Önümüzdeki perşembe günü gözler Çin’e çevrilecek. ABD, Rusya ve Çin devlet başkanlarının dünya barışını ve stratejik istikrar meselelerini ele almak üzere bir araya geleceği ilk üçlü zirve gerçekleştirilecek. Pekin yönetimi zirveyi ‘eşsiz bir olay’ olarak nitelendirirken, Rusya’daki ve diğer ülkelerdeki analistler, toplantının ‘yeni bir Yalta’nın’ habercisi olabileceğini değerlendiriyor. Bu ifade, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından ABD, Sovyetler Birliği ve İngiltere liderlerinin yeni uluslararası düzenin temellerini atmak üzere Yalta'da gerçekleştirdiği toplantıya atıfta bulunuyor.
Üç taraf, Çin’in ev sahipliğinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında üçlü toplantı yapılmasını kabul ettiklerini açıklamıştı. Dikkat çeken nokta ise tarafların zirvenin gündemine ilişkin açıklamalarında istikrar, silahların azaltılması ve İran’daki durum da dahil olmak üzere bölgesel anlaşmazlıkların ele alınacağını belirtmeleri oldu. Buna karşılık, şu anda Rusya ile ABD arasındaki görüşmelerin temel gündem maddelerinden birini oluşturan Ukrayna’daki çatışmanın toplantı gündeminde yer almayacağı anlaşılıyor.

Pekin yönetimi dün yaptığı açıklamada, devlet başkanları Şi Cinping, Donald Trump ve Vladimir Putin’in bu hafta Shenzhen kentinde düzenlenecek ilk üçlü zirvede ‘dünya barışını’ ele alacaklarını duyurdu. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, üç liderin ‘dünya barışının korunması ve büyük güçler arasındaki ilişkilerde stratejik istikrarın güçlendirilmesi’ konularında derinlemesine bir diyalog gerçekleştireceğini belirterek, görüşmenin ‘tarihî önem taşıyacağını’ ifade etti. Mao Ning ayrıca Pekin, Moskova ve Washington’ın küresel sorunlarla mücadele konusunda ortak sorumluluk taşıdığını, iş birliğinin güçlendirilmesinin küresel istikrara katkı sağlayacağını söyledi.
Ukrayna dosyası gündemde yok
Kremlin’den yapılan açıklamada, Putin’in zirveye hazırlandığı ve APEC Zirvesi kapsamında katılımcı ülkelerin liderleriyle bir dizi ikili görüşme gerçekleştireceği belirtildi. Ancak Kremlin, Rus tarafının bu görüşmelerde gündeme getirmeyi planladığı konulara değinmedi. Özellikle Trump ile yapılacak görüşmenin öne çıktığı geniş kapsamlı temaslara ilişkin açıklamalar, Batı’nın Rusya Devlet Başkanı’nı tecrit etme girişimlerinin başarısız olduğunun vurgulandığı bir dönemde Kremlin açısından özel önem taşıyor gibi görünüyor. Öte yandan ABD’li yetkililer, Trump’ın nükleer silah stoklarının azaltılması konusunu görüşmeyi ve İran’la savaşı gündeme getirmeyi planladığını, ancak Rusya’nın Ukrayna’daki savaşına değinmesinin beklenmediğini belirtti.

Almanya Cumhurbaşkanı Frank-Walter Steinmeier daha önce yaptığı açıklamada, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in yakın zamanda gerçekleştirilen bir toplantıda Ukrayna konusunda üçlü görüşme yapılması fikrinden duyduğu ‘rahatsızlığı’ dile getirdiğini aktarmıştı. Şi’nin, “Bu, Avrupa’ya ait bir anlaşmazlık ve müzakere masasında Avrupalılar da bulunmalı” görüşünü savunduğunu belirtmişti. Almanya Başbakanı Friedrich Merz de başka endişelerini dile getirerek çok sayıda Avrupa Birliği (AB) liderinin, Trump ile Putin arasında Çin’de yapılacak görüşmelerin ‘ikinci bir Anchorage zirvesine’ dönüşmesinden kaygı duyduğunu söyledi. Merz, bu ifadeyle iki lideri bir araya getiren tek zirveye atıfta bulundu. Söz konusu görüşmenin ardından Trump’ın, Rusya’nın Ukrayna konusundaki taleplerini desteklemeye daha açık bir tutum sergilediği görülmüştü. Birkaç gün önce yayımlanan bir haberde, Rusya’nın zirveden Putin’in çıkarlarına hizmet edecek şekilde Ukrayna’da barışa yönelik ortak bir öneriyle sonuçlanmasını güçlü biçimde istediği belirtilmişti. Ancak bu konunun ABD ve Çin liderleri tarafından aynı ölçüde ilgi görmediği anlaşılıyor. Bununla birlikte, konunun zirvede gündeme getirilmesinin beklenmemesi Ukrayna tarafının endişelerini hafifletmedi.
Nükleer silahsızlanma
Nükleer silahsızlanma konusunun ise liderlerin gündemindeki en zorlu başlık olması bekleniyor. Çin’in nükleer cephaneliğinin hızla genişlemesinden rahatsızlık duyan Washington, nükleer silahların sınırlandırılmasına yönelik her türlü anlaşmaya Pekin’in de dahil olmasını talep ediyor. Ancak Çin, nükleer cephaneliğine ilişkin görüşmelere katılmayı kabul etmeden önce ABD ve Rusya’nın sahip oldukları devasa nükleer silah stoklarını azaltmaları gerektiği yönündeki tutumunu defalarca dile getirdi.

Moskova ile Washington’ın bu konuda da birbirine yakın tutumlar sergilemediği görülüyor. İki ülke daha önce silahların azaltılmasını ve denetlenmesini düzenleyen tüm anlaşma ve antlaşmalardan çekilmişti. Bunların en önemlisi olan Yeni START Antlaşması’nın süresi, tarafların yürürlükte kalmasını sağlayacak bir uzatma mekanizması üzerinde anlaşamaması nedeniyle geçen şubat ayında sona ermişti. Buna rağmen Çin ve ABD dışişleri bakanları birkaç gün önce, ‘barış ve nükleer silahsızlanma gibi hedeflerin ilerletilmesi amacıyla liderler düzeyinde anlamlı görüşmeler yürütülmesinin’ öneminde mutabık kaldı. Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres de dün yaptığı açıklamada, “Liderler gerçek anlamda nükleer silahsızlanmaya bağlı kalırsa bu, dünya için büyük bir başarı olacaktır” dedi. ABD Başkanı daha önce yaptığı açıklamada, “Nükleer silahsızlanma ve İran’daki savaşı sona erdirme girişimi de dahil olmak üzere birçok konuyu ele alacağız” ifadelerini kullanmıştı. Çin ve Rusya, İran ile ayrı ayrı arabuluculuk tekliflerinde bulunmuştu. Pekin yönetimi, askerî operasyonların durdurulmasının ‘en yüksek öncelik’ olduğunu vurguluyor. Çin, ilgili tarafları yeniden müzakere masasına dönmeye ikna etme umuduyla son haftalarda Ortadoğu’nun farklı ülkelerinden liderleri ve diplomatları ağırladı.
Putin zirveye hazırlanıyor
Dikkat çeken bir diğer gelişme ise Putin’in zirve öncesinde Batı’ya yönelik sert eleştirilerde bulunması oldu. Moskova’nın düzenlediği ve çeşitli ülkelerden temsilcileri davet ettiği Yeni Sömürgeciliğin Modern Uygulamalarına Karşı Mücadele Destekçileri Konferansı’na gönderdiği mesajda Putin, “Adil bir uluslararası düzenin inşa edilmesini savunan ülkelerin sayısı giderek artıyor, ancak Batılı ülkelerin sömürgeci emelleri hâlâ bir engel oluşturuyor” ifadelerini kullandı. Putin, “Bir dönem Asya, Afrika ve Latin Amerika halklarına yönelik doğrudan baskı politikalarından vazgeçmek zorunda kalan eski sömürgeci devletler, bu bölgelerdeki ülkelerin ekonomileri üzerindeki kontrollerini sürdürmeye, iç işlerine müdahale etmeye ve dış politikalarını etkilemeye çalışıyor” dedi. Rusya’nın, güç kullanımı ve yaptırımlar da dahil olmak üzere yeni sömürgeciliğin her türlü biçimini kesin bir dille reddettiğini ve kınadığını belirten Putin, “Dünya çoğunluğunu oluşturan ülkelerin egemenliklerini ve bağımsızlıklarını güçlendirme yönündeki hedeflerini bütünüyle destekliyoruz” ifadesini kullandı.
Yeni Avrupa yaptırımları
Diğer taraftan AB, Kremlin’e yönelik yaptırımların kapsamını genişleterek 49 Rus bankasına yaptırım uyguladı. Rusya ile Avrupa ülkeleri arasında sert tartışmaların yaşandığı bir dönemde alınan kararda, “Bankacılık sektörü, Rus hükümetine önemli gelir sağlayan bir ekonomik sektördür” ifadesine yer verildi. Moskova, AB’nin tek taraflı yaptırımlarının hukuka aykırı olduğunu ve Rusya’yı tutumundan vazgeçmeye zorlayamayacağını defalarca dile getirmişti. Rusya Devlet Başkanı daha önce yaptığı açıklamada, Rusya’yı çevreleme ve zayıflatma politikasının Batı’nın uzun vadeli stratejisi olduğunu, yaptırımların ise küresel ekonominin tamamına ağır darbe vurduğunu belirtmişti.

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov dün yaptığı açıklamada, Ukrayna’daki çatışmanın çözümüne yönelik müzakerelerde Avrupa temsilcilerinin tutumunun nasıl bir katkı sağlayabileceği konusunda açıklama beklediklerini söyledi. Moskova’nın Ukrayna konulu müzakere turlarına Avrupalıların katılımını reddetmesi, Avrupa’da geniş çaplı tepkiye yol açmıştı. Peskov, AB’nin Rusya’ya baskı uygulamaya yönelik açıklamalarının, ‘Avrupa’nın Ukrayna konusunda müzakere sürecinin kolaylaştırılmasını fiilen geciktirdiğini gösterdiğini’ savundu. Peskov dün ABD tarafıyla Ukrayna konusunda yürütülen görüşmelerin içeriğini açıklamaktan kaçınırken, “Barış sürecinin uzun ve karmaşık olduğunu, her birinin önemi abartılamayacak çok sayıda ayrıntı içerdiğini defalarca vurguladık. Bu çalışmalar hâlâ devam ediyor” dedi. Rusya Devlet Başkanı’nın yakın zamanda ABD’li temsilcilerle yaptığı görüşmede, Ukrayna’nın NATO üyeliği karşılığında Ukrayna Silahlı Kuvvetleri’nin Donbas’tan çekilmesi konusunun ele alınıp alınmadığı sorulan Peskov, “Barış sürecinin çıkarlarını gözeterek ABD ile aramızda devam eden görüşmelerin ayrıntılarını açıklamanın uygun olmadığı yönündeki tutumumuzu koruyoruz” yanıtını verdi.