Bilim cevaplıyor: Bebekliğimizi neden hatırlamıyoruz?

Bilim cevaplıyor: Bebekliğimizi neden hatırlamıyoruz?
TT

Bilim cevaplıyor: Bebekliğimizi neden hatırlamıyoruz?

Bilim cevaplıyor: Bebekliğimizi neden hatırlamıyoruz?

Neredeyse hiçbirimiz erken çocukluk günlerimizi hatırlamayız ve bu, ‘çocukluk amnezisi’ olarak bilinen bir olgudur. Peki neden bu anıları unutma eğilimindeyiz?

Bu muhtemelen o yaştaki beyinlerimizin henüz, bilgiyi anılar olarak bildiğimiz karmaşık sinirsel kalıplarda birleştirecek şekilde çalışmamasından kaynaklanıyor.

Küçük çocuklar o sırada ebeveynlerinin kimliği veya kişinin (lütfen) demesi gerektiği gibi gerçekleri hatırlar ve buna ‘anlamsal hafıza’ denir. Bununla birlikte 2 ve 4 yaşlarındaki çocuklarda belirli bir olayın ayrıntılarıyla ilgili olan ‘epizodik hafıza’ yoktur. Bu tür anılar beynin yüzeyinin veya korteksinin çeşitli kısımlarında depolanır.

Örneğin ses hafızası beynin her iki tarafındaki işitsel kortekste işlenirken, görsel hafıza arkadaki görsel korteks tarafından yönetilir. Beyinde hipokampus adı verilen ve tüm parçaları birbirine bağlayan bir alan vardır.

Şarku’l Avsat’ın Live Science sitesinden aktardığı habere göre Philadelphia’daki Temple Üniversitesi’nden psikoloji profesörü Nora Newcombe, çocukların 2 ila 4 yaş aralığına kadar belirli bölümleri kaydetmede başarısız olabileceğini, çünkü bu dönemde hipokampusun bilgi parçalarını birbirine bağlamaya yeni başladığını belirtti. Ayrıca, bu yaş aralığından daha küçük çocuklarda, dünyanın nasıl çalıştığını yeni öğrendikleri bir dönemde olaysal hafızanın gereksiz derecede karmaşık olabileceğini söyledi. İlk iki yılın temel amacının anlamsal bilgi edinmek olduğunu düşündüğünü ve bu açıdan bakıldığında epizodik hafıza aslında dikkat dağıtıcı olabileceğini de sözlerine ekledi.

Ancak başka bir teori, aslında bu erken anıları çocukluğumuzda sakladığımızı ve yetişkin olduğumuzda bunları hatırlamakta zorlandığımızı öne sürüyor. Örneğin, Science Advances dergisinde 2023 yılında yayınlanan bir araştırma, ‘unutulmuş’ çocukluk anılarının, belirli anılarla ilgili sinir yollarının uyarılması sonucu yetişkin farelerde yeniden canlandırılabileceği sonucuna ulaştı.

Araştırmanın yazarları ilk olarak çocukluk çağındaki amneziyi etkileyebilecek gelişimsel faktörleri araştırmaya başladı. Otizm spektrum bozukluğu (ASD) özelliklerine sahip farelerin, erken yaşamlarına ait anıları hatırlayabildikleri sonucuna ulaşıldı.

Otizmin birçok nedeni bulunuyor ancak daha önce hamilelik sırasında annenin bağışıklık sisteminin aşırı aktivasyonuyla ilişkilendirilmişti. Bu nedenle araştırmacılar otizm spektrum bozukluğu olan fareler yapmak için hamilelik sırasında dişi farelerin bağışıklık sistemini uyardı. Bu bağışıklık aktivasyonu, beyinlerindeki uzman hafıza hücrelerinin boyutunu ve esnekliğini etkileyerek yavrularda erken dönem hafıza kaybının önlenmesine yardımcı oldu. Hücreler otizmi olmayan yetişkin farelerde optik olarak uyarıldığında unutulan anılar geri getirilebildi.

Bu yeni bulgular, hamilelik sırasında bağışıklık aktivasyonunun, doğuştan gelen unutmaya yönelik geçişlerimizi değiştiren bir beyin durumuna yol açtığını gösteriyor.

Çalışmanın ortak yazarı, İrlanda’daki Trinity College Dublin’de biyokimya profesörü olan Tomás Ryan çalışma ile ilgili yorumda bulunarak “Araştırma fareler üzerinde yapılmış olmasına ve henüz insanlarda uygulanmamış olmasına rağmen, otizm bağlamında genel bilişsel esnekliğin yanı sıra, çocuk gelişimi boyunca hafıza ve unutmaya ilişkin anlayışımızı geliştirmek için önemli çıkarımlara sahip” ifadelerini kullandı.



Dünya'nın tarihindeki kayıp 1 milyar yılın sırrı çözülüyor

Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve  yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)
Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)
TT

Dünya'nın tarihindeki kayıp 1 milyar yılın sırrı çözülüyor

Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve  yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)
Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)

Dünya'nın jeolojik tarihinin 1 milyar yıldan uzun bir kısmı onlarca yıldır kayıp. 19. yüzyılın öncü ABD'li kaşifi John Wesley Powell, uzun süredir devam eden bu bilmeceye, "Büyük Uyumsuzluk" adını vermişti.

Bu gizem, kaya katmanlarının incelenmesiyle ortaya çıktı. Genellikle en üstteki kayalar en genç, en alttakiler ise en eski olur ancak araştırmacılar, dünyanın dört bir yanındaki tortul kayaçlarla daha eski kristal kayaçlar arasında açıklanamayan devasa bir zaman boşluğu gözlemliyor.

Avustralyalı bilim insanları, neler olduğunu artık anladıklarını düşünüyor.

Wollongong Üniversitesi'nden araştırmacılar bu ay yayımlanan çalışmada cevabın, Dünya'nın kayalık kabuğunun derinliklerindeki sıcak akıntılar nedeniyle eski kıtaların yükselip alçalmasında saklı olduğunu savunuyor.

Devasa kara parçalarının yükselmesine neden olabilen bu akıntıların modellenmesi, yüz milyonlarca yıl önce karaların yükseldiğini, ardından da uzun bir alçalma dönemine girdiğini ortaya çıkardı. Bilim insanları, kara parçalarının merkezi kısımlarının zamanla alçalarak okyanus altında kaldığını ve tortullarla örtüldüğünü belirtti.

Doçent Nicolas Flament yaptığı açıklamada, "Bazen eksik olan şeyler, Dünya'nın geçmişi hakkında görebildiklerimizden daha fazla bilgi verebilir. Tek bir uzun yükselme döneminin ardından gelen uzun bir alçalma dönemi, kayayı ortadan kaldırıp aşınmış yüzeyi korumanın ideal yolu olurdu" diyor.

Büyük Uyumsuzluk'un izlerini taşıyan kayalar, Laurentia adı verilen eski kıtanın parçası olan New Mexico'da ve Arizona'daki Büyük Kanyon'da bulunmuştu.

Ancak zaman boşluğuna dair kanıtlar Avrupa, Avustralya, Afrika ve Asya'da da ortaya çıkarıldı.

Araştırmacılar, en iyi şekilde korunup belgelenen kanıtların Kuzey Amerika, Kuzey Avrupa ve Çin'in kuzeyindekiler olduğunu belirtiyor.

Modellere göre bu bölgelerdeki akıntılar, 541 milyon ila 1 milyar yıl önceyi kapsayan Neoproterozoyik Çağ'da kıtaların yükselmesine neden oldu.

Üniversite bu çağın, Dünya'da hayvan çeşitliliğinde patlama yaşandığı Kambriyen Dönem'le sona erdiğini ekliyor.

Görsel kaldırıldı.
Bir sanatçının "Kartopu Dünya" tasviri (NASA)

Ancak araştırmacılar, çalışmayı tamamlamak için dünyanın diğer bölgelerinde daha fazla araştırma yapılması gerektiğini ifade ediyor.

Büyük Uyumsuzluk'un nedenine ilişkin yakın zamanda ortaya atılan bir teoriye göre buzullar, yaklaşık 720 milyon ila 635 milyon yıl önce yaşanan ve "Kartopu Dünya" diye bilinen dönemde kaya katmanlarını aşındırmıştı. Aşınan maddeler, okyanuslara yaşamı sürdürmek için gereken besin maddelerini sağlamış olabilir.

Ancak Kaliforniya Üniversitesi Santa Barbara kampüsünden araştırmacılar 2020'de, Kolorado'dan alınan granit örneklerini inceleyerek granitin üstündeki kayaların 1 milyar ila 720 milyon yıl önce, yani Kartopu Dünya döneminden önce aşındığını tespit etmişti.

Bu aşınma, Laurentia'yı da içeren Rodinya süperkıtasının oluşup parçalandığı dönemle daha iyi örtüşüyordu.

Jeolog Francis Macdonald, "Temel hipotez, bu büyük ölçekli aşınmanın süperkıtaların oluşumu ve ayrılmasıyla tetiklendiği yönünde" demişti.

Avustralyalı araştırmacılar, The Conversation'daki yazılarında Büyük Uyumsuzluk'la ilgili teorileri test etmenin zorlu bir süreç olduğunu yazıyor. Bu zorluğun, "araştırma için gerekli temel kanıtları barındıran kayaçların ortadan kalkmış olmasından" kaynaklandığını söylüyorlar.

Bilim insanları, "Sonuç olarak boşlukları doldurmak için halihazırda bildiklerimizden yola çıkmamız gerekiyor" ifadelerini kullanıyor.

Independent Türkçe


Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosu 190,4 milyon dolara satıldı

Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosu, müzayedede satışa sunulmadan önce (Reuters)
Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosu, müzayedede satışa sunulmadan önce (Reuters)
TT

Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosu 190,4 milyon dolara satıldı

Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosu, müzayedede satışa sunulmadan önce (Reuters)
Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosu, müzayedede satışa sunulmadan önce (Reuters)

Hollandalı ressam Vincent van Gogh’un ünlü bir tablosu, müzayede evi Sotheby’s tarafından yapılan açıklamaya göre dün 190,4 milyon dolara satıldı. Rekor düzeydeki satış, tablonun Nazi dönemi koşullarında el değiştirdiği gerekçesiyle satışına itiraz eden bir aileyle uzlaşmaya varılmasının ardından gerçekleşti.

Van Gogh’un 1890 yılında Fransa’nın Auvers-sur-Oise kasabasında yaptığı “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” adlı tablo, sanatçının eserleri arasında yeni bir satış rekoruna imza atarken, mevcut müzayede sezonunun en yüksek bedelle satılan sanat eseri oldu.

Van Gogh’un bir tablosu için açık artırmada bugüne kadar kaydedilen en yüksek satış bedeli, sanatçının 1888 yılında yaptığı “Selvili Tarla” adlı eserine ait 117,2 milyon dolardı. Söz konusu tablo, 2022 yılında New York’ta Christie’s müzayede evinde satılmıştı.

cdvfgthyj
Van Gogh’un “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosu (Reuters)

Tabloyu 1936 yılında satan tanınmış Alman Yahudi yayıncı Samuel Fischer’in mirasçıları, başlangıçta satışa itiraz etti. Mirasçılar, Fischer’in Nazi yönetimi altındaki dönemde ailesinin içinde bulunduğu ekonomik ve siyasi koşullar nedeniyle tabloyu elden çıkarmak zorunda kaldığını savundu.

Mirasçıları temsil eden Berlin merkezli Avukat Gunnar Schnabel, Sotheby’s müzayede evinden tablonun piyasa değerinden satıldığını ve ailenin dönemin siyasi koşullarından bağımsız olarak eseri elden çıkaracağını kanıtlamasını talep etti.

Sotheby’s’e göre, Blakier-Arrieta ailesi tabloyu 1975 yılında satın aldı ve yarım asrı aşkın süre boyunca mülkiyetinde tuttu.

Ancak müzayede evi, salı günü yaptığı açıklamada, eserin 1975 yılından bu yana sahibi olan aile ile Samuel Fischer’in “tüm yasal hak sahipleri” arasında anlaşmaya varıldığını duyurdu.

Sotheby’s, “Çiçek Açan Kestane Ağaçları” tablosunun mülkiyet geçmişine ilişkin kapsamlı araştırmalar yürüttüğünü ve şu ana kadar eserin zorla ya da gerçek değerinin altında satıldığına dair herhangi bir kanıta ulaşmadığını belirtti.

Son yıllarda, Nazi dönemi boyunca Yahudi koleksiyoncuların elinden çıkan sanat eserlerinin iadesine yönelik çok sayıda talep gündeme geldi. Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgiye göre bu anlaşmazlıkların önemli bir bölümü ise taraflar arasında uzlaşmayla sonuçlandı.


“Acımasız Kadınlar”: Edebiyat tarihinin unuttuğu kadın yazarlar

Aphra Behn
Aphra Behn
TT

“Acımasız Kadınlar”: Edebiyat tarihinin unuttuğu kadın yazarlar

Aphra Behn
Aphra Behn

İngiliz kadın edebiyatı yalnızca Jane Austen ve Brontë kardeşlerden ibaret değil. Yağmurlu bir kır evinin penceresinden dışarıyı izleyen, evlilik ya da miras konusunda verilecek kararı bekleyen İngiliz kadını klişesinin ötesinde, cesaretleri ve sıra dışı zekâlarıyla öne çıkan çok sayıda kadın yazar bulunuyor. Aşk, evlilik, para, iktidar, aile, kölelik ve kimlik gibi konuları kaleme alan bu yazarlar, edebiyat tarihinin hafızasından silindi ya da tarihin kıyısına itildi.

Yazar ve araştırmacı Constance Gane, yeni kitabı “Ladies impitoyables” (Acımasız Kadınlar) ile İngiliz kadın edebiyatına farklı bir perspektiften yaklaşıyor. Le Cherche Midi Yayınevi tarafından yayımlanan kitapta amaç, edebiyat dünyasının büyük isimlerinin önemini inkâr etmek değil, roman sanatında öncü olmalarına rağmen okul müfredatlarında ve popüler edebiyat listelerinde kendilerine yeterince yer bulamayan kadın yazarları yeniden gündeme taşımak.

dcfrgthy
Constance Gane'nin “Acımasız Kadınlar” adlı kitabının kapağı

Kitap, kırsal bölgelerde yalnızlık içinde yaşamış kadınların romantik bir portresini sunmuyor. Downton Abbey ve Bridgerton gibi dizilerin yaygınlaştırdığı İngiliz evi imgesini yeniden üretmekle de yetinmiyor. Aksine, aşkın bir hapishaneye dönüştüğü, evliliğin ekonomik ve siyasi bir kuruma dönüştüğü, aile duvarlarının ardında ise tahakküm, ikiyüzlülük ve intikam ilişkilerinin gizlendiği dünyaları kaleme alan kadınların hikâyelerini ortaya koyuyor.

Bu yazarları Jane Austen ve Brontë kardeşler gibi dünya çapında edebiyat simgelerine dönüşen klasiklerden ayıran yalnızca daha az tanınmaları değil. Çoğu, eserlerinde daha sert bir üslup benimsemiş ve toplumsal kurallara daha az boyun eğmişti. Romanları her zaman evlilikle sonuçlanan aşk hikâyelerini ya da romantik trajedileri anlatmıyordu. Bunun yerine güç ilişkilerini, kimliğin nasıl inşa edildiğini ve kendi hayatının sahibi olmaya çalışan kadınların ödediği bedelleri sorguluyordu.

Onların edebiyattaki yenilikçi yönü de burada ortaya çıkıyor. Bu kadınlar, kadın sorunlarını dünyanın geri kalanından ayrı ele almak yerine, başkalarının göremediği ayrıntıları fark eden kadınların gözünden bütün dünyayı anlatıyordu.

xcvfghyd
George Eliot

Bu edebi yolculuk, eş ya da kız evlat rolüne veya sessiz kadın imgesine hapsolmayı reddeden Aphra Behn ile başlıyor. Kadınların evlilik, sınıf ve aileye bağlılık üzerinden değerlendirildiği bir dönemde Behn; aşk, özgürlük ve bağımsızlık üzerine yazdı. Roman, tiyatro ve şiirde kadınlar açısından alışılmadık alanlara yöneldi.

Oroonoko adlı romanında kölelik, sömürgecilik ve farklı ırklardan insanlar arasındaki aşkı ele aldı. İngiliz edebiyatında bu konuların kolaylıkla işlenemediği bir dönemde kaleme aldığı eserleriyle yalnızca bir romancı olmadığını da ortaya koydu. Behn, yazının bir özgürleşme eylemi olabileceğini ve edebiyatın yalnızca toplumsal alışkanlıkları yansıtan değil, aynı zamanda onları sorgulayan ve çözümleyen bir araç olması gerektiğini erken dönemde kavrayan isimlerdendi.

Aphra Behn'den George Eliot'a geçildiğinde ise öncü bir yazarın yerini kimseye kolayca masumiyet atfetmeyen bir gözlemci alıyor. Mary Ann Evans, kadın yazarlara yönelik önyargıları aşabilmek için George Eliot adını kullandı. Ardından 19'uncu yüzyıl İngiliz toplumunu konu alan Middlemarch ve The Mill on the Floss gibi kapsamlı romanlara imza attı.

Eliot, kolaycı anlamda duygusal bir yazar değildi. Evliliği, kadınların ve erkeklerin kaderini birlikte belirleyen ekonomik, siyasi ve dini bir kurum olarak değerlendiriyordu. Sınıf, para ve iktidarı insanı anlamanın temel unsurları arasına yerleştirdi. Bu nedenle romanları, yazıldıkları dönemden bugüne uzanan mesafeye rağmen kimlik ve güç ilişkilerine yönelik çözümlemeleriyle güncelliğini koruyor.

7uk
Elizabeth von Arnim

Elizabeth von Arnim ise hicvi bir silaha dönüştüren yazar olarak öne çıkıyor. Elizabeth and Her German Garden ve Vera gibi romanlarında evliliği ve aile içindeki tahakkümü, Jane Austen'ı hatırlatan ancak daha sert ve tavizsiz bir mizahla ele aldı.

Von Arnim, idealize edilmiş aşkı değil, aşkın bir hapishaneye dönüştüğü anları ve özgürlüğün gündelik hayatta hayır diyebilme gücü haline gelişini anlattı. Eserlerinde aile her zaman güvenli bir sığınak değil; tahakkümün ve ikiyüzlülüğün sahnesi olabiliyor. Kadın ise dışarıdan gelecek bir kurtarıcıyı beklemek yerine çevresinde olup bitenleri görmeyi ve adlandırmayı öğreniyor.

Ardından, İngiliz ailelerini adeta cerrahi bir titizlikle inceleyen Ivy Compton-Burnett geliyor. Parents and Children ve A House and Its Head gibi romanlarında, geleneksel edebiyatın idealize ettiği İngiliz aile yaşamının karanlık yüzünü ortaya koyuyor.

Keskin diyalogları ve doğrudan açıklamalardan kaçınan anlatım tarzı, onu bazı okurlar için takip edilmesi zor bir yazar haline getirse de Compton-Burnett, ev içindeki güç ilişkilerini çözümleme konusunda en derinlikli isimlerden biri olarak değerlendiriliyor. Romanlarında hiç kimse bütünüyle masum ya da tamamen mağdur değil. Aile bir sığınaktan çok çatışma alanı, konuşma ise iletişim kurmanın değil, tahakküm ve intikamın aracı olarak karşımıza çıkıyor.

Yazarın edebiyat yolculuğu, Muriel Spark ile daha keskin bir modernizm çizgisine ulaşıyor. The Prime of Miss Jean Brodie ve The Driver's Seat gibi romanlarında iktidar, kontrol ve kimlik meselelerini kısa, çarpıcı ve beklenmedik bir anlatımla ele alan Spark, komedi ile psikolojik gerilimi bir araya getiriyor.

Spark, geleneksel anlamda duyguları anlatmaktan çok, duyguların nasıl birer iktidar aracına dönüştüğünü inceliyor. Onun dünyasında masumiyet ile suçluluk arasındaki sınır giderek belirsizleşiyor. Bu özellik, eserlerini hem zorlayıcı hem de ilgi çekici kılıyor. Yazar, insanı olmak istediği gibi değil, gerçekte olduğu gibi anlatırken iyiliğin, zekânın ve şefkatin karanlık yüzünü de gözler önüne seriyor.

Acımasız Kadınlar, kadın sorunlarını dünyadan ayrı ele almak yerine, başkalarının göremediği ayrıntıları fark eden kadınların gözünden bütün dünyayı anlatıyor.

Listenin son sırasında ise kendisinden önce gelenlerden daha az sert olmayan, ancak daha yeni kuşaktan bir yazar olan Penelope Fitzgerald yer alıyor. The Blue Flower ve Offshore gibi kısa ancak anlam bakımından yoğun romanlarında aile, yoksulluk, özlem ve hafıza konularını sakin fakat karanlık bir anlatımla işliyor.

Fitzgerald'ın romanları, İngiliz kadın edebiyatının mutlaka doğrudan kadın sorunlarını ele almak zorunda olmadığını, insan hayatının bütün karmaşıklığını anlatmanın da bu edebiyatın bir parçası olduğunu gösteriyor.

Bu yazarların ortak noktası türleri ya da üslupları değil, benimsedikleri tutum. Her biri, kendi yöntemleriyle, sessiz İngiliz hanımı, kusursuz eş ya da ikinci sınıf yazar rollerine indirgenmeyi reddetti. Aşkı, aileyi ve toplumu eleştirel bir bakış açısıyla kaleme aldılar ve başkalarını taklit etmeye çalışmadılar. Çünkü tarih yalnızca büyük isimlerin eserleriyle değil, samimiyetle yazdıkları halde hak ettikleri takdiri göremeyenlerin kalemleriyle de şekilleniyor.

Sonuç olarak Constance Gane, Acımasız Kadınlar kitabında alternatif bir yazarlar listesi sunmakla yetinmiyor; İngiliz edebiyatını okumak için yeni bir yöntem öneriyor. Yazara göre edebiyat, bir ismin okul kitaplarında, sinemada ya da çok satanlar listelerinde kaç kez yer aldığıyla değil, okurun zihninde ne ölçüde canlı kalabildiğiyle ölçülmeli.

Bu nedenle Acımasız Kadınlar’ın yazarları yalnızca unutulmuş kadın kalemler değil, İngiliz edebiyat tarihinin ayrılmaz bir parçası. Yeniden keşfedilmeyi hak ediyorlar. Bunun nedeni kadın olmaları değil, kelimenin tam anlamıyla büyük yazarlar olmaları.