Rüstem Mahmud
Irak Kürdistan Bölgesi, 2005 yılında kuruluşundan bu yana en ciddi siyasi bölünmelerden biriyle karşı karşıya. Kürt meselesini yakından takip eden bazı gözlemci ve uzmanlara göre bu anlaşmazlık, bölgenin idari bütünlüğünü ve iç siyasi birliğini tehdit edebilir. Krizin doğrudan nedeni, iki büyük partinin yeni bölgesel hükümetin nasıl kurulacağı konusunda uzlaşamaması. Bu çerçevede üst düzey bir Kürt siyasi kaynak, Al Majalla dergisine yaptığı açıklamada, bölgedeki siyasi elitlerin büyük bölümünün iç anlaşmazlığın derinleşmesini ABD'nin çekilmesine ve İran nüfuzunun artmasına bağladığını belirtti. Kaynağa göre bölgenin istikrarı, bölgesel ve uluslararası güçler arasındaki uzlaşmayla yakından bağlantılı.
Kürdistan Bölgesi'nde son parlamento seçimleri iki yıl önce yapıldı. Seçimlerde Kürdistan Demokrat Partisi (KDP), azınlıklara ayrılan 5 sandalye dahil 100 sandalyeli parlamentoda 39 sandalye kazandı. Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) ise 23 sandalyede kaldı. Geriye kalan sandalyeler muhalefet partileri arasında dağıldı. Bunların başında 15 sandalye kazanan Yeni Nesil Hareketi geldi.
2005'ten bu yana kurulan önceki beş hükümetten farklı olarak iki büyük parti, son iki yıldır parlamentoyu işler hale getirmeyi ve ortak bir hükümet kurmayı başaramadı. Bu başarısızlığın temelinde, iktidarın yeniden nasıl paylaşılacağı konusundaki derin görüş ayrılıkları bulunuyor.
KDP, iki parti arasında 2005 yılında imzalanan ve üst düzey görevlerin dağılımını düzenleyen Stratejik Anlaşma’nın hükümlerinde ısrar ediyor. Anlaşmaya göre KYB, KDP'nin desteğiyle ve rakip aday çıkarılmaksızın Irak Cumhurbaşkanlığı makamını üstlenecek, buna karşılık KDP de KYB'nin rakip çıkarmaması şartıyla Kürdistan Bölgesi Başkanlığını alacaktı. KDP ayrıca parlamentodaki sandalye üstünlüğü ve bölgenin batısındaki nüfuz alanlarında yaşanan nüfus artışı nedeniyle hükümette daha fazla görev almayı hak ettiğini savunuyor.
KYB ise bu yaklaşımı reddediyor. Parti, KDP'nin rakip aday çıkarmasına rağmen Irak'taki diğer siyasi güçlerle kurduğu ittifaklar ve ilişkiler sayesinde cumhurbaşkanlığı makamını kazandığını vurguluyor. Bu nedenle KYB, Yeni Nesil Hareketi ile oluşturduğu siyasi ittifakın büyüklüğüyle orantılı görevler talep ediyor. İki partinin toplam sandalye sayısı, KDP'nin sandalye sayısına yaklaşık olarak eşit.
İki parti arasındaki anlaşmazlıkların iki yıl boyunca çözülememesi, müzakerelerin farklı aşamalarda tıkanmasına yol açtı. Taraflar, KDP'nin başbakanlık ve bölge başkanlığını, KYB'nin ise parlamento başkanlığını üstlenmesi konusunda ön mutabakata varmıştı. Ancak görüşmeler bu kez İçişleri Bakanlığı, bazı güvenlik kurumlarının yönetimi ve başbakan ile bölge başkanının yardımcılarının fiilî yetkilerinin belirlenmesi konularında çıkmaza girdi. Söz konusu makamların KYB'ye verilmesi planlanıyordu.
Irak Kürdistan Bölgesi'nde bugün yaşanan gergin siyasi gelişmeler, 1990'lı yılların ortasında patlak veren silahlı çatışmaları yeniden gündeme getiriyor.
Kürtler, 1991 yılında halk ayaklanması ve İkinci Körfez Savaşı'nın ardından Irak'ın kuzeyinde özerk yönetim elde etti. Bir yıl sonra yapılan yerel seçimlerin ardından bölgesel parlamento ve hükümet kuruldu. Ancak iki büyük parti arasındaki anlaşmazlıklar kısa sürede derinleşerek 1994-1996 yılları arasında süren bir iç çatışmaya dönüştü. Bölgede Birakujî (Kardeş Kavgası) olarak anılan bu çatışmalar, Kürt siyasi tarihinin en karanlık dönemlerinden biri oldu.
ABD'nin 1998 yılında imzalanan Washington Anlaşması aracılığıyla iki partinin nüfuz alanlarını birleştirme girişimlerine rağmen Kürdistan Bölgesi fiilen iki ayrı yönetim altında kaldı. Erbil ve Duhok vilayetleri KDP'nin, Süleymaniye ise KYB'nin kontrolünde bulunuyordu. Her iki parti de kendi bölgelerinde idari, ekonomik ve güvenlik alanlarında tam hâkimiyet kurmuştu. İki yönetim ancak 2006 yılında ortak bir hükümet çatısı altında birleşebildi.
Son gelişmeler, benzer bir bölünme senaryosunun yeniden yaşanabileceğine işaret ediyor. KDP grubu, bu ayın 4'ünde KYB ile önceden koordinasyon kurmadan ve uzlaşma sağlamadan parlamento oturumu düzenledi. KDP, 52 sandalyelik toplantı yeter sayısını sağlayabilecek çoğunluğa sahip olmasından yararlanarak oturumu gerçekleştirdi. Oturumda KDP'nin adayı Vala Ferid, parlamento başkanlığına seçildi. Ayrıca parlamento komisyonlarının oluşturulması sürecinin başlatılması kararlaştırıldı.
KYB ise bu adımı siyasi darbe olarak nitelendirdi. Parti lideri Bafel Talabani, partisinin söz konusu oturumun meşruiyetini tanımadığını açıkladı. Talabani ayrıca KYB'li tüm bakanların mevcut hükümetten çekildiğini duyurdu. Parlamento komisyonlarının ya da bölge başkanı ve başbakanın seçilmesi yönündeki girişimlerin sürmesi halinde Süleymaniye'de benzer adımlar atılabileceği uyarısında bulundu.
Al Majalla dergisinin özel olarak edindiği bilgilere göre KYB'li bakanlar ve üst düzey hükümet yetkilileri, Başbakan Yardımcısı Kubad Talabani başkanlığında Süleymaniye'de toplantılar düzenlemeye başladı. Yetkililere, hükümete ilişkin talimatları yalnızca Talabani'den almaları yönünde direktif verildi.
Aynı özel bilgilere göre Süleymaniye'deki kamu kurumları ve hizmet kuruluşları, son derece zorunlu durumlar dışında Erbil'deki bakanlık ve resmî kurumlarla yazışmayı durdurdu. Ayrıca KYB'nin nüfuz alanlarındaki güvenlik kontrol noktalarına, KDP'li bakan ve yetkililere sıradan vatandaşlar gibi muamele edilmesi, seyahatleri sırasında kendilerine tanınan protokol ayrıcalıkları ile resmî yetkilerin dikkate alınmaması talimatı verildi.
Kürdistan Bölgesi'ndeki yerel gözlemciler, Al Majalla dergisine yaptıkları açıklamalarda iki büyük parti arasındaki siyasi krizin derinleşmesinin güvenlik ve ekonomi başta olmak üzere birçok alanda ciddi sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulundu.
Yeni siyasi ayrışmanın ortaya çıkmasından sonraki gece, Süleymaniye vilayetindeki Kormor doğal gaz sahası insansız hava araçlarıyla (İHA) hedef alındı. Saldırı, bölgenin genelinde elektrik şebekesinin neredeyse tamamen devre dışı kalmasına neden oldu. Yerel haberlerde saldırının Irak topraklarından, özellikle İran yanlısı silahlı grupların nüfuz alanlarından gerçekleştirildiği bildirildi.
Gözlemciler, saldırının iç bölünme nedeniyle bölgenin savunmasız hale geldiğini gösterdiğini düşünüyor. Uzmanlar, bu durumun ekonomik hayatın işleyişine, özellikle enerji sektörüne ve Bağdat'taki merkezi hükümetten gönderilen kamu çalışanlarının maaşlarının finansmanına doğrudan yansıyabileceği uyarısında bulunuyor.
İç siyasi gelişmeler, bölgesel baskıların da arttığı bir döneme denk geliyor. İran'ın, bölgesel yönetimin Bağdat ile Tahran arasında bu konuda imzalanan güvenlik anlaşmasının hükümlerine bağlı kalmasına rağmen, İranlı Kürt mültecilerin barındığı siyasi merkezlere ve sivil kamplara yönelik hava saldırıları sürüyor.
Öte yandan Kürt siyasi sahası, Türkiye ile PKK arasında yürütülen barış sürecine ilişkin düzenlemelerden de etkileniyor. Türkiye'nin bölgenin geniş kesimlerine yayılan askerî üsleri ve varlığı, özellikle ihtilaflı bölgelerin başında gelen Ezidi nüfusun yaşadığı Sincar ilçesinin geleceği açısından çeşitli sonuçlar doğuruyor.
Kerkük vilayetinde de yeni idari ve siyasi düzenlemeler gündemde. Bu süreç, Vali Muhammed Seman Ağa'nın hükümette bakanlık görevine getirilmesi karşılığında istifa etmesinin ardından hız kazandı.
Yerel gözlemciler, iç siyasi bütünlüğün sağlanamadığı bir ortamda bu karmaşık meselelerin çözülmeye çalışılmasının bölgenin temel çıkarlarına zarar vereceği görüşünde. Erbil'in, Bağdat merkezi hükümetiyle yeni genel bütçedeki bölgesel pay, parlamentoya sunulması planlanan petrol ve doğal gaz yasa tasarısı ve Irak'ın çevresindeki bölgesel gelişmelere yönelik stratejik tutumunun yeniden şekillendirilmesi gibi konularda uzun ve kritik müzakerelere hazırlandığı bir dönemde yaşanan bölünme, krizin önemini daha da artırıyor.
Köklü değişim
Kürt siyasi çevrelerinden gelişmeleri yakından takip eden bir kaynak, Al Majalla dergisine yaptığı açıklamada iki büyük Kürt partisi arasındaki anlaşmazlıkların İçişleri Bakanlığı ya da üst düzey idari görevlerin paylaşımındaki oranlarla sınırlı olmadığını söyledi. Kaynak, karşılıklı güvenin tamamen ortadan kalkmasının krizi yeniden başlangıç noktasına taşıdığını belirtti.
Kaynak, iki parti arasındaki kopuşu son haftalarda yaşanan siyasi değişimlere bağladı. Buna göre KYB'nin önde gelen isimlerinden Nizar Amidi'nin 8 Nisan'da Irak Cumhurbaşkanlığına seçilmesi, KDP ile herhangi bir koordinasyon sağlanmadan gerçekleşti. Üstelik seçim, ABD'nin İran'a yönelik saldırılarının durmasından yalnızca iki gün sonra yapıldı. Saldırıların sona ermesi, Washington'ın İran rejimini askerî güç kullanarak deviremediğini de ortaya koydu.
Kaynak, bu gelişmenin Kürdistan Bölgesi'ndeki iç siyasi dengelerin bölgesel değişimlerden ne ölçüde etkilendiğini gösterdiğini ifade etti. Sonraki haftalarda ABD'nin Irak'tan tamamen çekilme kararını kesin biçimde açıklaması ve bu sürecin eylül ayı sonunda tamamlanması da söz konusu dönüşümü hızlandırdı.
Kaynağa göre bu iki gelişmeye, Türkiye'nin Irak'taki çıkarlarını güvence altına almak amacıyla yalnızca PKK ve Bağdat merkezi hükümetiyle doğrudan anlaşmaya dayanan politikası da eklendi. Bu yaklaşım, Türkiye'nin Zilkan askerî üssünden ve sınır bölgelerindeki diğer üslerinden çekilmesinin ardından Sincar'ın geleceği konusunda söz konusu taraflar arasında imzalanan üçlü anlaşmayla açık biçimde ortaya çıktı. Bu gelişme, KDP'nin ve bölgedeki nüfuzunun açıkça devre dışı bırakılması anlamına geldi.
Kaynak, değerlendirmesini şu sözlerle tamamladı:
"Bu anlamda iki büyük parti, kendilerinden daha büyük bir bölgesel denklemin baskısı altında bulunuyor ve iç cepheyi güçlendirecek yeterli baskı araçlarına sahip değiller. Bölgenin jeopolitik alanına yönelik bölgesel dengeler ve Amerikan himayesine dayanan denge ve güven ortamı tamamen bozuldu. Bu da bugün yaşanan güven krizinin önünü açtı."
Siyasi araştırmacı Dılşad Şirzad ise bölgedeki mevcut durumu "fırtınanın kapılarının açıldığı bir dönem" olarak nitelendirdi. Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Şirzad, yaptığı açıklamada bazı bölgesel güçlerin Kürdistan'daki iç gerilimi körüklemeye çalıştığını söyledi.
Şirzad, "Kürdistan Bölgesi'ndeki demokratik yapının kırılganlığını inkâr etmek mümkün değil. Ancak kriz bundan çok daha derin. Dış aktörlerin, bölgesel güç dengelerini yeniden şekillendirme sürecinin bir parçası olarak iç bölünmeyi derinleştirme kapasitesi ve çabaları da bu krizde etkili oluyor" dedi.
İranlı yetkililerin son haftalardaki hareketliliğine dikkat çeken Şirzad, Kürdistan'daki İran Konsolosu Feramurz Esedi ile İran Devrim Muhafızları Ordusunun Kürt meselesinden sorumlu üst düzey askerî yetkililerinden Muhammed Rıza Meskeriyan'ın faaliyetlerini örnek gösterdi. Şirzad, Tahran'ın sahada yeni fiilî durumlar oluşturarak iki parti arasındaki mesafeyi açmaya çalıştığını savundu.
Şirzad, bu müdahalenin ABD'nin bölgeye yönelik ilgisizliğiyle eş zamanlı gerçekleştiğini belirterek ABD'nin özel temsilcisi Tom Barrack'ın açıklamalarının bu ilgisizliği açıkça ortaya koyduğunu söyledi. Irak merkezi hükümetinin Kürtler arasındaki anlaşmazlığı gidermek için olumlu bir rol üstlenmemesinin de krizi derinleştirdiğini ifade eden Şirzad, söz konusu aktörlerin tamamının siyasi gerilimin tırmanmasını nüfuzlarını genişletmek için bir fırsat olarak gördüğünü kaydetti. Ancak bunun Kürt siyasi elitinin tarihî sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını vurguladı.
Buna rağmen Şirzad, bölgenin en kötü senaryolara sürüklenmesini beklemediğini belirtti. Şirzad, "Gerçekleşmesi neredeyse imkânsız iki durum var. Birincisi, iç çatışmaların herhangi bir biçimde yeniden başlaması. Çünkü Kürt toplumunda geçmişteki deneyimlerle de kanıtlanmış, iç savaşa karşı güçlü bir toplumsal direnç oluştu. İkincisi ise iki ayrı yönetim sistemine fiilen geri dönülmesi. Böyle bir girişim hem siyasi hem de toplumsal düzeyde büyük tepkiyle karşılaşır" değerlendirmesinde bulundu.
Şirzad'a göre yaşanabilecek en ileri aşama, "kontrollü ayrışma" olacak. Nitekim yakın gelecekte köklü bir değişim yaşanmadığı takdirde bu durumun fiilî bir gerçeklik olarak kalması bekleniyor.
