Futoshi Matsumoto
13 Kasım'da Beyaz Saray, Başkan Donald Trump'ın APEC zirvesi kapsamında 19 Kasım'da Shenzhen'de Çinli mevkidaşı Şi Jinping ve Rus mevkidaşı Vladimir Putin ile görüşeceğini doğruladı. Bu, üç liderin yalnız başına yapacağı ilk görüşme olacak.
Aynı gün, Avrupa Konseyi Başkanı António Costa, Dublin'de Avrupa'nın Ukrayna barış görüşmelerine Avrupa Birliği ve E5 ülkelerinden (Almanya, Fransa, İtalya, Polonya ve İngiltere) oluşan bir heyetle katılacağını açıkladı.
Bir şehirde üç, diğerinde altı koltuk. O gün mesele, masada ne söyleneceği değil, kimlerin oturacağı olacaktır.
Konuk listesi gündemden önce geliyor
Shenzhen toplantısının detayları sınırlı kalmaya devam ediyor. Üst düzey bir ABD yetkilisi, Washington'un toplantının bir anlaşmayla sonuçlanmasını beklemediğini, bunun yerine kendisini nükleer silahların azaltılması konusunda üçlü bir diyaloğun başlangıcı olarak gördüğünü söyledi. İran'ın da gündemde olacağını, Ukrayna'nın ise görüşülecek konular arasında yer almayacağını ekledi.
Ancak Moskova farklı bir sürece işaret ediyor. Putin'in Yardımcısı Yuriy Uşakov, iki başkanın Ukrayna'daki çözümün “tüm yönlerini” görüşmeye devam edebileceğini söyledi. Bir ABD gazetesi, Putin'in savaşı sona erdirmek için bir çerçeve oluşturma umuduyla toplantıyı önerdiğini bildirdi.

Pekin’e gelince büyük ölçüde sessiz kaldı. Çin Dışişleri Bakanlığı sadece taraflarla temas halinde olduğunu belirtti. Haberler, Şi Jinping'in başından beri toplantı konusunda hevesli olmadığına işaret etti; zira üç nükleer güçten en küçüğü olan Çin, nükleer savaş başlığı sayısına sınırlama getirilmesinin görüşülmesini pek çıkarına görmüyor.
Üç tarafın öncelikleri farklı olsa da, toplantı yine de gerçekleşecek. Davetliler, görüşülecek konular henüz netleşmeden önce belirlenmişti. Bu anın önemi de burada yatıyor.
Küresel askeri harcamaların yarısı
Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü'ne (SIPRI) göre, 2025 yılında küresel askeri harcamalar rekor seviyeye ulaşarak 2,887 trilyon dolara yükseldi. Bu harcamanın neredeyse üçte biri, yüzde 33'lük payla Amerika Birleşik Devletleri'nde gerçekleşirken, onu yaklaşık yüzde 12 ile Çin ve ardından yüzde 6,6 pay ile Rusya takip etti. Bu üç ülke birlikte küresel askeri harcamaların yüzde 51'ini oluşturdu. Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya, dünyadaki kullanılabilir nükleer savaş başlıklarının yaklaşık yüzde 83'üne sahipken, yaklaşık 620 savaş başlığı içeren Çin'in cephaneliği diğer tüm ülkelerden daha hızlı bir şekilde büyüyor.
Kremlin, toplantıyı “son derece önemli” olarak nitelendirirken bile, Shenzhen'de varılacak herhangi bir anlaşmanın diğerlerine dayatılamayacağını vurguladı
Ancak ekonomik tablo oldukça farklı. Uluslararası Para Fonu (IMF) tahminlerine göre, Amerika Birleşik Devletleri küresel GSYİH'nin yaklaşık yüzde 25,5'ini, Çin yüzde 16,8'ini oluştururken, Rusya'nın payı ancak yüzde 2'ye ulaşacak. Ekonomik olarak, Rusya toplantıdaki iki ortağından önemli ölçüde daha zayıf görünüyor.
Yalta hayaleti
Yalta adı hızla yeniden gündeme geldi. Rusya'nın şimdi ilhak ettiğini iddia ettiği Kırım'daki bu şehirde, Roosevelt, Churchill ve Stalin Şubat 1945'te savaş sonrası düzeni belirlemek için bir araya gelmişti.
Yalta Konferansı, toplantıda temsilcisi olmayan ülkelerin kaderini belirlemişti. Polonya'nın sınırları ve hükümeti, sekiz oturumun yedisinde ele alınmıştı; sürgündeki hükümeti ise Londra'da bulunuyordu. Washington ve Moskova, gizli bir anlaşmayla, Çin'in Mançurya'daki limanları ve demiryolu hatları ile ilgili düzenlemeler üzerinde anlaşmıştı; Chiang Kai-shek'in (ya da Çan Kay Şek) ise bundan ancak dört ay sonra haberi olmuştu. Sovyetler Birliği'nin Japonya'ya karşı savaşa girmesi karşılığında, aynı anlaşma, Güney Sahalin ve Kuril Adaları'nın Sovyetler Birliği'ne verilmesini öngörüyordu; böylece Tokyo ve Moskova arasındaki süregelen toprak anlaşmazlığının temeli atılmış oldu. Haberler, o dönemde Stockholm'deki Japon askeri ataşesinin anlaşmayı ifşa ettiğini, ancak uyarısının ciddiye alınmadığını gösteriyor. Tokyo buna rağmen Moskova'dan barış için arabuluculuk yapmayı talep etmeye devam etti. Elde edilen ancak kullanılmayan istihbarat değersizdir.

Yalta'da kararlaştırılanlar sadece ülkelerin kaderi değil, aynı zamanda koltukların dağılımıydı. Konferansta, Güvenlik Konseyi'ndeki veto yetkisi üzerinde anlaşmaya varıldı ve Stalin'in ısrarıyla Ukrayna, Birleşmiş Milletler'de bağımsız bir koltuk elde etti. Bugünse Ukrayna, kaderinin tartışılabileceği odadan dışlanma tehdidiyle karşı karşıya. Cumhurbaşkanı Zelenski, etki alanlarının bölünmesine geri dönüleceği konusunda uyarıda bulundu. İronik bir şekilde, Kremlin'in kendisi bu karşılaştırmayı değersizleştirmeye çalıştı, toplantıyı “son derece önemli” olarak nitelendirirken bile, Shenzhen'de varılacak herhangi bir anlaşmanın diğerlerine dayatılamayacağını vurguladı.
Daha önce Trump'ın iktidara dönüşüyle şekillenmeye başlayan dünyanın “Yalta anı”nı yaşadığı tanımlamasında bulunmuştum. Shenzhen'de bu an daha da belirgin. Ancak bugün yaşananlar 1945'te yaşananlardan çok farklı. O zamanlar “Büyük Üçlü”, ortak düşmanlıklar, paylaşılacak ganimetler ve Birleşmiş Milletler merkezli uluslararası bir düzen kurma ortak çıkarıyla birleşmiş, savaştan zaferle çıkan devletlerin liderleriydi. Bugün ise üç liderin ne ortak bir düşmanı ne de tek bir zaferi var; aksine, her biri diğer ikisini ana rakipleri olarak görüyor.
Yalta Konferansı, büyük savaşı sonuna yaklaşan bir dünyayı organize etmek için toplanmıştı. Öte yandan Shenzhen toplantısı, sonu görünmeyen çok sayıda çatışmanın ortasında gerçekleşiyor.
Avrupa kendisine altı koltuk ayırtıyor
10 Kasım'da Ukrayna, Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri, Abu Dabi'de iki günlük görüşmeler gerçekleştirdi; bu da Körfez başkentlerinin büyük güç diplomasisindeki artan rolünün bir başka göstergesiydi. ABD Özel Temsilcisi Steve Witkoff, Putin'in bir sonraki görüşme turuna Avrupa'nın da katılmasına onay verdiğini söyledi, ancak Kremlin bunu doğrulamadı. Moskova uzun zamandır Avrupa'yı arabulucu değil, çatışmanın bir tarafı olarak görüyor.
Koltuklar sadece güçle kazanılmaz. Diplomasiyi ustaca kullananlar veya masada bulunmaları diğer taraflarca gerekli görülenler tarafından ele geçirilebilirler. Avrupa tam olarak bunu yaptı
Haberler, Washington, Kiev ve Moskova'nın Avrupa'nın tek bir temsilci tarafından temsil edilmesini tercih ettiğine, ancak AB liderlerinin bu seçeneği reddettiğine işaret etti. Tek bir temsilci, tüm Avrupalıları tek bir taviz vermeye zorlayabilirken, birden fazla temsilci müzakereleri yavaşlatabilir ancak Avrupa'nın saflarını bozma girişimlerini daha da zorlaştırabilir.
Avrupa maliyetin önemli bir kısmını üstleniyor. AB, 2026 ve 2027 için 90 milyar avroluk bir kredi hazırlıyor ve Patriot füze sistemi gibi sistemler hâlâ Amerika Birleşik Devletleri tarafından sağlanıyor.
Bu nedenle Avrupa, herhangi bir anlaşmanın sadece finansörü olmak değil, müzakerelerin bir tarafı olmak istiyor. Ancak şimdilik temsili, ulusal güvenlik danışmanları düzeyinde kalacak. Yani bir koltuğu var, ama henüz ana masada değil.
Koltuğu olmayanlar kendilerini menüde bulabilirler
Shenzhen, Dublin ve Abu Dabi hepsi de aynı eğilimi ortaya koyuyor; anlaşmazlık, neyin tartışılacağı değil, tartışmaya kimin katılmasına izin verileceği noktasında başlıyor. Soğuk Savaş'tan sonraki otuz yıl boyunca, Birleşmiş Milletler, G7, G20 ve Dünya Ticaret Örgütü gibi kurumlar müzakereler için istikrarlı bir çerçeve sağladı ve bunlara katılmak otomatik olarak masada yer almayı garantilemek anlamına geliyordu. Bugün bu norm aşınıyor. Büyük güçler artık toplantılarını ihtiyaç duydukları şekilde düzenliyor ve kimin katılacağına ve kimin dışarıda kalacağına kendileri karar veriyor.

Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre İran, bunun bölge için ne anlama geldiğinin açık bir örneğini sunuyor. İran, Shenzhen görüşmelerinin gündeminde olacak, ancak odada temsil edilmeyecek. Keza Körfez ülkeleri ve İsrail de olmayacak. Ortadoğu'nun geleceği, Pasifik kıyısındaki bir Çin şehrinde bir araya gelen üç lider arasında tartışılabilir mi?
Odanın dışında kalanlar, kararın ne olduğunu ancak bir gerçek olduğunda öğrenebilirler. Masada yeri olmayanlar, Yalta'da Polonya, Çin ve Japonya'nın başına geldiği gibi, kendilerini menüde bulabilirler.
Talleyrand ve De Gaulle
1814'teki Viyana Kongresi'nde, yenilgiye uğrayan Fransa'nın dışişleri bakanı Talleyrand, görüşmelere dışarıdan katılmıştı. Ancak o, galipler arasındaki bölünmelerden faydalandı ve küçük devletler adına konuştu, böylece büyük güçlerin görüşmelerinde kendine bir yer edinebildi. De Gaulle de Yalta'ya davet edilmedi, ancak Churchill'in Stalin'in çekincelerine rağmen İngiltere'nin yanında Avrupa kıtasından bir gücün bulunmasında ısrar etmesi sebebiyle Fransa Almanya'da bir koloni elde etti.
Yani, koltuklar sadece güçle kazanılmaz. Diplomasiyi ustaca kullananlar veya masada bulunmaları diğer taraflarca gerekli görülenler tarafından ele geçirilebilirler. Avrupa tam olarak bunu yaptı; herhangi bir anlaşmayı uygulamak için gerekli kaynakların önemli bir kısmına sahip olduğu için kendine altı koltuk temin etti.
Üç liderin karar verebileceği sınırlar
Bu, üç gücün artık dünyanın kaderini tek başına belirleyebileceği anlamına gelmiyor. Üç lider tek bir gündem üzerinde bile anlaşamıyor ve bugün küresel ekonominin çoğu, 1945'in aksine, ülkelerinin dışında yer alıyor.
Masanın dışında kalanlar kendi ittifaklarını kurmak zorunda. Güney Kore, Avustralya, Hindistan, Güneydoğu Asya ülkeleri, Avrupa ve Körfez ülkeleri birlikte küresel ekonominin yarısından fazlasını temsil ediyorlar
Ancak bu durum rahatlatıcı değil. Üçlü zirvenin düzenlenmesi bile bir emsal teşkil ediyor ve eğer bu üç gücün kendi aralarında önemli konuları görüşmesi alışkanlık haline gelirse, diğerlerinin varlığı giderek azalacaktır. Buradaki tehlike, belirli bir gizli anlaşmada değil, bu uygulamanın zamanla norm haline gelmesinde yatmaktadır.
Kimse size koltuk vermez
Bu hafta Japonya'nın konumunun sınanacağı bir hafta olacak. Japonya üçlü toplantıya taraf olmamasına rağmen, Başbakan Sanae Takeichi aynı anda Shenzhen'de olacak. Körfez ülkeleri için de durum aynı. Her iki taraf için de üç ders öne çıkıyor.
Birincisi, çıkarlar zirveden sonra değil, önce Washington'a sunulmalıdır. Japonya için bu çıkarlar, orta güçler dengesi ve Doğu Asya'da ABD'nin geniş çaplı caydırıcılığının güvenilirliği ile ilgilidir. Körfez ülkeleri için ise, İran'ın nükleer programının ve bölgesel güvenliğin, katılımları olmadan yapılacak bir anlaşmanın parçası olmamasını sağlamak çok önemlidir.
İkincisi, Avrupa deneyiminden çıkarılacak bir ders var. Avrupa, herhangi bir anlaşmayı uygulamak için gerekli araçlara sahip olduğu için varlığını güvence altına aldı. Japonya, ekonomik güvenlik, deniz yolları ve yeniden inşa finansmanı konularında benzer bir rol oynayabilir. Körfez ülkelerine gelince, enerji ve yatırımdan arabuluculuğa kadar bu varlıklara zaten sahipler; Maskat, Abu Dabi, Riyad ve Doha, büyük güçlerin başka yerlerde düzenleyemediği görüşmelere ev sahipliği yaparak bunu kanıtladılar.
Üçüncüsü, masanın dışında kalanlar kendi ittifaklarını kurmak zorunda. Güney Kore, Avustralya, Hindistan, Güneydoğu Asya ülkeleri, Avrupa ve Körfez ülkeleri birlikte küresel ekonominin yarısından fazlasını temsil ediyor. Talleyrand deneyimi bize, küçük devletlerin çıkarlarını birleştirmeyi başaranların ana masaya ulaşabileceğini hatırlatıyor.
Koltuklar sadece beklemekle yetinenlere değil, onları nasıl talep edeceğini bilenlere verilir. Geleceğin düzeninin hatları ilk olarak antlaşma metinlerinde değil, masaya kimin davet edileceği ve kimin dışarıda bırakılacağı belirlendiğinde ortaya çıkacaktır.