İlk zarların ve şans oyunlarının sanılandan binlerce yıl önce üretilmiş olabileceği tespit edildi.
ABD'deki Colorado Eyalet Üniversitesi'nde doktora öğrencisi olan Robert Madden, kapsamlı bir taramayla Amerikan yerlilerinin en az 12 bin yıl önce kullandığı zarları ortaya çıkardı.
Bu çalışmadan önce bilinen en eski zarlar, Mezopotamya ve Asya'daki İndus Vadisi gibi yerlerde bulunmuş ve yaklaşık 5 bin 500 yıl önceye tarihlenmişti.
Madden çalışmalarına Amerikan yerlilerin oyunlarını anlatan yaklaşık 100 yıllık bir kitabı inceleyerek başladı.
Ardından zar olduğu bilinen örneklere dayanarak bu eserlerin 4 ortak özelliğini belirledi. Bu eski zarlar, bugün kullanılanlar gibi küp şeklinde değil, iki taraflıydı ve her yüzünde farklı işaret veya renkler taşıyordu.
Arkeolog daha sonra Kuzey Amerika'da önceden keşfedilen ve 450 yıldan 13 bin yıl öncesine kadar değişen dönemlere tarihlenen 600'den fazla zar setini bu kriterlere göre değerlendirerek işlevlerini anlamaya çalıştı.
Örneklerin zar olarak sınıflandırılması için ahşap veya kemikten yapılmış iki taraflı nesneler olması, her iki yüzün de boya veya işaretlerle birbirinden ayrışması, düz veya hafif kavisli yüzeyleri olması ve oyuncuların aynı anda birkaçını ellerinde tutup bir yüzeye atabilecekleri boyut ve şekilde olması gerekiyordu.
Madden incelediği örneklerde 565 nesnenin bu kriterlerin hepsini, 94'ünün de bir kısmını karşıladığını tespit etti. En eski örnekler bugünkü New Mexico, Wyoming ve Arizona'da keşfedilmişti.
Bulguları hakemli dergi American Antiquity'de bugün (2 Nisan) yayımlanan çalışmaya göre en eski zar, 12 bin 200 ila 12 bin 800 yıl öncesine tarihlendi.
Madden "Bulgular, zarların tarihini 6 bin yıl geriye götürmekle kalmıyor, aynı zamanda Eski Dünya'dan Yeni Dünya'ya taşıyor" ifadelerini kullanıyor.
Son Buzul Çağı'nın sonlarına denk gelen bu dönem, bahis ve kumar oyunlarının da başlangıcı olabilir.
Ancak Madden'a göre bu oyunlar bir kazanç elde etmekten ziyade "sosyal bütünleşme" veya mal, bilgi veya eş alışverişi yapmak isteyen yabancıların kaynaşmasını sağlama amacıyla icat edilmiş olabilir.
Madden, "Zarlar, yüksek hareketliliğin yaşandığı geçiş alanlarında ortaya çıkma eğiliminde" diyerek ekliyor:
Bu durum sözkonusu insanların ne kadar izole olduklarıyla ve çok sık görmedikleri kişilerle ilişki kurma ihtiyacıyla ilgili olabilir.
En eski zarların ilişkilendirildiği Folsom kültürünün güzel taşları sevdiğine değinen araştırmacı, oyunların taş takası yapma imkanı sunmuş olabileceğini de söylüyor.
Bulgular sadece zar ve şans oyunlarının başlangıcını değil, belirli bir matematiksel düşünce biçiminin de ortaya çıkışını geriye atıyor.
Çalışmaya göre matematik tarihçileri, insanların evrenin rastgele ve olasılığa dayalı doğasını keşfetmesinde, zar ve şans oyunlarının icadının önemli bir adım olduğunu sıklıkla söylüyor.
İncelenen örneklerin zar olarak kullanılmaması da muhtemel ancak araştırmaya göre, diğer ihtimaller bunun kadar güçlü değil.
Madden "Bu oyunlar, birbirlerini gerçekten tanımayan insanların ilişki kurması için bir ortam yarattı" diyerek ekliyor:
Bu işlevi, muhtemelen kumarın binlerce yıldır bu kadar kalıcı olmasıyla da ilgili.
Independent Türkçe, Science Alert, Live Science, Wall Street Journal, American Antiquity
