Washington ile Tahran arasında diplomatik çözüm arayışları hız kazanırken, Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani, ABD Başkanı Donald Trump ile görüşmek üzere Beyaz Saray'a geldi. Öte yandan, ABD'nin Keşm Adası'na düzenlediği saldırıların ve Tahran'ın son 10 günde 11 petrol tankerini hedef aldığını açıklamasının ardından Hürmüz Boğazı'ndaki gerilim tırmanıyor.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, pazartesi günü yaptığı açıklamada, dini lider Mücteba Hamaney'in ülkedeki ne savaş ne de barış durumuna son verilmesi talimatını verdiğini bildirdi. Pezeşkiyan, müzakereyi öncelikli seçenek olarak gösterirken Tahran, öne sürdüğü şartlardan ve zenginleştirilmiş uranyumun ülke dışına çıkarılmasına yönelik itirazından geri adım atmıyor.
Geçen hafta Tahran'ı ziyaret eden Katarlı yetkili, arabuluculuk dosyasını Beyaz Saray'a taşıyor. Al Sani'nin burada Trump ve Başkan Yardımcısı JD Vance ile görüşmesi bekleniyor.
Trump, geniş çaplı savaşın yakın zamanda yeniden başlaması ihtimalini düşük görse de İran'ın mevcut ateşkes planını kabul etmiyor. Reuters'a konuşan ABD'li ve bölgesel yetkililer de yakın zamanda bir anlaşmaya varılabileceği konusunda şüphelerini dile getirdi.
Washington, İran'ın planını defalarca reddetti. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, pazar günü yaptığı açıklamada, İran'ın bazı şartlarını kabul edilemez, saçma ve gerçekten gerçekçilikten uzak olarak nitelendirerek yakın zamanda diplomatik bir ilerleme sağlanmasını beklemediğini söyledi. Trump ise pazar günü yayımlanan röportajlarında savaşı tırmandırmayı "istemediğini" belirtti.
Katar, iki taraf arasında mesajların iletilmesini ve görüşlerin birbirine yaklaştırılmasına yönelik öneriler sunulmasını üstleniyor. Vance, haziran ayında kısa sürede çöken ateşkesle sonuçlanan müzakerelere başkanlık etmişti.
Tahran'dan müzakere mesajı
Tahran'da konuşan Pezeşkiyan, hükümetinin çatışmayı sona erdirmek için kararlı olduğunu vurguladı. Başkentte katıldığı bir etkinlikte Pezeşkiyan "Dini lider, ne savaş ne de barış durumuna son vermemiz yönünde talimat verdi" dedi.
Müzakereyi ilk seçenek olarak öne çıkaran Pezeşkiyan, "Biz diyalog ve müzakere taraftarıyız. Onurumuzdan ödün vermeden müzakere edebilir ve meseleyi onurlu bir şekilde sonuçlandırabiliriz. Mantık, hakkımızı diyalog yoluyla elde edebiliyorsak kendimizi savaşa sürüklemememizi gerektiriyor" ifadelerini kullandı. Bununla birlikte İran'ın "güç ve zorbalık karşısında teslim olmayacağını" da sözlerine ekledi.
Pezeşkiyan, bir hafta önce yaptığı açıklamada da İran'ın dini liderinin savaşı sona erdirmeye yönelik görüşmeler konusunda hükümete "belirli yetkiler" verdiğini söylemişti.
Ankara'da ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Trump'a Türkiye'nin yeni bir gerilimi istemediğini iletti. Erdoğan, "Ne yazık ki yeniden olumsuz bir gidişat görüyoruz. Bunu önlemek için elimizden geleni yapıyoruz" dedi.
İran'ın planı, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması karşılığında ABD'nin İran limanlarına yönelik ablukayı kaldırmasını, bazı yaptırımları sona erdirmesini ve bombardımanları durdurmasını öngörüyor. Bu adımların ardından nükleer program ve diğer yaptırımlar konusunda müzakerelerin yürütülmesi planlanıyor.
Bu arada üst düzey bir güvenlik yetkilisi, Devrim Muhafızları'na yakın Tasnim Haber Ajansı'na yaptığı açıklamada, Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai ile Vance arasında Doha'da yapılması beklenen bir görüşmeye ilişkin haberleri yalanladı. Yetkili, İran'ın müzakere politikasının "değişmediğini" belirterek, ABD'liler yedi şart çerçevesinde somut bir adım atmadığı sürece herhangi bir müzakere programının gündeme gelmeyeceğini söyledi.
İran medyası, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması karşılığında İran'ın 8 milyar dolarlık varlığının serbest bırakılması konusunda anlaşmaya varıldığı yönündeki haberleri ise "asılsız" olarak nitelendirdi.
"İki günlük öneri"
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, haftalık basın toplantısında "iki günlük öneriyi" savunarak bunun masadaki "en mantıklı plan" olduğunu söyledi. Bekayi, herhangi bir müzakereye başlanmadan önce yaptırımların ve deniz ablukasının kaldırılmasının, ayrıca "tüm cephelerde" savaşın durdurulmasının şart koşulmasında mantıksız ya da saçma olanın ne olduğunu sorguladı.
Rubio'nun kullandığı ifadeleri Washington'a yönelten Bekayi, "Mantıksız ve saçma olan, ABD'nin müzakerelerin ortasında İran'a saldırmasıdır" dedi. Son dokuz aydan kısa süre içinde müzakereler devam ederken iki kez ABD saldırısı düzenlendiğini hatırlatan Bekayi, "İslamabad Mutabakatı"nın da iki haftadan fazla dayanamadığını söyledi.
Planın içeriğine ilişkin soruları yanıtlarken bunun, ABD'nin İslamabad Mutabakatı kapsamında üstlendiği tüm yükümlülükleri içerdiğini belirten Bekayi, 14 maddelik anlaşmanın tarafların sorumluluklarını açıkça ortaya koyduğunu ifade etti. Ancak planın nükleer dosyayı kapsayıp kapsamadığı yönündeki soruya doğrudan yanıt vermedi.
Bekayi ayrıca son aylarda İran'a uygulanan yaptırımların kaldırılmasını talep ederek, "Deniz ablukası devam ederken, savaş sürerken ve paramız dondurulmuş haldeyken ABD ile onların istediği konularda müzakereye oturduğumuzu düşünebiliyor musunuz?" diye konuştu.
Sürenin yedi günden iki güne indirilmesini "iyi niyet göstergesi" olarak nitelendiren Bekayi, "Karşı tarafın en ufak bir ciddiyeti varsa İran taahhütlerini iki gün içinde yerine getirebilir" dedi. Savaş öncesi seviyesinin yüzde 65'ine ulaşacak şekilde Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğinin yeniden başlatıldığını hatırlatan Bekayi, ABD'nin daha sonra taahhüdünü bozduğunu ve Trump'ın "İş bitti" dediğini ileri sürdü.
Bekayi, Washington'un öneriye yanıt verip vermediğini açıklamadı. Katar aracılığıyla sunulduğu öne sürülen İran'ın nükleer önerisine ilişkin haberler konusunda ise "Kendi iki günlük plan önerimizi sunduk ve bu öneri masada" demekle yetindi.
Katar Başbakanı'nın mükemmel bir anlaşma yerine uygulanabilir bir anlaşmaya varılması yönündeki çağrısını da değerlendiren Bekayi, "Daha önce bir kez uygulanabilir bir anlaşmayı denedik" ifadelerini kullandı.
İranlı sözcü, Katar ve Pakistan ile temasların sürdüğünü, İran'ın görüşmelerdeki temsil düzeyinin müzakerelerin seyrine göre Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi'nin denetiminde belirleneceğini kaydetti.
Bundan saatler önce Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de Trump'ın Amerikalı seçmenlerin İsrail'e yönelik tepkisine ilişkin açıklamalarını X hesabından değerlendirdi. Arakçi, "ABD Başkanı, Amerikalıların ezici çoğunluğunun İsrail'den tiksindiğinin açıkça farkında. Dikkat çekici olan, bunun nedenini anlamakta zorlanıyor gibi görünmesi. Amerikalılar, İsrail'in ABD yönetimlerini aldatmasından ve onları bitmek bilmeyen savaşlara sürüklemesinden bıktı" diye yazdı.
Zenginleştirilmiş uranyum "kırmızı çizgi"
Bekayi, ABD'nin başlıca taleplerinden biri olan zenginleştirilmiş uranyumun İran dışına çıkarılması seçeneğine kapıyı kapattı. Şarku’l Avsat’ın Resmi IRNA haber ajansından aktardığı habere göre Bekayi, zenginleştirilmiş uranyumun ülke dışına çıkarılmasının "hiçbir şekilde gündemde olmadığını" ve bunun için "herhangi bir gerekçe bulunmadığını" söyledi.
ABD tehditleri devam ettiği sürece hasar gören nükleer tesislerin denetlenmesini de reddeden Bekayi, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) mevcut koşullarda bu tesisleri denetlemek için "herhangi bir mekanizmaya veya protokole sahip olmadığını" belirtti.
Basın toplantısında İran'ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) kapsamındaki yükümlülüklerini askıya aldığı yönündeki iddiaları da reddeden Bekayi, "Antlaşmanın üyesiyiz ve güvence denetimleri anlaşmasına bağlıyız" dedi. Bununla birlikte nükleer tesislere yönelik saldırıların UAEA ile normal koşullardaki işbirliğinin önünde engel oluşturduğunu kaydetti. Bekayi, ajans müfettişlerinin birkaç gün önce Buşehr Nükleer Santrali'ni ziyaret ettiğini de açıkladı.
İranlı milletvekilleri ise bu konuda daha ileri açıklamalarda bulundu. Milletvekili Hamid Rıza Guderzi, yerel İran Observer sitesine yaptığı açıklamada, uranyumun "hiçbir şekilde teslim edilmeyeceğini" söyledi. Bu konudaki kararın "ülkenin en üst düzeyinde" alınacağını belirten Guderzi, dini liderin İslamabad Mutabakatı'nda nükleer dosyanın "gündeme getirilmemesi gerektiğini" ilan ettiğini savundu. Gerekmesi halinde uranyum zenginleştirme oranının yüzde 60'ın üzerine çıkarılabileceği tehdidinde de bulundu.
Guderzi, UAEA müfettişlerinin ülkeye girişini engellemek amacıyla Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi'ne NPT'den çekilme kararını kesinleştirme çağrısı yaptı. Müzakereleri ise "düşmanın" nefes almak için ihtiyaç duyduğu her seferde başvurduğu "yapay solunum" olarak nitelendirdi.
Devrim Muhafızları generali ve Meclis Ulusal Güvenlik Komisyonu üyesi Milletvekili İsmail Kevseri de ABD'nin Fordo, Natanz ve İsfahan'a düzenlediği saldırılarda santrifüjlerin ve yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyumun zarar görmediğini öne sürdü.
Tahran'da nükleer doktrin üzerindeki tartışmalar da giderek genişliyor. Ali Laricani'nin kardeşi Muhammed Cevad Laricani, cumartesi akşamı yaptığı açıklamada, nükleer silahın "düşmanın askeri üssüne karşı taktik amaçlarla" kullanılmasına onay verdi. Aynı gün Devrim Muhafızları Sözcüsü Hüseyin Muhibî de rejimin nükleer doktrini değiştirmeye karar vermesi halinde "gerekli hazırlıkların" yapıldığını söyledi.
Muhsin Rızai ise 31 Ekim'de yaptığı açıklamada, yeni bir savaşın çıkması halinde nükleer doktrinin değiştirilmesinin "gündemde olduğunu", ancak bu yönde henüz resmi bir karar alınmadığını kabul etmişti.
Hürmüz'de tırmanış
Son birkaç gecedir özellikle Hürmüz Boğazı açıklarında deniz cephesindeki gerilim dinmedi. Pazar akşamı Keşm Adası'nda patlama sesleri duyulurken, Bender Abbas'ta da patlamalar yaşandığı bildirildi. Resmi IRNA haber ajansı, adadaki bazı noktaların hedef alındığını duyurdu. Devrim Muhafızları'na yakın Tasnim Haber Ajansı ise pazartesi sabaha karşı saldırının ABD tarafından gerçekleştirildiğini ileri sürdü.
Devrim Muhafızları'na bağlı Fars Haber Ajansı'na konuşan yerel bir yetkili, saldırının etkilerini küçümseyerek hedef alınan noktaların altyapıya veya temel hizmetlere zarar vermediğini, ayrıca bu bölgelerin yerleşim ve ticaret alanlarından uzakta bulunduğunu söyledi.
Ancak üst düzey bir İranlı kaynak, Reuters'a yaptığı açıklamada saldırıların hedeflerine ilişkin ayrıntıları paylaştı. Buna göre hedef alınan noktalar arasında hava savunma ve deniz seyrüseferinde kullanılan radar sistemleri, füze fırlatma platformlarının bulunduğu üsler ve deniz mayını döşeme sistemleri yer aldı. ABD tarafı ise konuya ilişkin herhangi bir açıklama yapmadı.
Aynı gece resmi televizyon, Sirek bölgesinde bulunan bir kaynağa dayandırdığı haberinde, boğaza doğru üç el ateş edildiğini ve ateşin "kurallara aykırı hareket eden gemilere" müdahale amacıyla açıldığını bildirdi.
Resmi televizyon daha sonra Devrim Muhafızları'nın deniz kuvvetlerinin son 24 saatte dört, son 10 günde ise 11 petrol tankerini hedef aldığını duyurdu. Açıklamada, tankerlerden üçünün halen yanmakta olduğu belirtildi. Şarku’l Avsat’ın Reuters'tan aktardığı habere göre İran, saldırıya uğradığı bildirilen gemilere yönelik eylemlerin sorumluluğunu genellikle üstlenmiyor.
Tahran, ABD'nin geçiş yapan gemileri koruduğu Umman kıyılarına yakın güney rotasını ise yasa dışı olarak değerlendiriyor. Trump yönetiminden yetkililer, boğazdan geçen petrol miktarının savaşın başlangıcındaki seviyenin üzerine çıktığını söylüyor.
Uluslararası denizcilik kuruluşlarının verileri, Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı'ndaki petrol tankerlerine yönelik saldırıların ekim ayında belirgin biçimde arttığını ve savaşın başlangıcından bu yana en yüksek seviyede sürdüğünü ortaya koydu.
Devrim Muhafızları Sözcüsü Muhibî, ABD'li yetkililerin boğazın deniz mayınlarından temizlendiği yönündeki açıklamalarını da yalanladı. Muhibî, "Hürmüz Boğazı'ndan hiçbir savaş mayını çıkarılmadı. Bu iddia tamamen yalan. Boğaza girmeye kimsenin cesareti yok" dedi. Trump'a da seslenen Muhibî, "Her gün boğazda birden fazla gemi olayı yaşanırken Hürmüz Boğazı'nı nasıl kontrol ettiğinizi iddia ediyorsunuz?" diye sordu.
Washington, İran limanlarına yönelik ablukasını sürdürmeye devam ediyor. Trump, pazar akşamı Truth Social hesabından yaptığı paylaşımda, ABD'nin "Demir Kapı" operasyon ekibinin "tam kapasite ve etkinlikle çalıştığını" belirterek, "Tarihin en büyük deniz ablukası sayesinde İran'a giren veya İran'dan çıkan gemi sayısı son derece az" ifadelerini kullandı.
Kevseri ise İran'ın üç ya da dört gemiyi imha ettiğini veya bu gemilerin deniz mayınlarına çarptığını öne sürerek, "Bu bizim yaptığımız bir iş" dedi. ABD uçaklarının artık İran'dan 700 ila 1.000 kilometre uzaklıktaki noktalarda konuşlandığını iddia eden Kevseri, Washington'un tüm askeri kapasitesini boğazı yeniden açmaya yoğunlaştırdığını savundu.
İran Ordusu Sözcüsü Muhammed Ekremi Nia da ABD'nin İslamabad Mutabakatı'nın ardından boğazın güneyinde "sahte bir güzergâh" oluşturmaya çalıştığını söyledi. Bunun, mutabakatın dördüncü maddesine aykırı olduğunu belirten Ekremi Nia, söz konusu maddenin boğazın yönetimini ve Umman tarafıyla yürütülecek müzakereleri İran'ın belirleyeceği mekanizma ve düzenlemelere bıraktığını ileri sürdü.
Ekremi Nia, deniz taşımacılığı şirketlerinin İran Silahlı Kuvvetleri ile koordinasyon halinde belirlenen "güvenli güzergâhları" kullanarak boğazdan geçebileceğini ve İran güçlerinin gemilerin güvenliğini sağlayacağını ifade etti.
İranlı sözcü ayrıca dini liderin talimatları doğrultusunda ordunun askeri doktrininde "taarruz odaklı bir yaklaşım"a geçildiğini açıkladı. Daha önce ilk saldırıyı püskürtmeyi ve ardından bölgesel sınırlar içinde karşılık vermeyi esas alan askeri anlayışın değiştiğini belirten Ekremi Nia, "etkili karşılık" ve "coğrafi sınırlamalardan bağımsız hareket etme" kavramlarının uygulanabilir askeri stratejilere dönüştürüldüğünü söyledi.
Cumhuriyetçilerin seçimlerdeki yenilgisinin savaş ihtimalini azaltabileceğini değerlendiren Ekremi Nia, buna rağmen askeri kapasitenin güçlendirilmesine "aralıksız" devam edildiğini vurguladı.
Öte yandan, dini liderin temsilcisinin denetimindeki Keyhan gazetesi, "dayatılan savaşın henüz sona ermediğini" ve İran'ın çatışmanın "hala ortasında bulunduğunu" yazdı. Gazete, deniz ablukasının kırılması için "daha saldırgan bir askeri yaklaşım" benimsenmesi çağrısında bulundu.
İranlı sağlık yetkilileri de nükleer tesislere yönelik olası bir saldırının sonuçlarıyla mücadele etmek üzere hazırlık yaptıklarını açıkladı. Sağlık Bakanlığı Halkla İlişkiler Sorumlusu Hüseyin Kermanpur, vatandaşlara patlama ışığına doğrudan bakmamaları ve mümkün olan en kısa sürede kapı ve penceresi bulunmayan, dışarıdan hava girişinin olmadığı bir yere sığınmaları tavsiyesinde bulundu.
İsrail'de ise Savunma Bakanı Israel Katz, pazar günü yaptığı açıklamada, ülkesinin İran'a yönelik görevinin "henüz tamamlanmadığını" ve Tahran'ın nükleer silah edinme arayışını sürdürdüğünü söyledi. İran ise nükleer silah geliştirmeye çalıştığı yönündeki iddiaları reddediyor.
