Washington ile Tahran arasındaki bölgesel arabuluculuk başarılı olacak mı?

Katar ve Pakistan’ın çabalarının tıkanması, ABD-İran çatışmasını üç senaryo ile karşı karşıya bırakıyor

Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))
Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))
TT

Washington ile Tahran arasındaki bölgesel arabuluculuk başarılı olacak mı?

Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))
Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))

Hüda Rauf

ABD-İran yüzleşmesi, tırmanış biçiminde yeni bir aşamaya giriyor; hem de yalnızca askeri tehditlerin artması nedeniyle değil, olası yeni bir savaşın kapsayabileceği hedeflerin niteliğinde yaşanabilecek dönüşüm sonucunda… Washington deniz ablukası ve ekonomik baskı politikasını sürdürürken, Amerikan yönetiminin askeri tesisleri hedef almanın ötesine geçerek kritik altyapıya uzanabilecek yeni askeri seçenekleri değerlendirdiğine dair işaretler giderek çoğalıyor.

Buna karşılık Tahran, yeni bir saldırının önceki angajman kurallarına göre karşılanmayacağı ve İran’ın yanıtının bölgedeki stratejik hedef ve tesislere yayılabileceği yönünde net mesajlar gönderiyor. Bu gelişmeler, Katar ve Pakistan arabuluculuğunun sekteye uğraması ve bir anlaşmaya varılabileceğine dair iyimserliğin gerilemesiyle eş zamanlı olarak yaşanıyor; üstelik her iki taraf da savaşın yeniden başlamasının yüksek maliyetinin hâlâ farkında.

Bazı raporlarda İran’daki birtakım barajlarla yer altındaki füze tesisleri arasında bağlantı bulunma ihtimalinden söz edilmesi, Trump’ın daha önceki dönemlerde İran’ın elektrik santrallerini, köprülerini ve kritik tesislerini hedef alma tehditlerini akıllara getirdi. Ancak bu raporların yayımlanma zamanlaması, olası bir yüzleşmede Amerikan hedef bankasının genişletilmesi ihtimaline ilişkin soru işaretleri doğuruyor ve çift kullanımlı tesisler etrafındaki tartışmanın yaygınlaştığını, bunun doğurabileceği insani ve askeri riskleri ortaya koyuyor.

Daha da önemlisi, askeri kapasitelerin hedef alınmasından sivil altyapının vurulmasına geçilmesi, kullanılan gücün düzeyindeki basit bir tırmanıştan ziyade savaş stratejisinde niteliksel bir dönüşüme işaret edecek. Bu tür saldırılar İran sistemi üzerindeki ekonomik ve sosyal baskıyı artırmayı amaçlayabilir; ancak taviz vermek yerine Tahran’ı yüzleşmenin kapsamını genişletmeye iten ters tepkilere de yol açabilir.

İran’ın bu gelişmelere yanıtı sert oldu. Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, askeri mevkilere yakın sivil tesislerin meşru hedef haline getirilmesinin, İran’ı da aynı mantığı ABD ve İsrail üslerinin yakınındaki tesisler için uygulamaya sevk edebileceği uyarısında bulundu.

Bu açıklamanın önemi siyasi bir yanıt olmanın ötesine geçiyor; zira savaşın askeri kapasiteleri hedef almaktan hasımların stratejik çıkarları ve altyapısını hedef almaya taşınması tehdidine dayanan yeni bir caydırıcılık denklemi kurma yönündeki İran girişimini yansıtıyor. Bu mesajlar, son aylarda ortaya çıkan ve olası yeni bir yüzleşmenin coğrafi olarak sınırlı kalmayacağı, İran’ın savaşın kapsamını, zamanlamasını ve hedeflerini Washington’ın tek başına belirlemesine izin vermeyeceği yönündeki İran yaklaşımıyla örtüşüyor. Ne var ki bu strateji büyük riskler barındırıyor; bölgedeki enerji, su veya elektrik tesislerinin hedef alınması, kontrol altına alınması güç bir şekilde savaşın yayılmasına yol açabilir.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı ihtimal dışı bırakmak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir bocalamayı yansıtıyor. İran ile varılan önceki mutabakat zaptını ‘zaman kaybı’ olarak nitelendirirken, son Amerikan raporları yeni askeri senaryolar üzerinde çalışılmaya devam edildiğine ve özellikle İsrail baskısı altında olası İran yanıtlarının değerlendirildiğine işaret ediyor.

Bununla birlikte Amerikan yönetiminin topyekûn savaşa dönme kararını kesinleştirdiği de görünmüyor. Zira deniz ablukası, geniş çaplı bir yüzleşmenin doğrudan siyasi ve askeri maliyetlerine katlanmaksızın İran ekonomisini yıpratmaya devam etmesine imkân tanıdığı için Washington açısından cazip bir seçenek olmayı sürdürüyor. Ablukanın İran ekonomisine zarar vermekte başarılı olması, mutlaka siyasi hedeflerine ulaşmakta da başarılı olacağı anlamına gelmiyor; zira Tahran sınırlı tavizleri kabul edebilir, ancak rejimin bekasına veya İran’ın caydırıcılık unsurlarına tehdit olarak gördüğü tavizleri vermeye hazır görünmüyor.

Amerikan politikasının açmazı da tam burada yatıyor: Ekonomik baskılar arttıkça İran’ın uzlaşmazlığının maliyeti yükseliyor, ancak Tahran’ın ablukayı kırmak ve Amerikan hesaplarını değiştirmek için tırmanışa gitme motivasyonu da artabiliyor. Özellikle de İran, on yıllardır rejime uygulanan uluslararası yaptırımlarda olduğu gibi bu abluka halinin kalıcı bir duruma dönüşmemesi için onu kırmak istiyor.

Öte yandan, tırmanış ihtimallerinin artmasına rağmen diplomatik hareketlilik durmuş değil. Katar, önceki mutabakatları canlandırmak ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasına olanak tanıyacak bir formül bulmak amacıyla, devam eden Pakistan rolüne paralel olarak Washington ve Tahran ile temaslarını yoğunlaştırdı. İran’ın önerileri; seyrüsefer güvenliğinin yeniden sağlanması ve ardından nükleer dosyanın ele alınmasına geçilmesi karşılığında deniz ablukasının kaldırılmasına, yaptırımların hafifletilmesine ve savaşın sona ereceğine dair garantiler verilmesine dayanıyor.

Ancak asıl anlaşmazlık artık yalnızca anlaşmanın içeriğiyle değil, yükümlülüklerin yerine getirilme sırasıyla da ilgili. ABD baskıyı hafifletmeden önce İran’dan somut tavizler isterken, İran ise Washington’ın ablukayı kaldırarak ve askeri operasyonların yeniden başlamasını önleyecek garantiler sunarak ilk adımı atmasında ısrar ediyor.

Aynı şekilde Trump’ın müzakerelere yönelik önceki hevesinden geri adım atması ve bölgesel arabuluculukla varılan mutabakat zaptını eleştirmesi, diplomatik yolun başarı şansına dair şüpheleri daha da artırıyor. Yine de Katar ve Pakistan arabuluculuğu; yalnızca kapsamlı bir anlaşmaya varmak için değil, aynı zamanda yanlış hesaplamaları önlemek ve gerilimi düşürmeye yönelik aşamalı düzenlemeler bulmak için de gerekli olmayı sürdürüyor.

Bölge üç temel ihtimalle karşı karşıya görünüyor: Birincisi, Washington’ın ekonomik ablukayı sürdürdüğü, İran’ın ise taraflar topyekûn bir savaşa geçmeksizin Hürmüz Boğazı’ndaki baskı araçlarını elinde tuttuğu mevcut durumun devamı. Askerî açıdan en az maliyetli senaryo bu olsa da yıpranma ve kademeli tırmanış riskleri taşıyor. İkincisi, askeri tesisleri ve muhtemelen stratejik altyapıyı hedef alan sınırlı veya genişletilmiş Amerikan saldırılarının düzenlenmesi. Bunun tehlikesi, İran’ın yanıtının Washington’ın öngördüğü sınırları aşarak daha geniş bir bölgesel savaşın kapısını aralayabilmesinde yatıyor. Üçüncü ihtimal ise ablukayı hafifletme karşılığında güvenli seyrüseferin yeniden sağlanmasıyla başlayan, ardından nükleer program ve yaptırımlar konusunda daha geniş müzakerelere geçilen karşılıklı ve eş zamanlı adımlara dayalı aşamalı bir mutabakata varılması.

Sonuç olarak asıl tehlike yalnızca Trump’ın yeni bir savaş başlatma kararı alma ihtimalinde değil, her iki tarafın da zamanın kendi lehine işlediğine ve rakibinin önce geri adım atacağına inanmaya devam etmesinde yatıyor. ABD ekonomik yıpratmaya bel bağlarken, İran direnmeye ve yüzleşmenin bölgesel maliyetini artırmaya oynuyor; bu iki bahis arasında savaş, hesaplı bir siyasi seçenek olmaktan çıkıp karşılıklı yanlış değerlendirmenin bir sonucuna dönüşebilir. Dolayısıyla arabuluculuğun başarısı diplomatik temasların sayısına değil, Amerikan ve İran taraflarına; Washington ve Tahran’ın teslimiyet dayatma mantığından vazgeçmeye ve hiçbirine tam bir zafer kazandırmasa da bölgenin çok daha geniş ve tehlikeli bir savaşın bedelini ödemesini engelleyecek bir uzlaşmayı kabul etmeye ne kadar hazır olduklarına bağlı olacaktır.



Washington ile Tahran arasındaki bölgesel arabuluculuk başarılı olacak mı?

Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))
Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))
TT

Washington ile Tahran arasındaki bölgesel arabuluculuk başarılı olacak mı?

Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))
Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı dışlamak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir durumu yansıtıyor. (Reuters))

Hüda Rauf

ABD-İran yüzleşmesi, tırmanış biçiminde yeni bir aşamaya giriyor; hem de yalnızca askeri tehditlerin artması nedeniyle değil, olası yeni bir savaşın kapsayabileceği hedeflerin niteliğinde yaşanabilecek dönüşüm sonucunda… Washington deniz ablukası ve ekonomik baskı politikasını sürdürürken, Amerikan yönetiminin askeri tesisleri hedef almanın ötesine geçerek kritik altyapıya uzanabilecek yeni askeri seçenekleri değerlendirdiğine dair işaretler giderek çoğalıyor.

Buna karşılık Tahran, yeni bir saldırının önceki angajman kurallarına göre karşılanmayacağı ve İran’ın yanıtının bölgedeki stratejik hedef ve tesislere yayılabileceği yönünde net mesajlar gönderiyor. Bu gelişmeler, Katar ve Pakistan arabuluculuğunun sekteye uğraması ve bir anlaşmaya varılabileceğine dair iyimserliğin gerilemesiyle eş zamanlı olarak yaşanıyor; üstelik her iki taraf da savaşın yeniden başlamasının yüksek maliyetinin hâlâ farkında.

Bazı raporlarda İran’daki birtakım barajlarla yer altındaki füze tesisleri arasında bağlantı bulunma ihtimalinden söz edilmesi, Trump’ın daha önceki dönemlerde İran’ın elektrik santrallerini, köprülerini ve kritik tesislerini hedef alma tehditlerini akıllara getirdi. Ancak bu raporların yayımlanma zamanlaması, olası bir yüzleşmede Amerikan hedef bankasının genişletilmesi ihtimaline ilişkin soru işaretleri doğuruyor ve çift kullanımlı tesisler etrafındaki tartışmanın yaygınlaştığını, bunun doğurabileceği insani ve askeri riskleri ortaya koyuyor.

Daha da önemlisi, askeri kapasitelerin hedef alınmasından sivil altyapının vurulmasına geçilmesi, kullanılan gücün düzeyindeki basit bir tırmanıştan ziyade savaş stratejisinde niteliksel bir dönüşüme işaret edecek. Bu tür saldırılar İran sistemi üzerindeki ekonomik ve sosyal baskıyı artırmayı amaçlayabilir; ancak taviz vermek yerine Tahran’ı yüzleşmenin kapsamını genişletmeye iten ters tepkilere de yol açabilir.

İran’ın bu gelişmelere yanıtı sert oldu. Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, askeri mevkilere yakın sivil tesislerin meşru hedef haline getirilmesinin, İran’ı da aynı mantığı ABD ve İsrail üslerinin yakınındaki tesisler için uygulamaya sevk edebileceği uyarısında bulundu.

Bu açıklamanın önemi siyasi bir yanıt olmanın ötesine geçiyor; zira savaşın askeri kapasiteleri hedef almaktan hasımların stratejik çıkarları ve altyapısını hedef almaya taşınması tehdidine dayanan yeni bir caydırıcılık denklemi kurma yönündeki İran girişimini yansıtıyor. Bu mesajlar, son aylarda ortaya çıkan ve olası yeni bir yüzleşmenin coğrafi olarak sınırlı kalmayacağı, İran’ın savaşın kapsamını, zamanlamasını ve hedeflerini Washington’ın tek başına belirlemesine izin vermeyeceği yönündeki İran yaklaşımıyla örtüşüyor. Ne var ki bu strateji büyük riskler barındırıyor; bölgedeki enerji, su veya elektrik tesislerinin hedef alınması, kontrol altına alınması güç bir şekilde savaşın yayılmasına yol açabilir.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Trump’ın son açıklamaları, geniş çaplı bir savaşı ihtimal dışı bırakmak ile güç kullanma tehdidinde bulunmak arasında gidip gelen bir bocalamayı yansıtıyor. İran ile varılan önceki mutabakat zaptını ‘zaman kaybı’ olarak nitelendirirken, son Amerikan raporları yeni askeri senaryolar üzerinde çalışılmaya devam edildiğine ve özellikle İsrail baskısı altında olası İran yanıtlarının değerlendirildiğine işaret ediyor.

Bununla birlikte Amerikan yönetiminin topyekûn savaşa dönme kararını kesinleştirdiği de görünmüyor. Zira deniz ablukası, geniş çaplı bir yüzleşmenin doğrudan siyasi ve askeri maliyetlerine katlanmaksızın İran ekonomisini yıpratmaya devam etmesine imkân tanıdığı için Washington açısından cazip bir seçenek olmayı sürdürüyor. Ablukanın İran ekonomisine zarar vermekte başarılı olması, mutlaka siyasi hedeflerine ulaşmakta da başarılı olacağı anlamına gelmiyor; zira Tahran sınırlı tavizleri kabul edebilir, ancak rejimin bekasına veya İran’ın caydırıcılık unsurlarına tehdit olarak gördüğü tavizleri vermeye hazır görünmüyor.

Amerikan politikasının açmazı da tam burada yatıyor: Ekonomik baskılar arttıkça İran’ın uzlaşmazlığının maliyeti yükseliyor, ancak Tahran’ın ablukayı kırmak ve Amerikan hesaplarını değiştirmek için tırmanışa gitme motivasyonu da artabiliyor. Özellikle de İran, on yıllardır rejime uygulanan uluslararası yaptırımlarda olduğu gibi bu abluka halinin kalıcı bir duruma dönüşmemesi için onu kırmak istiyor.

Öte yandan, tırmanış ihtimallerinin artmasına rağmen diplomatik hareketlilik durmuş değil. Katar, önceki mutabakatları canlandırmak ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasına olanak tanıyacak bir formül bulmak amacıyla, devam eden Pakistan rolüne paralel olarak Washington ve Tahran ile temaslarını yoğunlaştırdı. İran’ın önerileri; seyrüsefer güvenliğinin yeniden sağlanması ve ardından nükleer dosyanın ele alınmasına geçilmesi karşılığında deniz ablukasının kaldırılmasına, yaptırımların hafifletilmesine ve savaşın sona ereceğine dair garantiler verilmesine dayanıyor.

Ancak asıl anlaşmazlık artık yalnızca anlaşmanın içeriğiyle değil, yükümlülüklerin yerine getirilme sırasıyla da ilgili. ABD baskıyı hafifletmeden önce İran’dan somut tavizler isterken, İran ise Washington’ın ablukayı kaldırarak ve askeri operasyonların yeniden başlamasını önleyecek garantiler sunarak ilk adımı atmasında ısrar ediyor.

Aynı şekilde Trump’ın müzakerelere yönelik önceki hevesinden geri adım atması ve bölgesel arabuluculukla varılan mutabakat zaptını eleştirmesi, diplomatik yolun başarı şansına dair şüpheleri daha da artırıyor. Yine de Katar ve Pakistan arabuluculuğu; yalnızca kapsamlı bir anlaşmaya varmak için değil, aynı zamanda yanlış hesaplamaları önlemek ve gerilimi düşürmeye yönelik aşamalı düzenlemeler bulmak için de gerekli olmayı sürdürüyor.

Bölge üç temel ihtimalle karşı karşıya görünüyor: Birincisi, Washington’ın ekonomik ablukayı sürdürdüğü, İran’ın ise taraflar topyekûn bir savaşa geçmeksizin Hürmüz Boğazı’ndaki baskı araçlarını elinde tuttuğu mevcut durumun devamı. Askerî açıdan en az maliyetli senaryo bu olsa da yıpranma ve kademeli tırmanış riskleri taşıyor. İkincisi, askeri tesisleri ve muhtemelen stratejik altyapıyı hedef alan sınırlı veya genişletilmiş Amerikan saldırılarının düzenlenmesi. Bunun tehlikesi, İran’ın yanıtının Washington’ın öngördüğü sınırları aşarak daha geniş bir bölgesel savaşın kapısını aralayabilmesinde yatıyor. Üçüncü ihtimal ise ablukayı hafifletme karşılığında güvenli seyrüseferin yeniden sağlanmasıyla başlayan, ardından nükleer program ve yaptırımlar konusunda daha geniş müzakerelere geçilen karşılıklı ve eş zamanlı adımlara dayalı aşamalı bir mutabakata varılması.

Sonuç olarak asıl tehlike yalnızca Trump’ın yeni bir savaş başlatma kararı alma ihtimalinde değil, her iki tarafın da zamanın kendi lehine işlediğine ve rakibinin önce geri adım atacağına inanmaya devam etmesinde yatıyor. ABD ekonomik yıpratmaya bel bağlarken, İran direnmeye ve yüzleşmenin bölgesel maliyetini artırmaya oynuyor; bu iki bahis arasında savaş, hesaplı bir siyasi seçenek olmaktan çıkıp karşılıklı yanlış değerlendirmenin bir sonucuna dönüşebilir. Dolayısıyla arabuluculuğun başarısı diplomatik temasların sayısına değil, Amerikan ve İran taraflarına; Washington ve Tahran’ın teslimiyet dayatma mantığından vazgeçmeye ve hiçbirine tam bir zafer kazandırmasa da bölgenin çok daha geniş ve tehlikeli bir savaşın bedelini ödemesini engelleyecek bir uzlaşmayı kabul etmeye ne kadar hazır olduklarına bağlı olacaktır.


Enerji güvenliği dosyası: Kriz, İran savaşının sınırlarını aşıyor

Pezeşkiyan, İran'ın nükleer programı kapsamında bir santrifüj tesisini ziyaret ederken (Arşiv – İran Cumhurbaşkanlığı)
Pezeşkiyan, İran'ın nükleer programı kapsamında bir santrifüj tesisini ziyaret ederken (Arşiv – İran Cumhurbaşkanlığı)
TT

Enerji güvenliği dosyası: Kriz, İran savaşının sınırlarını aşıyor

Pezeşkiyan, İran'ın nükleer programı kapsamında bir santrifüj tesisini ziyaret ederken (Arşiv – İran Cumhurbaşkanlığı)
Pezeşkiyan, İran'ın nükleer programı kapsamında bir santrifüj tesisini ziyaret ederken (Arşiv – İran Cumhurbaşkanlığı)

İran'la yaşanan çatışmanın etkileri, birbiriyle bağlantılı iki farklı alanda genişliyor. Bunlardan ilki, saldırıya uğrayan nükleer tesislerde uluslararası denetimlerin hâlâ yeniden başlatılamaması nedeniyle İran'ın nükleer programına yönelik endişelerin artması. İkincisi ise savaşın küresel enerji arzı üzerindeki etkileri ve Hürmüz Boğazı'nın petrol ve doğal gaz piyasalarını tehdit eden stratejik bir baskı noktasına dönüşmesi.

Washington ve müttefikleri Tahran'dan nükleer denetimlerin yeniden başlatılmasını talep ederken, İran bu talebi reddetmeyi sürdürüyor. Tahran, askerî tehditlerin devam ettiği bir ortamda denetçilerin geri dönmesinin, elde edilecek bilgilerin yeni saldırılarda kullanılmasına zemin hazırlayabileceğini savunuyor.

Nükleer denetimlerin yeniden başlatılması

ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya, İran'dan ABD ve İsrail saldırılarında hedef alınan nükleer tesislerine uluslararası denetçilerin yeniden girişine izin vermesini istedi. Dört ülke, Tahran'ı Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) karşısındaki yükümlülüklerini yerine getirmekte gecikmekle ve yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin belirsizlikleri gidermemekle suçladı.

Batılı ülkelerin tutumu, 35 üyeli UAEA Guvernörler Kurulu önünde yayımlanan ortak bildiride ortaya kondu. Bildiride, denetimlerin devam etmemesinin uluslararası toplumun İran'ın nükleer programını izlemesini ve nükleer stoklarını doğrulamasını zorlaştırdığı uyarısı yapıldı.

Dört ülke, UAEA'nın yaklaşık bir buçuk yıldır İran'ın daha önce doğrulanmış yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin bilgi sürekliliğini kaybettiğini belirterek, bunun kurulun bütün üyeleri açısından endişe kaynağı olduğunu ifade etti.

Endişelerin odağında, özellikle nükleer silah üretimi için gerekli seviyeye yakın oranlarda zenginleştirilmiş uranyum da dahil olmak üzere İran'ın nükleer stoklarının akıbeti bulunuyor. Denetçiler, söz konusu malzemelerin nerede bulunduğunu veya mevcut miktarını doğrulayamıyor.

Haziran 2025'te İran'ın nükleer tesislerini hedef alan saldırılar, başlıca uranyum zenginleştirme tesislerini imha etmiş veya ağır hasara uğratmıştı. Ancak o tarihten bu yana denetimlerin gerçekleştirilememesi, hasarın boyutu ve nükleer malzemelerin akıbetine ilişkin değerlendirmelerin eksik kalmasına yol açtı.

Tahran, denetimleri askerî tehditlere bağlıyor

30 Haziran 2026'da çekilen uydu görüntüsünde, İran'ın merkezindeki Kazma Dağı bölgesinde bulunan tünel girişleri görülüyor (Reuters).
30 Haziran 2026'da çekilen uydu görüntüsünde, İran'ın merkezindeki Kazma Dağı bölgesinde bulunan tünel girişleri görülüyor (Reuters).

İran ise zarar gören tesislere denetçilerin girişine izin vermeyi reddediyor. Tahran, ABD ve İsrail'in askerî tehditleri devam ederken, denetimlerin yeniden başlatılması talebinin askerî ve güvenlik hesaplarından ayrı değerlendirilemeyeceğini savunuyor.

İran'ın UAEA nezdindeki temsilcisi Rıza Necefi, ülkesinin nükleer tesislerinin bombalanmasını ve yeni saldırı tehditlerinin sürmesini kabul etmesinin, ardından da kesin bilgiler sunarak denetçilere sınırsız erişim sağlamasının beklenemeyeceğini söyledi.

Necefi, UAEA'nın topladığı bilgilerin yeni saldırıların planlanmasında kullanılabileceği uyarısında bulunarak, İran'ın nükleer programına ilişkin bilgi sağlayanlara 20 milyon dolara kadar ödül vadeden ABD programına dikkat çekti.

Tahran, UAEA'yı tesislerine yönelik saldırılar karşısında açık bir tutum almamakla suçluyor. İran yönetimi, saldırıların açıkça kınanmamasının ajansın güvenilirliğini zayıflattığını ve ABD ile İsrail'e karşı örtülü bir taraflılığı yansıttığını ileri sürüyor.

İran ayrıca Guvernörler Kurulunun, uluslararası güvenceler kapsamındaki nükleer tesislerin hedef alınmasını ve yeni saldırı tehditlerini ele alması gerektiğini, denetimlerin yeniden başlatılması talebine odaklanmasının doğru olmadığını belirtiyor.

Bu tutumlar, nükleer dosyayı karmaşık bir çıkmaza sürüklüyor. Batılı ülkeler denetçilerin bulunmamasının İran'ın nükleer malzemelerinin durumuna ilişkin belirsizliği artırdığını düşünürken, Tahran, askerî tehditler sürerken denetimlerin yeniden başlamasının güvenliği açısından yeterli güvence sağlamayacağını belirtiyor.

UAEA: Denetimlerin durdurulması için teknik bir gerekçe yok

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Genel Direktörü Rafael Grossi, 18 Kasım 2026'da Viyana'da düzenlenen basın toplantısında (Ajansın internet sitesi).
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Genel Direktörü Rafael Grossi, 18 Kasım 2026'da Viyana'da düzenlenen basın toplantısında (Ajansın internet sitesi).

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı, hasar gören tesislerde denetimlerin teknik açıdan yeniden başlatılmasının mümkün olduğunu ve müfettişlerin bir süredir geri dönmeye hazır bulunduğunu belirtiyor. Son çeyrekte gerçekleştirilen denetimler ise saldırıya uğramayan Buşehr Nükleer Santrali ile sınırlı kaldı.

Ajansın Genel Direktörü Rafael Grossi, hasar gören tesislere erişimin doğrulama çalışmalarının yeniden başlatılmasını engelleyen teknik bir sorun oluşturmadığını söyledi. Batılı ülkeler de İran'a yönelik çağrılarında bu açıklamaya dayanıyor.

Ancak güvenlik garantileri ve denetimler sırasında toplanabilecek bilgilerin niteliğine ilişkin anlaşmazlıklar, denetimlerin yeniden başlamasını teknik konuların ötesinde siyasi ve güvenlik mutabakatlarına bağlıyor.

Mevcut durumun sürmesi, İran'ın nükleer programına ilişkin belirsizliğin devam etmesi ve bu konuda olası müzakere süreçlerinin daha da karmaşık hale gelmesi riskini taşıyor.

Hürmüz Boğazı: Enerji güvenliğine yönelik en büyük tehdit

Savaşın etkileri nükleer dosyayla sınırlı kalmıyor. Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiğinin aksaması, İran'ın gemi hareketlerine getirdiği kısıtlamalar ve ABD'nin İran limanlarına yönelik ablukası, küresel enerji piyasalarının karşı karşıya olduğu en ciddi tehditlerden biri haline geldi.

Uluslararası Enerji Ajansı, Ortadoğu'daki mevcut krizin, etkileri bakımından 1970'lerde yaşanan petrol şoklarını geride bırakarak tarihin enerji güvenliğine yönelik en büyük tehdidini oluşturduğu uyarısında bulundu.

Ajansın Başkanı Fatih Birol, yıllık “Dünya Enerji Görünümü” raporunda, Hürmüz Boğazı'ndaki krizin enerji arzında eşi görülmemiş bir kesintiye yol açtığını belirtti. Birol, tüketicilerin ve ülkelerin krizin etkilerini hafifletmek için kullanabileceği seçeneklerin giderek azaldığını vurgulayarak, sonuçlarının uzun yıllar hissedileceği uyarısında bulundu. Şarku’l Avsat'ın Reuters'ten aktardığına göre Birol, krizin küresel enerji piyasaları üzerindeki etkilerine dikkat çekti.

Krizin başlamasından önce dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) arzının yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçiyordu. Deniz trafiğinin azalması ve İran'ın belirlediği güzergâhları kullanmayan gemilerin hedef alınması nedeniyle Körfez ülkeleri de üretimlerini ihraç etmekte güçlük çekiyor.

ABD'nin boğazdan geçen gemilere eşlik etme çabalarına ve bazı ülkelerin alternatif güzergâhlara yönelmesine rağmen arz kesintileri piyasalar üzerindeki baskısını sürdürüyor. Haneler ve tüketiciler ise yükselen fiyatlar ve azalan seçenekler nedeniyle krizin maliyetinin önemli bir bölümünü üstleniyor.

Askerî çatışmanın ötesine geçen etkiler

İran'ın Buşehr Nükleer Santrali (Reuters).
İran'ın Buşehr Nükleer Santrali (Reuters).

Yaşanan gelişmeler, krizin artık yalnızca askerî çatışma veya İran'ın nükleer programının geleceğiyle sınırlı olmadığını gösteriyor. Kriz, küresel enerji güvenliğini, ticaret akışını, yaşam maliyetlerini ve ekonomilerin arz şoklarıyla başa çıkma kapasitesini de doğrudan etkiliyor.

Üretici ülkeler arz açığını hafifletmek amacıyla ilave üretim yapmaya ve alternatif güzergâhları kullanmaya çalışırken Çin, küresel piyasalardan yaptığı alımları azaltma yoluna gitti. Hükümetler ise yükselen fiyatların tüketiciler üzerindeki etkisini sınırlamaya çalışıyor.

Ancak krizin genişlemesi ve piyasaların arz şoklarını karşılama kapasitesinin zayıflaması, askerî çatışma sona erse bile etkilerinin uzun süre devam edebileceği yönündeki endişeleri artırıyor.

İran'ın nükleer programına yönelik uluslararası denetimlerin aksaması ve Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğinin bozulması, savaşın sürmesiyle bağlantılı riskleri artırıyor. Bu riskler yalnızca bölgenin güvenliğini değil, küresel enerji sistemini de tehdit ediyor.

Gerilimin kontrol altına alınması ise tarafların iç içe geçmiş güvenlik ve ekonomi başlıklarını ele alabilmesine bağlı görünüyor. Aksi halde krizin etkilerinin uzun vadeli ve yönetilmesi güç bir soruna dönüşmesi ihtimali güçleniyor.


ABD'de savcılık, Wisconsin eyaletinde siyahi bir erkeği vurarak öldüren polis memuru hakkında ceza davası açılmasına gerek görmedi

Amerikalı polis memurları (AP)
Amerikalı polis memurları (AP)
TT

ABD'de savcılık, Wisconsin eyaletinde siyahi bir erkeği vurarak öldüren polis memuru hakkında ceza davası açılmasına gerek görmedi

Amerikalı polis memurları (AP)
Amerikalı polis memurları (AP)

Wisconsin eyaletinin Madison kentinde 38 yaşındaki siyahi bir erkeği vurarak öldürmekle suçlanan polis memuru hakkında ceza davası açılmayacağı açıklandı. Dane County Başsavcısı dün yaptığı açıklamada, temmuz ayında meydana gelen olayla ilgili polis memuruna yönelik herhangi bir cezai suçlama yöneltmeyeceğini bildirdi. Olay, ırksal eşitlik ve adalet talebiyle protestolara ve polis teşkilatında reform çağrılarının yeniden gündeme gelmesine yol açmıştı.

Polis teşkilatında 10 yılı aşkın deneyime sahip beyaz polis memuru Kyle Beitinger-Peterson, 22 Temmuz'da Corey Ruiz'in ölümüne neden olan ateşi açmıştı.

Polis açıklamasına göre Beitinger-Peterson, park halindeki araçları kontrol eden bir kişi ve şüpheli bir soygun girişimi hakkındaki ihbarlara cevap veren dört polis memurundan biriydi. Polis ekipleri, bisiklet kullanan Ruiz'in etrafını sardı.

Dane County Başsavcısı Ismael Ozanne, kararını duyurduğu açıklamada şu ifadeleri kullandı:

“Söz konusu kişinin polis memurlarına direnmesi, bıçak çekmesi ve ekiplerin kendisini kontrol altına almaya çalıştığı sırada elektroşok tabancalarıyla yapılan müdahalelerden etkilenmemesi nedeniyle polis memurunun ölümcül güç kullanmasının haklı olduğu sonucuna vardım.”