İran hükümeti, İstihbarat Bakanlığı için belirlediği adayı ‘yakında’ parlamentoya sunmayı umduğunu açıkladı. Açıklama, eski Bakan İsmail Hatib’in öldürülmesinin üzerinden yaklaşık sekiz ay geçmesinin ve milletvekillerinin adayın Dini Lider’e bağlılığının yüzde 100 olması şartını öne sürmesinin ardından geldi.
Hükümet Sözcüsü Fatma Muhacerani, haftalık basın toplantısında gazetecilere yaptığı açıklamada, bakanın belirlenmesi konusunda hükümet, diğer yetkililer ve yönetim sisteminin bütün unsurları arasında ‘en üst düzeyde uzlaşı’ bulunduğunu belirterek, “Bunun yakında gerçekleşmesini umuyoruz” dedi.
Bir grup milletvekili ise pazar günü Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’a gönderdikleri mektupta, Hatib’in İsrail’in düzenlediği bir saldırıda öldürülmesinin üzerinden ‘sekiz aydan fazla zaman geçtiğini’ belirterek, bakanlığın vekâleten yönetilmesi için öngörülen ‘yasal sürenin dolmasının’ ardından mevcut durumun sürdürülmesinin ‘hukuki bir dayanağının bulunmadığını’ ifade etti.
Söz konusu mektupta, olası adaylardan birinin ‘bazı şartları taşımadığına’ ilişkin haberlerden duyulan endişe dile getirildi, ancak söz konusu adayın ismi açıklanmadı.
Mektupta, aday için yedi şart sıralandı. Bunlar arasında ‘velayet ve liderlik makamına inanması ve bunlarla yüzde 100 uyum içinde olması’ ile ‘yönetimin tüm unsurlarının uzlaşısını sağlayabilme’ kapasitesi yer aldı. Ayrıca siyasi parti üyelerinin, ‘slogan sahiplerinin’ ve geçmişteki konuşma ve tartışmalarında ‘rejimin kırmızı çizgilerini aşmış’ kişilerin aday gösterilmemesi talep edildi.
Milletvekilleri, bakanlığın ‘siyasallaştırılması’ konusunda uyarıda bulunarak, bunun ‘geçmişte yaşanan bazı acı olayların tekrarlanmasına’ yol açabileceğini belirtti. Pezeşkiyan’a, ‘uyum ve birliği tehlikeye atabilecek’ bir adayı sunmaktan kaçınması çağrısında bulunan milletvekilleri, şartları karşılayan bir adayın belirlenmesi için ‘derhal ve acil adım atılmasını’ istedi.
İran Meclisi Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu Başkanı İbrahim Azizi, geçen haftanın başında düzenlenen genel kurul oturumunda söz alarak ülkenin ‘sekiz aydır’ İstihbarat Bakanı olmadan yönetildiğini, oysa yasanın hükümete adayını sunması için yalnızca üç ay süre tanıdığını hatırlattı. Azizi, parlamentoya ve Meclis Başkanlık Divanı’na konunun takip edilmesi çağrısında bulundu.
Parlamento Başkanvekili Ali Nikzad ise İstihbarat Bakanlığı görevine getirilecek adayların ‘yakında sunulacağını’ söyledi.
Aynı oturumda konuşan Parlamento Başkanlık Divanı Üyesi Muhammed Reşidi, bakanlıkların vekâleten yönetilmesinin, vekil yöneticilerin yetkilerinin sınırlı olması nedeniyle ‘ilke olarak doğru bir yaklaşım olmadığını’ belirtti.
Reşidi, ülkede yaşanan ‘hassas koşullar’ göz önünde bulundurulduğunda, bakanlık için aday sunulmasındaki gecikmenin sürmesinin ‘hiçbir şekilde ülkenin çıkarına olmadığını’ ifade etti.
Parlamento Başkanlık Divanı Üyesi Ruhullah Mütefekkir Azad da 13 Ekim’de yaptığı açıklamada, ülkenin ‘savaşın ortasında’ olduğunu ve bakanlık için aday gösterilmesinin geciktirilmemesi gerektiğini söyledi. Azad, ‘güçlü, çok yönlü yetkinliklere sahip ve üzerinde uzlaşı sağlanabilecek’ bir ismin seçilmesi çağrısında bulundu.
İçtihat şartı
Parlamentonun Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu üyeleri arasında, İstihbarat Bakanlığı görevine getirilecek adaylar için aranan ‘içtihat yetkinliği’ şartının kaldırılmasına ilişkin çelişkili açıklamalar yapıldı. Komisyon Başkanvekili Emir Hayat Mukaddem, komisyon üyelerinin öneriyi kabul ettiğini söylerken diğer üyeler konunun gündeme dahi getirilmediğini savundu.
Hayat Mukaddem, söz konusu şartın kaldırılmasına yönelik önerinin ‘komisyonda görüşüldüğünü ve üyelerin onayını aldığını’ açıklayarak, bu şartın ‘yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini’ söyledi.
Ancak komisyon üyesi milletvekili Ahmed Bahşayiş Erdestani bu açıklamayı yalanladı. Erdestani, söz konusu şartın yasada yer aldığını ve komisyonun ‘tek başına bu şartı kaldırma yetkisine sahip olmadığını’ belirtti. Ayrıca katıldığı son iki oturumda konuyla ilgili ‘herhangi bir tartışma yapılmadığını’ ifade etti.
Hayat Mukaddem daha sonra X platformundan yaptığı açıklamada, yayımlanan haberlerin komisyonda gerçekleştirilen ‘ön yoklamaya dayalı oylamayla’ ilgili olduğunu ve bunun genellikle bir yasa tasarısı hazırlanmasından önce başvurulan ‘alışılmış bir prosedür’ olduğunu belirtti. Tartışmaların, söz konusu şartın ‘anayasanın temel ilkelerinden biri olmadığını’, tek maddelik bir yasayla kabul edildiğini ortaya koyduğunu söyledi.
Hayat Mukaddem, yasaların parlamentoya milletvekilleri veya komisyonlar tarafından sunulan yasa teklifleri ya da hükümetin sunduğu yasa tasarıları yoluyla geldiğini belirterek, ön yoklama niteliğindeki oylamanın ‘parlamentonun nihai onayı veya kesin kararı olarak değerlendirilmemesi gerektiğini’ vurguladı.
Komisyon Sözcüsü Hasan Kışkavi ise tartışmaları yatıştırmaya çalıştı. İki milletvekilinin açıklamaları arasında ‘herhangi bir çelişki bulunmadığını’ belirten Kışkavi, “İçtihat şartının kaldırılmasına yönelik herhangi bir yasa teklifi veya tasarı henüz komisyona ulaşmadı” dedi.
Kışkavi, Hayat Mukaddem’in herhangi bir yasa teklifi veya tasarıyı kastetmediğini, konunun komisyonda yalnızca bir kez gündeme geldiğini ve üyelerin lehte ve aleyhte görüşlerini dile getirdiğini aktardı. Komisyon başkanvekilinin açıklamalarının ‘hukuki sürecin tamamlanmasına değil, görüş alışverişine’ ilişkin olduğunu ifade etti.
Kışkavi, İstihbarat Bakanı’nın atanmasına ilişkin usul ve şartları düzenleyen yasanın ‘değişmediğini’ belirterek, gelecekte yapılabilecek herhangi bir değişikliğin yasa teklifi veya tasarısı gerektireceğini ve hükümet ile parlamentonun görüşüne tabi olacağını kaydetti.
Komisyon üyesi Feda Hüseyin Maliki de ISNA haber ajansına yaptığı açıklamada, komisyonun parlamentodan gelen herhangi bir yasa teklifini veya hükümet tarafından sunulan bir yasa tasarısını görüşmediğini söyledi. Konunun yaklaşık bir ay önce gündeme getirildiğini, ancak iç tüzük gereğince bir teklif veya tasarının komisyona sevk edilmesi gerektiğinden tartışmanın devam etmediğini belirtti.
Maliki, konuyla ilgili bir süredir ‘kulislerde fısıltıların dolaştığını’, ancak ‘resmî bir tartışma yapılmadığını veya belirli bir karar alınmadığını’ ifade etti. Şartta yapılacak herhangi bir değişikliğin anayasal gereklilikler ve Dini Lider’in görüşü dikkate alınarak ele alınması gerektiğini belirten Maliki, şartın kaldırılmasının gündeme gelmesi durumunda Dini Lider’in görüşünün komisyon açısından ‘önemli’ olduğunu söyledi.
Dini Lider’in verdiği süre
Tartışmalar, geçtiğimiz ağustos ayında İran Meclisi Başkanlık Divanı Sözcüsü Abbas Kuderzi’nin, Dini Lider Mücteba Hamaney’in hükümete 20 Ağustos'tan itibaren geçerli olmak üzere İstihbarat ve Savunma bakanlıkları için adaylarını sunması amacıyla bir buçuk aylık süre tanıdığını açıklamasıyla başladı.
Kuderzi o dönemde, İstihbarat Bakanı için içtihat şartının aranmaması yönünde bir fikir ortaya atıldığını, bunun mevcut yasayla çelişmesi nedeniyle yasanın değiştirilmesi gerektiğini ve ‘bu nedenle hükümetin konuyla ilgili bir yasa tasarısını parlamentoya sunmasına karar verildiğini’ söylemişti.
Yüksek bir dinî mertebe olan içtihat şartı, aday havuzunu bu mertebeye ulaşmış din adamlarıyla sınırlandırıyor.
Pezeşkiyan, Hatib’in öldürüldüğünü 18 Mart’ta açıklamış, yetkililer ise o tarihten bu yana bakanlığı vekâleten kimin yönettiğini açıklamamıştı.
Hatib’in oğlu, ağustos ayında İran resmî haber ajansı IRNA’ya verdiği röportajda, babasının öldürülmeden önce dört suikast girişimine maruz kaldığını söyledi. Bu girişimlerden ikisinin Haziran 2025’teki savaş sırasında gerçekleştiğini belirten oğlu, Hatib’in sıkı güvenlik önlemlerine rağmen evinde öldürüldüğünü ifade etti.
İstihbarat Bakanı, cumhurbaşkanının ataması için Dini Lider’in onayını alması gereken beş bakandan biri. Bakanın belirlenmesinde genellikle Dini Lider doğrudan müdahalede bulunuyor. Ayrıca İstihbarat Bakanı, 12 üyeden oluşan Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi’nde de görev yapıyor.
İstihbarat teşkilatı, Mossad’a atfedilen bir dizi sızma olayının ve İsrail istihbaratının savaş sırasında öldürülen askerî komutanlar ile nükleer program yetkililerine ulaşmasının ardından sert eleştirilerle karşı karşıya kaldı.
Bakanlık için adı geçen isimler arasında Kültürel Miras Bakanı Rıza Salihi Emiri de bulunuyor. Emiri, 1980’li ve 1990’lı yıllarda İstihbarat Bakanlığı’nda görev yapmış ve kurumun önde gelen sorgucularından biri olmuştu. Daha sonra hükümet görevlerine geçen Emiri, Hasan Ruhani hükümetinde Kültür Bakanlığı görevini de üstlenmişti.
