Uta denen bir sürüngen cinsinin taş-kağıt-makas oyununa benzeyen çiftleşme yönteminin arkasındaki genetik gizem aydınlatıldı.
Yaklaşık 30 yıl önce doğadaki utaları inceleyen biyolog Dr. Barry Sinervo, bu hayvanların ilginç bir çiftleşme davranışı sergilediğini fark etti.
Bu kertenkeleler, vücutlarındaki beneklerin rengine göre (mavi, turuncu veya sarı) üçe ayrılıyor.
Dr. Sinervo farklı renklerdeki erkeklerin çiftleşme döneminde farklı davrandığını gözlemledi.
Diğer erkeklerle mücadele eden turuncu utalar, kendi bölgelerinde 6 dişiye kadar koruma sağlıyordu. Özellikle mavi uta erkekleriyle kavga ederek onların dişilerini ellerinden alıyorlardı.
Mavi olanlarsa daha küçük bir bölgeyi koruyor, sadece 1-2 dişiyle çiftleşiyor ve turuncularla savaşmak için diğer mavi erkeklerle işbirliği yapıyordu.
Öte yandan sarılar bölge korumakla hiç uğraşmıyor, diğer erkeklerin alanlarına girip oradaki dişilerle gizlice çiftleşmeye çalışıyordu.
Maviler genellikle sarıları kovmayı başarsa da daha geniş bir alanı yönetmeye çalışan turuncular başarısız oluyor ve korudukları dişiler çoğunlukla sarı erkeklerin yavrusunu dünyaya getiriyordu.
Indiana Üniversitesi'nden Dr. Sinervo ve Dr. Curtis Lively burada bir döngü olduğunu fark etti. Birkaç yıl turuncu erkekler en yüksek popülasyona sahipken, bu unvan daha sonra sarıya ardından mavilere ve nihayetinde tekrar turunculara geçiyordu.
Araştırmacılar bunu bir oyuna benzetmeye çalışarak meseleyi daha iyi anlamaya çalıştı. Dr. Lively, 2021'de hayatını kaybeden Dr. Sinervo'nun bir gün "havaya zıplayıp 'Taş-kağıt-makas oynuyorlar'" dediğini söylüyor.
Turuncu utalar (taş) mavileri (makas) sürekli yenerken, maviler sarıları (kağıt) ve sarılar da turuncuları yeniyordu.
Ancak bu renklerin ve davranışların nasıl ortaya çıktığını bir türlü çözemediler.
Dr. Sinervo'nun öğrencilerinden Dr. Ammon Corl ve ekip arkadaşları, bulguları 1 Ocak Perşembe günü hakemli dergi Science'ta yayımlanan çalışmada nihayet utaların oyununun genetik altyapısına ışık tuttu.
Araştırmacılar esaret altındaki utaların renk geliştirmemesi nedeniyle doğal ortamdaki hayvanlardan topladıkları örnekleri laboratuvarda analiz etti.
Bilim insanları turuncu ve mavi erkeklerin genomunun sadece bir noktada farklılık gösterdiğini saptadı. Aralarındaki genetik varyasyonun son derece basit olduğu ortaya çıktı.
Ancak sarı utalarda böyle bir farklılık görülmedi. Genetik açıdan mavi kertenkelelerden farksızlardı.
Buna rağmen neden ve nasıl sarı rengi oluşturdukları henüz bilinmiyor. Ancak Dr. Corl hayvanların bir bölgeyi ele geçirdikten sonra maviye dönüyor olabileceğini düşünüyor:
Sanki rozetlerini gösterip 'Hey, buradayım, benimle uğraşmayın' diyorlar.
Eğer bu doğruysa utaların ilk başta sadece mavi ve sarı renkte olması ve turuncuların daha sonra evrimleşmesi de muhtemel. Yeni mutasyonları sonucu iyice saldırganlaşarak mavi utalara karşı koymayı başarsa da sarılarla baş edememeleri sonucu taş-kağıt-makas döngüsü ortaya çıkmış olabilir.
Dr. Sinervo ve Dr. Lively bu döngünün sadece genetikle ilgili olduğunu düşünürken, yeni çalışma çevresel faktörlerin renk ve davranışları etkileyebileceğini öne sürüyor.
Yani oyunu oynamak için hem adaptasyon hem de kalıtım gerekiyor. Evrimsel biyolog Dr. Erik Svensson, yer almadığı çalışma hakkında "Bu harika bir sürpriz" diyor.
Independent Türkçe, New York Times, Science
