların karşılıklı atılacak adımları ve bunların tarihlerini, doğrulama mekanizmalarını ve yükümlülüklerin ihlal edilmesi halinde izlenecek yöntemi ayrıntılı biçimde belirleyen bir uygulama takvimi üzerinde anlaşmasına bağlı. İlk adımı hangi tarafın atacağı konusundaki anlaşmazlığın sürmesi, uygulamanın askıda kalmasına ve Trump’ın planının sahada hayata geçirilmesi zor bir müzakere çerçevesiyle sınırlı kalmasına yol açabilir.
