Hasan Fahs
Substack platformu Persuasion'da yayınlanan ve ABD ara seçimlerinin sonuçlarını ele alan bir makalede, siyasi analist Francis Fukuyama, ABD Başkanı Donald Trump'ın başkanlığının kalan iki yılında seçmenlerin isteklerine yanıt verip siyasi olarak kendisine pahalıya mal olan pozisyonlarını değiştirme olasılığını “dışladı”. İlk göstergelerin, yaklaşımını değiştirmek ve revize etmek yerine daha da sertleştirmeyi amaçladığını gösterdiğini ifade etti.
Başkan Yardımcısı J.D. Vance'i müzakere sürecinden dışlamasının ardından Başkan Trump ve yönetimi için geçerli olan, İran Dini Lideri Mücteba Hamaney ile onun seçtiği ve müzakerelerle görevlendirdiği ekip için de geçerli. Bunun anlamı, Washington ve Tahran arasındaki durum ve koşulların, gerilimin azaltılması konusunda pek de umut vaat etmediğidir. Özellikle de ABD'deki çoğu uzmanın, Cumhuriyetçi Parti ve Trump'ın ara seçimlerde yaşadığı yenilginin, başkanı Demokratlarla iç çekişmenin ayrıntılarından uzaklaşarak dış politikaya daha fazla odaklanmaya iteceğine ve bunun da ona daha fazla manevra alanı sağlayacağına neredeyse kesin olarak inandığı göz önüne alındığında.
Buna karşılık, İran liderliği, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai aracılığıyla, savaşın şokunu ve kayıplarını absorbe etme gücü ve direnci sayesinde büyük bir zafer kazandığına, ABD'ye stratejik bir yenilgi yaşattığına, savaşın hedeflerini gerçekleştirmedeki askeri gücünün zayıflığını ortaya çıkardığına inanıyor. Buna inanarak, savaşın Batı Asya bölgesinde yeni güç dinamiklerinin ortaya çıkmasıyla sona ermesi gerektiğini ve bir sonraki aşamanın ABD'nin bölgeden çekilme olasılığını güçlendireceğini düşünüyor. Dolayısıyla İran, ABD’nin rolünü ve nüfuzunu kimin devralacağı sorusuna cevap arıyor: Çin, Rusya yoksa bölge ülkeleri mi? Ve İsrail, Washington'a alternatif bir vekil olarak hareket edebilir mi?
Bu nedenle, Çin Devlet Başkanı Şi Jinping, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve ABD Başkanı Donald Trump arasında Çin'in Shenzhen şehrinde düzenlenecek üçlü zirvenin sonuçları konusunda aşırı iyimser olmak ve Washington ile Tahran arasındaki devam eden savaş, çatışma ve yüksek tansiyona pratik bir çözüm bulmasını beklemek mantıklı olmayabilir. Zira ABD başkanı bu zirveye İran dosyasını beraberinde götürse de nükleer program ile zenginleştirilmiş uranyum konusunda herhangi bir somut veya taktiksel taviz veremeyeceği göz önüne alınmalı. Bu arada, hem Rusya hem de Çin ile derin ve stratejik ittifaklarına rağmen, Tahran da pozisyonuna bağlı kalmanın sonuçlarını ve maliyetlerini üstlendikten sonra bu tür tavizler veremez. Bu sonuçlar liderliğini, ekonomiyi, orduyu ve finans sektörünü etkiledi ve benzeri görülmemiş bir kara, deniz ve ekonomik ablukayı içerdi.
İki taraf arasındaki oyun artık koşulları ve talepler yumuşatmak veya bir maddeyi diğerinin önüne almak veya geciktirmekle sınırlı değil. Daha çok bir yumruklaşmaya, taraflardan biri anlaşmanın şartlarını kabul etmeye istekli olduğunu deklare edene kadar devam edebilecek bir yıpratma savaşına dönüştü.
Bu çatışma, devamı ve iki taraf arasındaki siyasi çıkmaz veya askeri olarak yerinde sayma durumu, bir tarafında Amerikan başkanı, diğer tarafında Dini Liderin olduğu bir “inatçılık psikolojisinin” ifadeleridir. Her iki taraf da bu “kişisel inatçılığı” özünde hayatta kalma, prestij ve karşılıklı caydırma hususlarıyla yönetilen hesaplı bir müzakere stratejisi olarak görüyor.
Washington ve Tahran arasındaki savaşın sonucu, Trump'ın, ekibinin ve Cumhuriyetçi Parti'nin seçimleri kaybetmesine ve ilk olarak ekonomik sonuçlar, ikinci olarak müttefikleri arasında Amerikan güvenilirliğinin aşınması nedeniyle halk desteğinin azalmasına katkıda bulundu. Bu arada, bu sonuç, Dini Lider ve İran yönetimine, İran'ın sadece bölgesel denklemlerde değil, uluslararası sahnede de kilit bir oyuncu haline gelmesinin yolunu açan bir zafer duygusu kazandırdı. Her iki duygu da taraflardan birinin geri adım atmasına veya uzlaşmaya yanaşmasına izin vermiyor; aksine, psikolojik ve stratejik değerlendirmelerin yönlendirdiği daha fazla inatçılığa itiyor.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre azami baskı ve sürekli askeri tehditlere maruz kalan İran rejimi, psikolojik bir direniş göstermekten ve ABD'nin her türlü dış diktesini reddetmekten başka seçenek görmüyor. Bu, hem iç politikada hem de müttefikleri arasında, ayrıca uluslararası toplum ve jeopolitik çevrede bağımsızlığını ve irade özgürlüğünü gösterme ve sağlamlaştırma konusunda stratejik bir çıkar olarak görülüyor. Aynı zamanda, İran rejimi bu seçeneği gelecekteki denklemlerde kilit bir rol oynama, hatta onları tamamen kontrol etme hırslarını destekleyen bir kaldıraç olarak kullanabileceğini de düşünüyor.
Washington için durum Tahran'ınkinden farklı değil. On yıllardır Tahran'a uyguladığı ve Tahran’ın gölgesinde yaşadığı yaptırımlardan sonra Washington’un önemli tavizler vermesi son derece zor. Yaptırımlara ek olarak Washington, İran’ın Washington'un bunu savaşa veya askeri saldırganlığa dönüştürmeye karar vereceği anı bekleyen bir askeri kuşatma olarak gördüğü bir askeri yığınak ve bölgesel güç de inşa etti. İran’ın beklediği şey Haziran 2025 ve Şubat 2026'da gerçeğe dönüştü; bu da atılacak herhangi bir geri adımı, on yıllar boyunca yaşanan insani, ekonomik, askeri ve manevi kayıpların anlamsızlığını kabul etmekle eşdeğer kılıyor.
Washington'u herhangi bir tavizi “küresel hegemonya ve caydırıcılık” görüşünü zayıflatan bir seçim olarak görmeye iten de işte budur. Tahran açısından ise bu, rejimin “direniş ve boyun eğmeme” görüşüne dayanan ve tarihsel sloganı olan “ne Doğu ne de Batı” ile uyumlu olan temellerinin sarsılması demektir. Sonuç olarak, hem düşmanlarına hem de müttefiklerine yansıtmaya çalıştığı bağımsızlık görüşü darbe alacaktır.
İran rejimi, kalıcı bir anlaşmaya varılmadan önce ABD yönetiminin yerine getirmesini talep ettiği yedi şarttan oluşan bir ağaç dikti. Bu şartların en öne çıkanı, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması için Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde savaşın durması, deniz ablukasının kaldırılması ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasıdır. En fazla şunu sundu; bu şartlar ile nükleer mesele hakkındaki görüşmeler arasındaki zaman çizelgesinin değiştirilmesi. Sonuç olarak, İran, psikolojik bir inatçılığın stratejiye dönüştüğü bir yaklaşımla, şimdiye kadar geri adım atmayı reddetti.
Bu arada, ABD yönetimi de kendi ağacını dikti; dalları arasında nükleer programın, füze ve insansız hava aracı programlarının bitirilmesi veya kısıtlanması, İran'ın bölgesel nüfuzunun sona erdirilmesi yer alıyor. İran'ın tutumunu yöneten aynı psikolojik ve siyasi nedenlerle bu taleplerden geri adım atmayı reddediyor. ABD’ye göre, söz konusu koşullara bağlı kalmak, nihai kazanımlar için çıtayı yükseltmenin yanı sıra, durumu yıpratma savaşına dönüştürerek Tahran'ın dayanıklılığını test ediyor ve onu zorla bir çözüme doğru itiyor.
Bu nedenle, Çin'deki Shenzhen üçlü zirvesinden bir çözümün çıkacağına dair oynanacak bir bahis yakın olmayabilir, ama Tahran ile geçici veya kısmi bir anlaşmaya varılması olasılığı da göz ardı edilemez. Böyle bir anlaşma, gelecekte savaşa geri dönme olasılığını ortadan kaldırmadığı gibi, Tahran'ın bu savaşı ve Washington ile olan düşmanlığı bitirme arzusunu da gerçekleştirmeyecektir. Bu ise Washington'un güç dengesini değiştirmek için savaşa geri dönme seçeneğine başvurmaması durumunda uzun vadeli bir strateji benimsemesi için kapının açık bırakıldığı anlamına gelmektedir.