İran'la yaşanan çatışmanın etkileri, birbiriyle bağlantılı iki farklı alanda genişliyor. Bunlardan ilki, saldırıya uğrayan nükleer tesislerde uluslararası denetimlerin hâlâ yeniden başlatılamaması nedeniyle İran'ın nükleer programına yönelik endişelerin artması. İkincisi ise savaşın küresel enerji arzı üzerindeki etkileri ve Hürmüz Boğazı'nın petrol ve doğal gaz piyasalarını tehdit eden stratejik bir baskı noktasına dönüşmesi.
Washington ve müttefikleri Tahran'dan nükleer denetimlerin yeniden başlatılmasını talep ederken, İran bu talebi reddetmeyi sürdürüyor. Tahran, askerî tehditlerin devam ettiği bir ortamda denetçilerin geri dönmesinin, elde edilecek bilgilerin yeni saldırılarda kullanılmasına zemin hazırlayabileceğini savunuyor.
Nükleer denetimlerin yeniden başlatılması
ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya, İran'dan ABD ve İsrail saldırılarında hedef alınan nükleer tesislerine uluslararası denetçilerin yeniden girişine izin vermesini istedi. Dört ülke, Tahran'ı Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) karşısındaki yükümlülüklerini yerine getirmekte gecikmekle ve yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin belirsizlikleri gidermemekle suçladı.
Batılı ülkelerin tutumu, 35 üyeli UAEA Guvernörler Kurulu önünde yayımlanan ortak bildiride ortaya kondu. Bildiride, denetimlerin devam etmemesinin uluslararası toplumun İran'ın nükleer programını izlemesini ve nükleer stoklarını doğrulamasını zorlaştırdığı uyarısı yapıldı.
Dört ülke, UAEA'nın yaklaşık bir buçuk yıldır İran'ın daha önce doğrulanmış yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin bilgi sürekliliğini kaybettiğini belirterek, bunun kurulun bütün üyeleri açısından endişe kaynağı olduğunu ifade etti.
Endişelerin odağında, özellikle nükleer silah üretimi için gerekli seviyeye yakın oranlarda zenginleştirilmiş uranyum da dahil olmak üzere İran'ın nükleer stoklarının akıbeti bulunuyor. Denetçiler, söz konusu malzemelerin nerede bulunduğunu veya mevcut miktarını doğrulayamıyor.
Haziran 2025'te İran'ın nükleer tesislerini hedef alan saldırılar, başlıca uranyum zenginleştirme tesislerini imha etmiş veya ağır hasara uğratmıştı. Ancak o tarihten bu yana denetimlerin gerçekleştirilememesi, hasarın boyutu ve nükleer malzemelerin akıbetine ilişkin değerlendirmelerin eksik kalmasına yol açtı.
Tahran, denetimleri askerî tehditlere bağlıyor

İran ise zarar gören tesislere denetçilerin girişine izin vermeyi reddediyor. Tahran, ABD ve İsrail'in askerî tehditleri devam ederken, denetimlerin yeniden başlatılması talebinin askerî ve güvenlik hesaplarından ayrı değerlendirilemeyeceğini savunuyor.
İran'ın UAEA nezdindeki temsilcisi Rıza Necefi, ülkesinin nükleer tesislerinin bombalanmasını ve yeni saldırı tehditlerinin sürmesini kabul etmesinin, ardından da kesin bilgiler sunarak denetçilere sınırsız erişim sağlamasının beklenemeyeceğini söyledi.
Necefi, UAEA'nın topladığı bilgilerin yeni saldırıların planlanmasında kullanılabileceği uyarısında bulunarak, İran'ın nükleer programına ilişkin bilgi sağlayanlara 20 milyon dolara kadar ödül vadeden ABD programına dikkat çekti.
Tahran, UAEA'yı tesislerine yönelik saldırılar karşısında açık bir tutum almamakla suçluyor. İran yönetimi, saldırıların açıkça kınanmamasının ajansın güvenilirliğini zayıflattığını ve ABD ile İsrail'e karşı örtülü bir taraflılığı yansıttığını ileri sürüyor.
İran ayrıca Guvernörler Kurulunun, uluslararası güvenceler kapsamındaki nükleer tesislerin hedef alınmasını ve yeni saldırı tehditlerini ele alması gerektiğini, denetimlerin yeniden başlatılması talebine odaklanmasının doğru olmadığını belirtiyor.
Bu tutumlar, nükleer dosyayı karmaşık bir çıkmaza sürüklüyor. Batılı ülkeler denetçilerin bulunmamasının İran'ın nükleer malzemelerinin durumuna ilişkin belirsizliği artırdığını düşünürken, Tahran, askerî tehditler sürerken denetimlerin yeniden başlamasının güvenliği açısından yeterli güvence sağlamayacağını belirtiyor.
UAEA: Denetimlerin durdurulması için teknik bir gerekçe yok

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, hasar gören tesislerde denetimlerin teknik açıdan yeniden başlatılmasının mümkün olduğunu ve müfettişlerin bir süredir geri dönmeye hazır bulunduğunu belirtiyor. Son çeyrekte gerçekleştirilen denetimler ise saldırıya uğramayan Buşehr Nükleer Santrali ile sınırlı kaldı.
Ajansın Genel Direktörü Rafael Grossi, hasar gören tesislere erişimin doğrulama çalışmalarının yeniden başlatılmasını engelleyen teknik bir sorun oluşturmadığını söyledi. Batılı ülkeler de İran'a yönelik çağrılarında bu açıklamaya dayanıyor.
Ancak güvenlik garantileri ve denetimler sırasında toplanabilecek bilgilerin niteliğine ilişkin anlaşmazlıklar, denetimlerin yeniden başlamasını teknik konuların ötesinde siyasi ve güvenlik mutabakatlarına bağlıyor.
Mevcut durumun sürmesi, İran'ın nükleer programına ilişkin belirsizliğin devam etmesi ve bu konuda olası müzakere süreçlerinin daha da karmaşık hale gelmesi riskini taşıyor.
Hürmüz Boğazı: Enerji güvenliğine yönelik en büyük tehdit
Savaşın etkileri nükleer dosyayla sınırlı kalmıyor. Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiğinin aksaması, İran'ın gemi hareketlerine getirdiği kısıtlamalar ve ABD'nin İran limanlarına yönelik ablukası, küresel enerji piyasalarının karşı karşıya olduğu en ciddi tehditlerden biri haline geldi.
Uluslararası Enerji Ajansı, Ortadoğu'daki mevcut krizin, etkileri bakımından 1970'lerde yaşanan petrol şoklarını geride bırakarak tarihin enerji güvenliğine yönelik en büyük tehdidini oluşturduğu uyarısında bulundu.
Ajansın Başkanı Fatih Birol, yıllık “Dünya Enerji Görünümü” raporunda, Hürmüz Boğazı'ndaki krizin enerji arzında eşi görülmemiş bir kesintiye yol açtığını belirtti. Birol, tüketicilerin ve ülkelerin krizin etkilerini hafifletmek için kullanabileceği seçeneklerin giderek azaldığını vurgulayarak, sonuçlarının uzun yıllar hissedileceği uyarısında bulundu. Şarku’l Avsat'ın Reuters'ten aktardığına göre Birol, krizin küresel enerji piyasaları üzerindeki etkilerine dikkat çekti.
Krizin başlamasından önce dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) arzının yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçiyordu. Deniz trafiğinin azalması ve İran'ın belirlediği güzergâhları kullanmayan gemilerin hedef alınması nedeniyle Körfez ülkeleri de üretimlerini ihraç etmekte güçlük çekiyor.
ABD'nin boğazdan geçen gemilere eşlik etme çabalarına ve bazı ülkelerin alternatif güzergâhlara yönelmesine rağmen arz kesintileri piyasalar üzerindeki baskısını sürdürüyor. Haneler ve tüketiciler ise yükselen fiyatlar ve azalan seçenekler nedeniyle krizin maliyetinin önemli bir bölümünü üstleniyor.
Askerî çatışmanın ötesine geçen etkiler

Yaşanan gelişmeler, krizin artık yalnızca askerî çatışma veya İran'ın nükleer programının geleceğiyle sınırlı olmadığını gösteriyor. Kriz, küresel enerji güvenliğini, ticaret akışını, yaşam maliyetlerini ve ekonomilerin arz şoklarıyla başa çıkma kapasitesini de doğrudan etkiliyor.
Üretici ülkeler arz açığını hafifletmek amacıyla ilave üretim yapmaya ve alternatif güzergâhları kullanmaya çalışırken Çin, küresel piyasalardan yaptığı alımları azaltma yoluna gitti. Hükümetler ise yükselen fiyatların tüketiciler üzerindeki etkisini sınırlamaya çalışıyor.
Ancak krizin genişlemesi ve piyasaların arz şoklarını karşılama kapasitesinin zayıflaması, askerî çatışma sona erse bile etkilerinin uzun süre devam edebileceği yönündeki endişeleri artırıyor.
İran'ın nükleer programına yönelik uluslararası denetimlerin aksaması ve Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğinin bozulması, savaşın sürmesiyle bağlantılı riskleri artırıyor. Bu riskler yalnızca bölgenin güvenliğini değil, küresel enerji sistemini de tehdit ediyor.
Gerilimin kontrol altına alınması ise tarafların iç içe geçmiş güvenlik ve ekonomi başlıklarını ele alabilmesine bağlı görünüyor. Aksi halde krizin etkilerinin uzun vadeli ve yönetilmesi güç bir soruna dönüşmesi ihtimali güçleniyor.