Çin hakkında gerçekten ne biliyoruz?

Giderek kutuplaşan dünyamızın çok daha az bilinen kutbu Çin'i merak edenler için Çağdaş Üngör'den olabildiğince objektif, kolay okunan bir başlangıç kitabı

"Çelişkiler ülkesi" tanımlaması önceden ABD için kullanılırdı, şimdi Çin'den bahsederken de anılıyor ve galiba çok yakışıyor (Aly Song / Reuters)
"Çelişkiler ülkesi" tanımlaması önceden ABD için kullanılırdı, şimdi Çin'den bahsederken de anılıyor ve galiba çok yakışıyor (Aly Song / Reuters)
TT

Çin hakkında gerçekten ne biliyoruz?

"Çelişkiler ülkesi" tanımlaması önceden ABD için kullanılırdı, şimdi Çin'den bahsederken de anılıyor ve galiba çok yakışıyor (Aly Song / Reuters)
"Çelişkiler ülkesi" tanımlaması önceden ABD için kullanılırdı, şimdi Çin'den bahsederken de anılıyor ve galiba çok yakışıyor (Aly Song / Reuters)

Meriç Şenyüz 

Başlıktaki sorunun ağırlığı son yıllarda giderek artıyor. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra ABD’nin belirleyici olduğu tek kutuplu dünya düzeni artık o kadar da tek kutuplu değil. Çin Halk Cumhuriyeti, ekonomik kapasitesi, teknolojik atılımları, jeopolitik etkisi ve kurduğu yeni ilişkiler ağıyla her geçen gün "tek süper gücün" rakibi haline geliyor.

Ne var ki, ülkemizde bu iki kutba dair bir bilgi asimetrisi mevcut. 1950'lerden beri "küçük Amerikalılaşma" sürecinde oluşumuzun da etkisiyle ABD'yi; hamburgerinden Trump'ına, ekonomisinden blue jean'ine, Hollywood'undan Patriot füzesine kadar gayet yakinen tanıyoruz. Öyle ki bu bilgi yığınını diğer kutup hakkında bildiklerimizle karşılaştırırsak Çin hakkında kara cahil olduğumuzu söylemek mümkün. Zira bildiğimizi sandıklarımız da çoğu zaman önyargı, ezber ve kulaktan dolma temelsiz kanaatlerden ibaret.

Prof. Dr. Çağdaş Üngör’ün Çin Hakkında Bilmek İstemedikleriniz adlı çalışması işte tam da bu bilgi eksiğinin yarattığı boşluğa doğuyor. 176 sayfadan ibaret bu özet çalışma, Çin’i merak eden ama nereden başlayacağını bilmeyen okura kolay anlaşılır, bir solukta okunan, akıcı ve olabildiğince dengeli bir giriş metni sunuyor. 

Yerli literatürde üç ana damar

Türkçede Çin üzerine çıkan "kültür kitaplarını" (akademik çalışmaları hariç tutuyoruz) incelediğimizde literatürde üç ana damar göze çarpıyor:

Bunlardan birincisi Çin'i bütünüyle Batı'nın kavramları ve endişeleri üzerinden okuyan çizgi… Anaakım yayınevlerinin bastığı Çin kitaplarının büyük bir kısmı bu kategoride değerlendirilebilir.

İkinci yaklaşımda mevcut Çin yönetimine hayırhah yaklaşan ve ABD-Çin rekabetini, emperyalizmle ezilen dünya ya da kapitalizmle sosyalizm arasındaki bir çelişme gibi okuyan kitapları görüyoruz. Bunlarda genellikle Çin'deki "serbest pazar sosyalizminin" başarıları anlatılıyor. Canut Yayınları'ndan çıkan kuramsal çalışmaları ya da Kırmızı Kedi'nin daha hafif Çin kitaplarını bu kategoride değerlendirmek mümkün.

Bir üçüncü damar olarak Marksist eleştirel literatürden söz edebiliriz. Fakat bu yaklaşım da çoğu zaman başlangıç düzeyindeki okur için bir ilk duraktan ziyade ikinci aşama okumalara daha elverişli. Yordam Yayınları'nın kimi Çin kitaplarıyla Patika Yayınları'nın bastıklarını bu kategoride sayabiliriz.

Bu üç kategoriden azade objektif değerlendirmeye yakın hiç mi kitap yok diye soracak olursanız olumlu bir örnek olarak Fatih Oktay'ın İş Bankası Yayınları'ndan çıkan Çin - Yeni Büyük Güç ve Değişen Dünya Dengeleri adlı epeyce hacimli yapıtı sayılabilir. Ancak konuyla yeni yeni ilgilenmeye başlayan bir okurun kaynakça hariç büyük boy 572 sayfalık, yoğun iktisat ve kamu yönetimi terminolojisi içeren bir çalışmayı okumasını beklemek gerçekçi olmayacaktır. 

Bu durumda Çağdaş Üngör’ün çalışması benzersiz bir nitelik kazanıyor. Bu üç hattın hiçbirine tam olarak yerleşmeyen ve bir solukta okunan ideal bir başlangıç kitabı… İletişim Yayınları'ndan çıkan kitap, belki Batılı perspektife bir miktar daha yakın duruyor ancak yine de kesinlikle tek taraflı bir ideolojik metin olmadığını gönül rahatlığıyla söyleyebiliriz.

Berrak, yetkin ve sürükleyici

Kitabın en büyük avantajlarından biri yazarın yetkinliği kadar anlatımındaki açıklık. Çağdaş Üngör, Marmara Üniversitesi’nde siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler alanında çalışan bir akademisyen ve Türkiye’de sayıları çok fazla olmayan Çin uzmanlarından biri. Vuhan ve Pekin'de Çince eğitimi ve araştırma deneyimi bulunuyor. Yani karşımızda yalnızca masa başından konuşan bir akademisyen değil, sahaya temas etmiş bir araştırmacı var.

Akademisyenlerin yazdığı kitaplar zaman zaman fazla kuru olmakla eleştirilir. Prof. Üngör'ün kitabı onlardan değil alanın gerçek bir uzmanının elinden çıkma ama edebi bir metin kadar da akıcı (Kolaj:Independent Türkçe)Akademisyenlerin yazdığı kitaplar zaman zaman fazla kuru olmakla eleştirilir. Prof. Üngör'ün kitabı onlardan değil alanın gerçek bir uzmanının elinden çıkma ama edebi bir metin kadar da akıcı (Kolaj:Independent Türkçe)

Buna rağmen kitap akademik jargona boğulmuş değil. Metin ne kuru, ne de gösterişçi. Aksine, yer yer kişisel bir tını taşıyan, rahat okunan bir üsluba sahip. Özellikle yazarın Çin’le kendi ilişkisinin izlerini taşıyan önsöz, kitabın tonunu belirleyen güçlü bir başlangıç işlevi görüyor. Bu önsöz karşımızda yalnızca akademik bir kalem değil edebi hasletlere sahip gerçek bir yazarın bulunduğunu göstermeye yetiyor.

Kitap her biri bu ilginç ülkeye dair farklı bir boyutu ele alan 5 bölümden oluşuyor.

"Çin rüyası" gerçek mi, pazarlama sloganı mı?

İlk bölüm Asya devinin yükselişini tartışmaya açıyor. “Çin rüyası gerçek olur mu?” sorusu etrafında şekillenen bu bölüm, Çin’in dünya ekonomisi ve siyaseti içindeki büyüyen ağırlığını ve bu yükselişin sınırlarını tartışıyor. Burada özellikle Çin’in “zengin olmadan yaşlanan” ilk büyük ülke olabileceği tespiti dikkat çekici. Bu saptama, yalnızca büyüme rakamlarına bakarak Çin’i anlamanın yetersiz olduğunu hatırlatıyor. Demografi, üretim modeli, refah düzeyi ve toplumsal maliyetler birlikte düşünülmeden sağlıklı bir Çin okuması yapmak zor.

İkinci bölüm Çin’in siyasal yapısına odaklanıyor. Komünist Parti, devlet aygıtı, muhalefet biçimleri, milliyetçilik ve toplumsal kontrol mekanizmaları bu bölümün ana başlıkları. Üngör burada Çin’i yekpare bir yapı gibi sunmaktan kaçınıyor. Parti-devlet ilişkisi, etnik meseleler, muhalif aydınlar ve bölgesel gerilimler daha geniş bir çerçeve içinde ele alınıyor. Yazarın en net tezlerinden biri de bugünkü Çin’in sosyalist olarak tanımlanmasının giderek güçleştiği yönünde. Bunu da artan toplumsal eşitsizlikler ve piyasa mantığının belirleyici hale gelmesi üzerinden tartışıyor.

Bölümde dikkat çeken bir başka nokta, Deng Şiaoping için kullanılan “Çin’in Turgut Özal’ı” benzetmesi. Bu tür karşılaştırmalar özellikle Türkiye’deki okur açısından Çin’in dönüşümünü anlamayı kolaylaştırıyor.

Bilmediğimiz Çin

Kitabın belki de en güçlü kısmı, üçüncü bölüm: “Çin’de Yaşam, Toplum ve Kültür”. Zira Türkiye’de Çin’e dair en büyük bilgi boşluğu tam da burada başlıyor. Çin denince çoğu kişinin aklına devlet, ekonomi, teknoloji veya jeopolitik geliyor; oysa gündelik hayat, aile yapısı, din, inanç, dil ve kültürel çeşitlilik neredeyse hiç bilinmiyor.

Üngör bu alanda hem akademik bilgisini hem de kişisel gözlemlerini devreye sokarak son derece değerli bir panorama çiziyor. Çin’in tek biçimli bir yapı değil, farklı bölgelerin, iklimlerin, tarihsel deneyimlerin ve toplumsal dokuların bir arada bulunduğu devasa bir ülke olduğunu hatırlatıyor. Bu yaklaşım, Çin’i değişmez bir “stratejik akıl”la açıklamaya çalışan oryantalist yaklaşımlara karşı da önemli bir panzehir niteliğinde.

Dördüncü bölüm medya ve propaganda meselesine odaklanıyor. Üngör burada Çin’in ekonomik ve teknolojik gücüne rağmen kültürel ve ideolojik cazibe üretmekte Batı’nın oldukça gerisinde kaldığını savunuyor. Bu tespit ikna edici görünüyor. Çin güçlü olabilir, zengin olabilir, etkili olabilir; ancak bu, onun dünya ölçeğinde taklit edilen bir ideolojik model oluşturduğu anlamına gelmiyor.

Mao Zedong döneminde, Çin’in radikal eşitlik fikri üzerinden küresel sol üzerinde 1960'larda kurduğu ideolojik etkinin bugün büyük ölçüde kaybolmuş olması da bu açıdan dikkat çekici bir gözlem.

Son bölüm ise dış politikaya ayrılmış. “Çin dünyayı ele mi geçirecek?” sorusu etrafında şekillenen bu bölüm, güncel jeopolitik tartışmalarla doğrudan bağlantı kuruyor ve kitabın genel çerçevesini tamamlıyor.

Bütün bunlara rağmen kitabın eksiksiz olduğu söylenemez. Bana göre en önemli eksikliklerden biri, Çin’in bugünkü yükselişini mümkün kılan tarihsel temelin, özellikle Mao döneminin kurucu rolünün biraz yüzeysel geçilmesi. Deng sonrası reformların ekonomik gelişimde oynadığı role hiç şüphe yok ancak bu sıçramanın önkoşullarını hazırlayan ilk 30 yılın tarihsel ağırlığı daha derin işlenebilirdi sanki… 

Yine de bu eleştiri kitabın değerini hiçbir şekilde azaltmıyor. Çin Hakkında Bilmek İstemedikleriniz, adının tersine, Çin hakkında gerçekten bilmemiz gereken temel çerçeveyi berrak ve okunabilir bir özet sunuyor.

Giderek iki kutuplu hale gelen dünyada yalnızca bir kutbu tanıyıp diğerine karşı cehaletle yetinmek mümkün değil. Çin’i anlamak isteyen ama propaganda metinleriyle ideolojik polemikler arasında kaybolmak istemeyen okur için bu kitap güçlü bir başlangıç sunuyor. Özellikle konuya ilk kez eğilecek genç okurlar için yerinde, faydalı ve sahici bir giriş kapısı niteliğinde.

*Çin Hakkında Bilmek İstemedikleriniz, İletişim Yayınları, 2025, 176 sf.

© The Independentturkish



Robert Pattinson'ın James Bond anlaşması "sızdı"

(AFP)
(AFP)
TT

Robert Pattinson'ın James Bond anlaşması "sızdı"

(AFP)
(AFP)

Jacob Stolworthy Kültür ve Yaşam Tarzı Editörü @Jacob_Stol

Robert Pattinson'ın olası James Bond anlaşmasına ilişkin ayrıntılar, role onun seçileceğine dair spekülasyonları artırdı.

Son dönemde Odyssey (The Odyssey) ve Primetime'la izleyici karşısına çıkan Pattinson, Nicholas Hoult'la birlikte sürpriz bir aday haline gelmişti. İki aktörün, 007 rolünü Daniel Craig'den devralmak üzere gizlice seçmelere katıldığı yönünde önceki haftalarda haberler çıkmıştı.

Puck News'a göre rol Pattinson'a teklif edilirse, oyuncu anlaşma kapsamında üç filmde Bond'u canlandıracak. Bu, 4 filmde rol alması beklenen Jack Lowden, Callum Turner ve Josh O'Connor gibi diğer adaylara kıyasla bir film daha az.

Yayın kuruluşu, "Örneğin O'Connor ve Lowden'ın seçilmeleri halinde 4 Bond filmi için sözleşme imzalaması gerekiyor" diye bildirdi. 

Öte yandan Pattinson, yıldız statüsü sayesinde bu taahhüdü üç filme indirmeyi başardı (ayrıca diğerlerinden çok daha fazla para alacak).

Muhabir Matthew Belloni, Pattinson'la anlaşmaya "varılmasının zor" görüldüğünü iddia etti. Bunun nedeni, aktörün bir başka dev serinin karakteri Batman'i canlandırması olabilir.

Ancak kaynaklar, seriyi geçen yıl satın alan Amazon ve yakında vizyona girecek Dune: Çöl Gezegeni Bölüm Üç'te (Dune: Part Three) Pattinson'la çalışan yönetmen Denis Villeneuve'ün, bunu hayata geçirmek için bu kadar çaba sarf ettiğine göre, rolü Pattinson'a verme fikrine epey sıcak bakıyor olması gerektiğini öne sürüyor.

Sıradaki Bond olacağına dair sürekli dolaşan söylentilere bu ay başında değinen Lowden, bunları "gurur verici" diye nitelemişti.

GQ'ya konuşan Lowden, "Herhangi bir rol için adımın anılması hoş bir şey ama tartışmalara katkıda bulunmayacağım" diyerek eklemişti:

Bu konuşmalara pek kulak asmıyorum.

Netflix'in Gurur ve Önyargı'dan (Pride and Prejudice) uyarladığı dizisinde Bay Darcy rolünü üstlenecek Lowden, sözlerine şöyle devam etmişti: 

Genç erkek oyuncular eksantrik bir sanatçı tipini canlandırmayıp takım elbise giydiği anda genellikle bu tür yorumlar yağıyor.

Görsel kaldırıldı.
Jack Lowden, Bond rolü için favori adaylardan biri (AFP)

Öte yandan Hollywood Reporter'a konuşan O'Connor, "Aynı kategoride değerlendirilmek olağanüstü bir şey" diyerek haberleri okuduğunda, "birinin onu çimdiklemesini isteyecek kadar inanılmaz tuhaf bir an" yaşadığını söylemişti.

Oyuncu, "Aynı cümlede adımın geçmesi ve böyle bir şey için değerlendirilmek bile inanılmaz" diye devam etmişti.

Yıllar içinde Timothy Dalton, Pierce Brosnan ve Daniel Craig'in Bond rolüne seçilmesinde rol oynayan emekli cast direktörü Debbie McWilliams, bu süreç hakkında önceki aylarda The Independent'a yaptığı açıklamada "[Bond'un] tam bir muamma olarak kalmasının kesinlikle şart olduğunu" söyleyerek eklemişti:

Onların kişisel hayatı hakkında mümkün olduğunca az şey bilmek istiyoruz çünkü casuslar böyledir.

Nereden alışveriş yaptığını, ebeveynlerinin kim olduğunu ya da nerede yaşadığını bilmemize gerek yok… O öldürme yetkisine sahip ve biz de bunu yapabileceğine inanmalıyız. Eğer inandıramazsa, o zaman izleyiciyi kaybeder.

Dune: Çöl Gezegeni'nin yönetmeni Denis Villeneuve'ün yöneteceği yeni Bond filmi, pandemi nedeniyle ertelenmesinin ardından Ekim 2021'de vizyona giren ve Daniel Craig'in Bond rolündeki son performansını sergilediği Ölmek için Zaman Yok'u (No Time To Die) takip edecek.

Ocak 2025'te Amazon, serinin uzun süredir yapımcılığını üstlenen MGM Studios'u tartışmalı bir hamleyle satın alarak çok sevilen serinin kontrolünü ele geçirmişti.

Independent Türkçe,independent.co.uk/arts-entertainment


İngiliz Yazar Harrison, Yapay Zekâyı konu alan romanıyla booker ödülü'nü kazandı

“The End of Everything” adlı romanıyla Booker Ödülü'nü kazanan İngiliz yazar M. John Harrison (EPA)
“The End of Everything” adlı romanıyla Booker Ödülü'nü kazanan İngiliz yazar M. John Harrison (EPA)
TT

İngiliz Yazar Harrison, Yapay Zekâyı konu alan romanıyla booker ödülü'nü kazandı

“The End of Everything” adlı romanıyla Booker Ödülü'nü kazanan İngiliz yazar M. John Harrison (EPA)
“The End of Everything” adlı romanıyla Booker Ödülü'nü kazanan İngiliz yazar M. John Harrison (EPA)

İngiliz yazar M. John Harrison, yapay zekâya ilişkin kaygıları hicivli ve karanlık bir anlatımla, felaket sonrası Britanya tasviri üzerinden ele aldığı “The End of Everything” adlı romanıyla Booker Ödülü'nü kazandı.

81 yaşındaki Harrison, 50 bin sterlin (67 bin dolar) para ödülüne sahip Booker Ödülü'nü kazanan en yaşlı yazar oldu. Ödül, kazanan yazarların kitap satışlarının artmasına ve edebiyat dünyasındaki prestijlerinin yükselmesine katkı sağlıyor.

Harrison, kısa listeye kalan Marlon James, Douglas Stuart, Elizabeth Strout, Luke Kennard ve Rebecca Perry'yi geride bıraktı.

Jüri Başkanı Mary Beard, basın toplantısında yaptığı açıklamada, “The End of Everything” adlı romanın “ustalıklı ve olağanüstü yazım tarzının yanı sıra muazzam iddiası sayesinde” öne çıktığını söyledi.

Harrison'ın 13'üncü romanı olan eser, İngiltere'nin fırtınalı kıyılarında zamanını sahilleri tarayarak geçiren Philip Tennant ile demans hastası halası Marnie'nin hikâyesini anlatıyor. İki karakterin yaşadığı kıyı bölgesi, “I-Ghoul” adı verilen gizemli varlıkların istilasına uğruyor.

Gizemli bir felaket, iki karakteri karanlık bir kıyamet sonrası dünyaya sürüklüyor. Bu dünyada Avrupa kıtasının ortadan kaybolduğu düşünülürken, insanları taklit edebilen “I-Ghoul” adlı varlıkların ortaya çıkması, yapay zekâyla etkileşime ilişkin soruları gündeme getiriyor.

198 sayfalık roman; Brexit'i, COVID-19 salgınını ve teknolojinin günlük yaşama giderek daha fazla nüfuz etmesini çağrıştırıyor. Yazar, daha önce romanın fikrini 2008 küresel finans krizinden aldığını ve “toplumun açıklama sunma konusundaki yetersizliğini” anlatan bir eser kaleme almak istediğini belirtmişti.

Geçen yıl yayımlanan ve İngilizce yazılmış uzun kurmaca eserler arasından, yazarın uyruğuna bakılmaksızın en iyi romanı ödüllendiren Booker Ödülü, dün Londra'da düzenlenen törenle sahibini buldu.

Geçen yıl ödülü, Londra'da yaşayan Macar göçmenin acı dolu hikâyesini anlatan “Flesh” adlı romanıyla İngiliz-Macar yazar David Szalay kazanmıştı.


Godzilla yönetmeni, memleketini yerle bir etme hayalini yeni filmde gerçekleştirdi

Yönetmen Takashi Yamazaki, Godzilla Minus Zero'nun galasında (AP)
Yönetmen Takashi Yamazaki, Godzilla Minus Zero'nun galasında (AP)
TT

Godzilla yönetmeni, memleketini yerle bir etme hayalini yeni filmde gerçekleştirdi

Yönetmen Takashi Yamazaki, Godzilla Minus Zero'nun galasında (AP)
Yönetmen Takashi Yamazaki, Godzilla Minus Zero'nun galasında (AP)

Greg Evans

Takashi Yamazaki'nin çocukluğu, Godzilla'nın üç başlı ezeli rakibi King Ghidorah'ın, memleketi Matsumoto'yu ekranda yerle bir etmesini izleme umuduyla geçmiş.

Bu dileği, cuma günü sinemalarda gösterime giren (Türkiye vizyon tarihi 13 Kasım) kendi filmi Godzilla Minus Zero'da onlarca yılın ardından gerçekleşti.

Yamazaki, ejderhanın memleketini kasıp kavurduğunu görme umuduyla 1964 yapımı Ghidorah, the Three-Headed Monster'ın vizyona girmesini sabırsızlıkla beklediğini söyledi. Ancak Matsumoto, canavarın yıka yıka ilerlediği yolda sadece kısa süre görününce genç Yamazaki hayal kırıklığına uğramış.

Yamazaki, "Ben de 55 yıl sonra King Ghidorah'ı kendi filmime koydum. O zamanlar izlemek istediğim filmi çekme fırsatı buldum ve adeta 'İşte görmek istediğin şey buydu, değil mi?' diyerek genç halime göstermek istediğim sahneleri yarattım" dedi.

Yönetmen, "Böylece hayalim 55 yılın ardından nihayet gerçekleşti ve gerçekten çok mutluyum" diye ekledi.

Yamazaki'nin 2023 yapımı filmi Godzilla Minus One, geniş çapta beğeni toplamış ve En İyi Görsel Efekt dalında Oscar kazanmıştı.

Film, Ryunosuke Kamiki'nin canlandırdığı Kōichi Shikishima adlı bir kamikaze pilotunu konu alıyor. Shikishima, 1945'te Godzilla'nın atom bombası radyasyonuyla dönüşmesinden önce canavarı durdurmayı başaramadığı için sağ kalma suçluluğuyla boğuşuyor.

Minus Zero da Shikishima'nın, Minami Hamabe'nin canlandırdığı kız arkadaşı Noriko Ōishi'nin ve Sae Nagatani'nin hayat verdiği evlatlık kızları Akiko'nun hikayesini devam ettiriyor.

Godzilla'nın yol açtığı yıkımdan kurtulmalarının üzerinden iki yıl geçtikten sonra King Ghidorah'ın Japonya'ya saldırmasıyla aile yeni bir tehditle karşı karşıya kalıyor.

Hamabe, "Oyuncular ve ekip, mevcut durumu olduğu gibi sürdüremeyeceğimizi biliyor ancak devam filminde eğlence unsurunu, keyif unsurunu ve mesajımızı daha da güçlendirmemiz gerekiyor" dedi.

Yine de Yamazaki, ekibi ilk filmin başarısını yakalamaya çalışmamaları hakkında uyarmış. 

Godzilla, Minus Zero'da geri dönüyor (TOHO)
Godzilla, Minus Zero'da geri dönüyor (TOHO)

62 yaşındaki yönetmen ekibe şöyle dediğini anlattı:

Ekibe her şeyi unutmaları gerektiğini söyledim. Godzilla Minus One'da şansımız gerçekten yaver gitti. Buna ulaşmaya çalışmayın. Mümkün olan en iyi Godzilla filmini, mümkün olan en iyi eğlence gösterisini yaratmaya odaklanın.

Kamiki, Godzilla'nın her neslin endişelerini yansıttığı için zamanın testinden geçtiğini söyledi.

Oyuncu, "Godzilla, üretildiği veya gösterime girdiği her an ya da dönemde, insanlığın ve toplumun durumunu bize yansıtan bir ayna gibi" diye konuştu.

Independent Türkçe,independent.co.uk/arts-entertainment