Rabia Abdusselam
1973'ten bu yana ilk kez, parlamentonun her iki kanadının da Halk Ulusal Ordusu birliklerinin ülke sınırları dışına konuşlandırılmasını resmen onaylamasının ardından, Cezayir ordusunun ilk konvoyu Nijer'e ulaştı. Sahada, petrol tankerlerinin geçişini güvence altına almaya ve Cezayir’in Sonatrach Şirketinin Kafra sahasındaki ve çevresindeki stratejik petrol yatırımlarını korumaya başladı. Nijerli yetkililerle doğrudan bir anlaşmaya dayanan bu konuşlandırma, ulusal güvenliği sağlama ve ülkenin güney komşusundaki tehditlerle önleyici mücadele doktrinini güçlendiriyor.
25 Ekim Pazar günü, Cezayir'in savunma politikası, parlamentonun Cumhurbaşkanı Abdulmecid Tebbun'un Halk Ulusal Ordusu birliklerini Nijer'e gönderme talebini resmen onaylamasının ardından yeni bir aşamaya girdi. Bu, diplomatik ilkelerine dayanarak silahlı kuvvetlerini yurt dışında konuşlandırmaktan her zaman çekinen ülke için önemli ve istisnai bir adım sayılıyor. 2020’deki anayasa değişikliği, politikadaki bu değişime yasal çerçeveyi sağladı ve artık parlamentonun her iki kanadının da üçte iki çoğunlukla onaylaması koşuluyla yurt dışında asker konuşlandırılmasına izin verilir oldu.
Cezayir parlamentosunun onayı genel nitelikte olup konuşlandırmanın coğrafi konumunu resmi olarak belirtmese de diplomatik ve medya kaynakları muhtemel konuşlanma noktasını açıkladı. Eski Cezayir büyükelçisi Ammar Belani, Facebook sayfasında bu kuvvetlerin Libya sınırına yakın, Nijer'in kuzeyindeki Madama Askeri Üssüne konuşlandırılabileceğini belirtti. Eskiden bir Fransız askeri karakolu olan bu üs, geliştirilmiş ve genişletilmiş olup, bugün Sahel bölgesini ve sınır ötesi kara yollarını izlemek için önemli bir stratejik öneme sahip.
Coğrafi olarak Madama Nijer'in kuzeyinde, Libya'nın Fezzan bölgesindeki el-Wigh Askeri Üssünden yaklaşık 263 kilometre (kuş uçuşu) uzaklıkta yer alıyor. El-Wigh, Mareşal Halife Hafter'in güçleriyle bağlantılı hayati önemde bir askeri tesis ve Libya'nın güneybatısında önemli bir destek ve operasyon merkezi olarak hizmet veriyor; bu da Cezayir'in yeni konuşlandırılma adımına hassas ve doğrudan güvenlik boyutları katıyor.
Sahra altı enerji koridorlarının güvenliği
Cezayir askeri konuşlandırması, Niamey ile aylar süren kademeli yakınlaşmanın ardından geldi. 2025 yılında Cezayir güçlerinin bir Mali insansız hava aracını (İHA) düşürmesinin ardından Nijer'in Mali ve Burkina Faso ile dayanışma içinde Cezayir'deki büyükelçisini geri çağırmasıyla ilişkiler diplomatik bir kriz yaşamıştı. Gelgelelim, Cezayir'in General Abdufrahman Tchiani hükümetine karşı bir darbe girişiminin ardından Nijer'in başkentine askeri uçak göndermesiyle askeri iş birliği ağustos ayı sonunda açıkça yeniden başladı.
Güvenlik alanındaki bu yakınlaşma, Cezayir parlamentosundaki oylamadan sadece dört gün önce, 21 Ekim'de Nijer Savunma Bakanı Salifou Mody tarafından Cezayir'de askeri iş birliği protokolünün imzalanmasıyla doruğa ulaştı.
Cezayir'in Nijer'deki askeri konuşlanması, sınırları korumanın ötesine geçerek, ekonomik çıkarları güvence altına almayı ve Sahel’de nüfuzu güçlendirmeyi amaçlayan stratejik bir değişimi temsil ediyor
Ekonomi ve jeopolitik alanda uzman Cezayirli araştırmacı Seyfeddin Kaddaş, bu sahneye dair şu değerlendirmede bulundu: “Cezayir'in Nijer'e yönelik operasyonel hamlesi, geleneksel bir askeri varlığın ötesine geçen stratejik boyutlar taşıyor. Bu hamle, Niamey'de iç istikrarı sağlamaya ve mevcut Nijer rejimini zayıflatma girişimlerinin önüne objektif engeller koymaya yönelik doğrudan bir jeopolitik araçtır.”
Şöyle devam etti: “Güç dengesi açısından bakıldığında, askeri varlık bölgesel güvenlik denkleminde gerçek bir yeniden yapılanmayı temsil ediyor. Cezayir, Cezayir ve Niamey'i birbirine bağlayan eksen aracılığıyla Sahel'deki pratik nüfuzunu yeniden kazanmayı ve bu ikili ekseni her iki ülkenin ve bölgenin ortak ulusal güvenliğini korumak için sağlam bir temel haline getirerek sahadaki güvenlik ve yıkıcı zorluklarla mücadele etmeyi amaçlıyor.”
Ekonomik açıdan bakıldığında, Kaddaş’ın analizi güvenlik istikrarını yatırımları genişletme dinamikleriyle ilişkilendiriyor. Cezayir'in fiilen denetlediği petrol sahaları, boru hattı ağları ve enerji santralleri de dahil olmak üzere enerji altyapısının güvence altına alınması sadece önleyici bir adım değil, aynı zamanda ekonomik projelerin başarısını sağlamak ve uygulama veya işletme sırasında onları hedef alacak risklere karşı koymak için temel bir adımdır.
“Salvador Koridoru”, DEAŞ’ın Büyük Sahra'daki hareketliliği ve Boko Haram hücrelerinin Libya, Nijer ve Cezayir sınırları boyunca silah, uyuşturucu ve yakıt kaçakçılığı ağlarıyla kesiştiği güvenlik açısından sıcak bir nokta olarak yeniden istihbarat aygıtlarının izleme listesinin başına yerleşti
Bu projeler, Cezayir’in Sonatrach Şirketi ile Nijer’in Sonidep Şirketi’nin Kafra petrol sahasında dört arama kuyusu açmasıyla sahada somutlaştı. İki şirket, Kafra Sud-Est-1 adı verilen ilk kuyuda çalışmalara çoktan başladılar. Lisans, Cezayir sınırına yakın Agadez bölgesinde 23 bin kilometrekareden fazla bir alanı kapsıyor. Bu yatırım, Nijer gazını Nijer üzerinden Cezayir'e ve oradan da Avrupa pazarlarına taşımayı amaçlayan Trans-Sahara Doğalgaz Boru Hattı projesini tamamlıyor.
Jeopolitik kısıtlamalar ve Salvador Koridoru kompleksi
Ancak, Afrika'nın Sahel bölgesini çevreleyen güvenlik komplekslerinin büyüklüğü göz önüne alındığında, bu görev kolay olmayacak gibi görünüyor. Bu komplekslerin başında, geniş çöl alanları boyunca uzanan lojistik tedarik hatlarının güvenliğinin sağlanması geliyor.
Sahaya dair Nijer'den yapılan bir değerlendirmede, Nijerli siyasi aktivist Ömer el-Ansari şunları söyledi: “Enerji tesislerini ve ortak çıkarları korumayı amaçlayan sınırlı Cezayir askeri varlığı, sahada gerçek meydan okumalarla karşı karşıya. Bunların başında öncelikle kuzey Nijer'e yayılmış silahlı örgütlerin faaliyetleri geliyor. Söz konusu örgütlerin Çad ve Libya sınırlarının ötesinde uzantıları var ve hareketlerini ve kaçakçılık operasyonlarını gerçekleştirmek için Salvador Koridoru'nu kullanıyorlar.”
Bu güvenlik uyarısı, bölgenin jeopolitik özelliklerine dayanıyor; zira “Salvador Koridoru” veya Salvador Üçgeni olarak bilinen bölge, bu denklemdeki en hassas güvenlik cephesini oluşturuyor. Cezayir, Nijer ve Libya sınırlarının kesiştiği noktada bulunan ıssız bir çöl bölgesi olan bu koridor, Libya'nın güneybatısındaki Fezzan bölgesini Afrika Sahel'inin kalbine bağlayan kara yollarının doğal bir kavşağı olması nedeniyle stratejik öneme sahip.
Güvenlik açısından, bölge, silah, uyuşturucu ve yakıt kaçakçılığı yapan yasadışı ticaret ağları ve uluslararası kaçakçılık ağları için en aktif koridorlardan biri olarak kabul ediliyor. Ayrıca, silahlı ve radikal örgütler tarafından güney Libya'daki arka üsleri ile Nijer'in kuzey bölgeleri arasında faaliyet göstermek için kullanılan önemli bir geçiş güzergahı görevi görüyor.
Salvador Üçgeni, Nijer'in orta ve doğusunda silahlı örgütlerin ve suç ağlarının faaliyetlerinde benzeri görülmemiş bir artışın ardından, yeniden istihbarat aygıtlarının izleme listesinin başına yerleşti. Bu da Cezayir ile Libya'yı çevreleyen güvenlik kuşağı boyunca risk haritasını yeniden çiziyor. Bu yapısal tehditler, başta Büyük Sahra'da DEAŞ'ın savaş gücünü yeniden kazanması, uluslararası askeri varlığın azalmasından faydalanan Boko Haram hücrelerinin manevralarının artması olmak üzere dört operasyonel alanda kesişiyor. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre bu durum, Libya’daki silah, uyuşturucu ve yakıt kaçakçılığı yollarının güvenliğini sağlama konusunda karşılıklı çıkarlar yoluyla organize suçun kurumsallaşması ve fidye için adam kaçırma taktiklerinin kullanılmasıyla daha da karmaşık hale geldi.
En tehlikeli gelişme ise isyan stratejilerinin enerji altyapısını hedef almaya yönelmesidir; bunun en belirgin örneği, Mahmud Salah liderliğindeki Ulusal Kurtuluş Cephesi'nin Nijer ve Benin arasındaki petrol boru hattına yönelik eylemleridir. Bu, Sahra bölgesindeki enerji koridorlarının ve ortak bölgesel projelerin isyancı örgütler için doğrudan hedef haline geldiğinin önemli bir göstergesidir.
İnsansız hava araçları savaşı ve bölgesel ajandaların çatışmasının riskleri
Operasyonel düzeyde, Ansari şuna işaret etti: “Bu örgütlerin motosiklet ve İHA’ları kullanmaları ile birlikte savaş taktikleri gelişti. Bu da sürekli teyakkuz ve sürekli operasyonel adaptasyon gerektiriyor. Buna bir de geniş çöl bölgesinin coğrafi zorlukları ve uzun mesafeler boyunca tedarik hatlarının güvenliğini sağlamanın zorluğu, ayrıca doğrudan coğrafi yakınlık avantajına sahip yeni bir oyuncunun varlığından endişe duyan diğer bölgesel ve uluslararası aktörlerle rekabet göstergelerinin ortaya çıkması ekleniyor.”
Çatışmanın doğasındaki bu teknik değişim temel bir faktör, çünkü İHA’ların hızla artan kullanımı, bu teknoloji sahadaki çatışmalarda önemli bir silah haline geldikten sonra, Afrika'nın Sahel bölgesindeki askeri ve güvenlik sahnesini yeniden şekillendirdi.
Bu bölgede İHA kullanımı artık büyük uluslararası güçler tarafından yürütülen gözetleme operasyonları ve hava saldırıları ile sınırlı değil. Yerel aktörleri ve düzensiz silahlı örgütleri de içerecek şekilde genişledi. Radikal örgütler ve uluslararası organize suç ağları, patlayıcılar taşımak veya düzenli orduların hareketlerini gözlemlemek ve takip etmek için teknik olarak modifiye edilmiş düşük maliyetli İHA’ları kullanmaya başladılar. Bu durum, bu örgütlere uçsuz bucaksız çöl alanlarında alışılmadık bir savaş avantajı sağlıyor ve bölgede konuşlandırılmış güçler için önemli denetim zorlukları yaratıyor.
Bu askeri konuşlandırmanın karşılaşacağı en büyük meydan okuma, özellikle Afrika'nın Sahel bölgesindeki aktörlerin çokluğu ve ajandalarının çeşitliliği göz önüne alındığında, uluslararası varlık olabilir. Bu bağlamda, Ömer Ansari, “Bu kesişim, Cezayir'in rolü ile diğer bölgesel ve uluslararası güçlerin rolleri arasındaki potansiyel çatışma ve bunun sonucunda sahada ortaya çıkabilecek rekabet veya yanlış anlamalar konusunda meşru endişeler doğuruyor” yorumunda bulundu.
Cezayir'in hamlesi, Paris ve Rabat ile yaşanan krizlerin ortasında, vekalet savaşlarına sürüklenmeden Sahel'deki varlığını pekiştirme çabasıyla, “Afrika Lejyonu” aracılığıyla Rus varlığı ve Türk genişlemesiyle kesişiyor
Sahadan gelen değerlendirmeler, bu konumlandırmanın Cezayir ile iyi ilişkileri, karşılıklı anlayışları ve koordinasyonu olan Rusya ve Türkiye gibi ülkelerin yanı sıra, Fas ve Fransa gibi ilişkilerinde siyasi ve diplomatik kriz yaşadığı ülkeler gibi Sahel'de konuşlanmış çeşitli ülkelerin eylemleriyle kesiştiğine işaret ediyor. Birinci eksende, Cezayir'in sahadaki varlığı, Nijer, Mali ve Burkina Faso'daki askeri konseylerin güvenlik ortağı olan “Afrika Lejyonu” aracılığıyla Rusya'nın varlığıyla kesişmekte, aynı zamanda hem ekonomik hem de askeri olarak artan Türk varlığıyla da örtüşmektedir.
Karşı tarafta ise siyasi krizler yaşadığı Fas ve Fransa ekseni öne çıkıyor. Yakın zamana kadar Niamey'in isteği üzerine geri çekilen Fransa’nın “Barkhane” operasyonunun kilit noktası olan Madama Üssündeki konuşlanma, Fransız askeri varlığının kalıntılarını ortadan kaldırıyor; bu nedenle söz konusu hamle Paris tarafından açık bir güvenlik ve siyasi endişeyle izleniyor.
Sahadaki bu engellere rağmen Ansari: “Cezayir ordusunun terörizmle mücadele ve sınırları koruma konusundaki birikmiş deneyimi, ona Doğu ve Batı arasında hassas bir dengeyi koruma yeteneği kazandırıyor. Cezayir, Nijer'e bir hegemonya veya kutuplaşma projesiyle değil, resmi bir talebe cevap olarak ve coğrafi yakınlık ve açık ortak çıkarlar motivasyonuyla geldi” vurgusunda bulundu. Cezayir'in, ulusal egemenliğe saygı ve çatışma yerine koordinasyon, dışlama yerine entegrasyon temelinde bütün taraflara ikna edici bir yaklaşım sunabilmesinden duyduğu memnuniyeti dile getirdi. Ona göre bu, Cezayir'in sahada gerçek bir istikrar sağlayıcı güç olarak rol oynamasını ve bölgeyi eksenler ve vekalet savaşları mantığından uzaklaştırmasını sağlıyor.
Bu iç içe geçmiş saha ve teknik verilere dayanarak, Afrika Sahel bölgesi ve Salvador Üçgeni çevresindeki jeo-ekonomik denklemin artık geleneksel çözümleri kaldıramayacağı açıkça ortaya çıkıyor. Enerji yatırımlarını genişletme hırsları ve engebeli jeopolitik ortamın kısıtlamaları arasında, Cezayir ve Niamey arasındaki ortak operasyonel konumlandırma, alışılmadık savaş taktiklerine ve sınır ötesi İHA savaşına uyum sağlama konusunda gerçek bir sınavla karşı karşıya bulunuyor.
*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir."
