Hanan Azizi
Gerilimi sona erdirmek için hâlâ diplomatik fırsatlar var mı? İran medyasının gündemindeki temel soru bu. İran medyasında yayımlanan analizlerin çoğunda, Rusya, Pakistan ve Katar’ın arabuluculuk girişimlerinin Hürmüz Boğazı krizinin siyasi anlaşmazlık sınırlarını aşarak deniz ulaşımı ve enerji güvenliğine yönelik doğrudan bir tehdide dönüştüğü bir döneme denk geldiği değerlendirmesi yapıldı. Enerji fiyatları her geçen gün yükselirken Devrim Muhafızları Ordusu’nun (DMO) gemilere yönelik saldırıların sıklığını artırma tehditlerini hayata geçirmesi de endişeleri artırıyor.
Tahran’da 19 ve 20 Ekim tarihlerinde peş peşe diplomatik ziyaretler gerçekleşti. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile görüştü. Ardından Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Munir Tahran’ı ziyaret etti. Munir, İranlı üst düzey yetkililerle Tahran ile Washington arasındaki arabuluculuk çabalarını ele aldı.
İran’ın Nur News haber sitesi, 20 Ekim akşamı Katarlı bir heyetin Tahran’a ulaştığını bildirdi. Ancak heyetin kimlerden oluştuğuna veya görüşmelerin içeriğine ilişkin resmî bir açıklama yapılmadı. Söz konusu diplomatik temaslar, gerilimi düşürme ve müzakereleri yeniden canlandırma çabaları kapsamında gerçekleşti. Bununla birlikte, müzakerelerin yeniden başlatılmasına ilişkin şartlar konusundaki anlaşmazlıkları giderecek herhangi bir ilerleme sağlandığı açıklanmadı.
Pakistan gerilimin artmasını önleyebilir mi? Eski Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani’ye yakınlığıyla bilinen Sazandegi gazetesinde, ‘Komşu Ülkelerin Girişimleri’ başlıklı bir makale kaleme alan Ebu’l Fadl Hudayi’ye göre İslamabad, İran ve ABD’yi geri adım atmaya zorlayacak araçlara sahip değil. Pakistan ayrıca, iki taraf arasındaki derin güvensizliği tek başına giderebilecek durumda da değil. Hudayi, gerilimin düşürülmesine ve ABD ile İran arasındaki müzakerelerin yeniden başlatılmasına yardımcı olmanın Lavrov ve Munir’in ziyaretlerinin temel amacı olduğunu belirtti. Hudayi, kaleme aldığı makalede şunları kaydetti: “Pakistan ve Katar, İran ile ABD arasında İslamabad mutabakatına varılmasını kolaylaştırdı. Bu mutabakat, Hürmüz Boğazı’nın açılmasını, İran’a yönelik deniz ablukasının sona erdirilmesini ve kalıcı bir anlaşmaya ulaşmak amacıyla 60 gün boyunca müzakerelerin başlatılmasını öngörüyordu. Ancak ABD saldırılarının yeniden başlaması ve İran’a yönelik deniz ablukasının sürmesi nedeniyle mutabakat uzun ömürlü olmadı. Bunun üzerine İran, mutabakatın bazı bölümlerine artık bağlı olmadığını açıkladı.”
Umman, Pakistan ve Katar, iletişimi kolaylaştırmak, mesajları iletmek ve diyaloğa zemin hazırlamak için uygun seçenekler. Rusya ise nükleer meselenin bazı kısımlarında etkin bir rol üstlenmeyi başarabilir.
Pakistan’ın söz konusu arabuluculuk girişimi başarısızlıkla sonuçlanmış olsa da ülke, diplomatik çabaların merkezinde yer alabileceğini kanıtladı. Ancak Sazandegi gazetesine göre, güvenlik garantileri, çatışmaların sona erdirilmesine ilişkin şartlar ve İran’ın nükleer programının geleceği konularında uzlaşma sağlanamaması nedeniyle arabuluculuk tek başına anlaşmanın uygulanmasını güvence altına almaya yetmiyor.
Eski diplomat Kuroş Ahmedi ise Sazandegi gazetesinde yayımlanan ‘Rusya’nın Arabuluculuğu’ başlıklı makalesinde, “Rusya, 2015 yılında imzalanan nükleer anlaşma sırasında teknik yardım sağlama ve arabuluculuk yapma konusunda geçmiş bir deneyime sahip. Moskova’nın şu anda atabileceği en önemli adım, Tahran ile Washington’ın bir mutabakat çerçevesi üzerinde anlaşmasının ardından zenginleştirilmiş uranyum konusunda bir anlaşmaya varılmasına yardımcı olmak olabilir” değerlendirmesinde bulundu. Ahmedi, Washington’ın Rusya’nın niyetlerinden ve arabulucunun tarafsızlığından şüphe duyabileceğini belirtti. İran’ın da Trump ile Putin arasındaki yakın ilişkiler ve Rusya Devlet Başkanı’nın Ukrayna’ya öncelik vermesi nedeniyle bu arabuluculuğa ilişkin soru işaretleri taşıyabileceğini ifade etti.
Ahmedi’ye göre, “Umman, Pakistan ve Katar, iletişimi kolaylaştırmak, mesajları iletmek ve diyaloğa zemin hazırlamak için uygun seçenekler. Rusya ise nükleer meselenin bazı kısımlarında etkin bir rol üstlenmeyi başarabilir. Ancak bu teknik kapasitenin kapsamlı bir siyasi arabuluculuğa dönüştürülmesi, tarafların iradesine ve İran-Rusya ilişkilerini aşan koşullara bağlı.”
Çatışma mı, uzlaşma mı?
Asım Munir’in ziyareti, müzakereleri mevcut çıkmazdan çıkaramaması durumunda gerilimin tırmanmasını önleyemeyecek. Eghtesad Online haber sitesinde yayımlanan bir haberde, ABD ve İsrail’in askerî hazırlıklarının en üst seviyeye ulaştığı ve bu nedenle İran’a karşı savaşın yeniden başlatılması seçeneğinin yeniden gündeme geldiği belirtildi. Ayrıca İran’ın, talep ettiği tavizleri elde etmeden, ABD’deki ara seçimler nedeniyle Trump’a kısa vadeli bir anlaşma yapma fırsatı sunmaya hazır olmadığı ifade edildi.
Birçok kişi, Rusya Dışişleri Bakanı ve Pakistan Genelkurmay Başkanı’nın, Tahran’ın tutumundan geri adım atmaması halinde ABD’nin İran’a karşı askeri saldırı düzenleyeceği yönünde bir uyarı ilettiklerini düşünüyor.
Haberde, Hürmüz Boğazı’nın savaş, petrol ve müzakerelerin kesişme noktası hâline geldiği vurgulandı. İran’ın, boğazdaki durumun savaş öncesindeki haline dönmeyeceği yönündeki açıklamaları da bu değerlendirmeye dayanak gösterildi. İran’ın talepleri arasında limanlara yönelik ablukanın kaldırılması, petrol ihracatına getirilen kısıtlamaların azaltılması ve İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması yer alıyor. Bu durum, anlaşmazlığın yalnızca anlaşmanın içeriğiyle sınırlı olmadığını, yükümlülüklerin nasıl uygulanacağına ilişkin düzenlemeleri de kapsadığını gösteriyor. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre ABD’nin İran’ın nükleer programına ilişkin talepleri de eklendiğinde, herhangi bir anlaşmaya varılmasının önünde ciddi engeller bulunuyor.
Arman Meli gazetesine göre, ABD’deki ara seçimler nedeniyle askerî olmayan çözüm seçeneklerinin önündeki fırsatlar artıyor. Zira ABD yönetiminin, Donald Trump’ın seçimleri Cumhuriyetçilerin lehine yönlendirebilmesi için bir süreliğine sakinliğe ihtiyacı var. Uluslararası ilişkiler uzmanı Hasan Hanizade, Arman Meli gazetesinde yayımlanan ‘Savaşı Durdurmaya Yönelik Bölgesel Diplomatik Girişimler’ başlıklı makalesinde, “Rus ve Pakistanlı yetkililerin Tahran’ı ziyaret etmesi, bölgesel savaşı sona erdirmeye ve İran ile ABD arasında yeni bir askerî çatışmanın başlamasını önlemeye yönelik diplomatik faaliyetlerin göstergesidir” değerlendirmesinde bulundu. Hanizade, “Birçok kişi, Rusya Dışişleri Bakanı ve Pakistan Genelkurmay Başkanı’nın, Tahran’ın tutumundan geri adım atmaması halinde ABD’nin İran’a karşı askeri saldırı düzenleyeceği yönünde bir uyarı ilettiklerini düşünüyor. Ancak ABD’nin bir uyarı mesajı iletmek için Tahran’a üst düzey yetkililer göndermesine gerek yok. Washington, tehditlerini medya aracılığıyla da kolaylıkla iletebilir” ifadelerini kullandı.
Hanizade’ye göre, mevcut koşullarda ABD ve İsrail’in İran’a yönelik herhangi bir askerî saldırısının başarısız olması, Netanyahu ile Trump’ın seçimlerde yenilgiye uğramasına yol açabilir. Hanizade ayrıca, Lavrov ve Munir’in Tahran ziyaretlerinin, bölgedeki sorunların çözümüne katkıda bulunabilecek ve müzakerelerin yeniden başlamasının önünü açabilecek olumlu bir işaret olabileceğini düşünüyor.
*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir."
