Rakamlarla Irak’ta Araplarını Kürtlere karşı tutumu

Anketler bölge meselelerine karşı Iraklı Araplar ve Kürtler arasındaki bariz görüş farklılığını ortaya koydu

11 Nisan 2023’te Erbil’deki Süryani Mirası Festivali’nde el yapımı hediyelik eşyalar satan bir kadın (AFP)
11 Nisan 2023’te Erbil’deki Süryani Mirası Festivali’nde el yapımı hediyelik eşyalar satan bir kadın (AFP)
TT

Rakamlarla Irak’ta Araplarını Kürtlere karşı tutumu

11 Nisan 2023’te Erbil’deki Süryani Mirası Festivali’nde el yapımı hediyelik eşyalar satan bir kadın (AFP)
11 Nisan 2023’te Erbil’deki Süryani Mirası Festivali’nde el yapımı hediyelik eşyalar satan bir kadın (AFP)

Rüstem Mahmud

Bir araştırma/medya kuruluşunun Irak’ın Kürdistan özerk bölgesi hariç çeşitli bölgelerinde yürüttüğü bir kamuoyu yoklaması, Iraklı Arapların ekonomik, siyasi, idari, kültürel ve toplumsal olmak üzere çeşitli alanlarda Kürt yurttaşlarına ve Kürdistan bölgesi tecrübesine karşı pek çok tutumunu, görüşünü ve izlenimini ortaya çıkardı.

Londra merkezli Al Majalla dergisinin yayın haklarını aldığı anket, Kürdistan bölgesinin bölgede hâkim siyasi partilerin politikalarıyla ifade edilen meseleleri ve özellikle merkezî hükümet ile bölge hükümeti arasında iç içe geçen ikili ilişkilerle bağlantılı meseleler hakkında Arap ve Kürt Iraklılar arasındaki bariz görüş farklılığını ortaya çıkardı.

bgf
10 Mart 2023’te Bağdat’ta bir ikinci el pazarında alışveriş yapan gençler (AFP)

Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı habere göre anketin Iraklı Arapların, ‘Kürdistan bölgesinin kendisine ait bölgelerde petrol çıkarma ve yurtdışına ihraç etme hakkı’ konusundaki görüşlerini ortaya çıkardığı sonuç ilgi çekiciydi. Buna göre ankete katılanların yüzde 81’i buna karşı çıkıyor. Katılımcıların yüzde 57’si de Kürdistan bölgesindeki şehir ve kasabalarda bu bölgeyle diğer bölgeler arasına yerleştirilen güvenlik bariyerleri ve denetleme noktalarında gördükleri muameleden memnun olmadığını söyledi. Yüzde 61’i ise bölge hükümetinin merkezî hükümete nazaran vatandaşlarına daha iyi hizmet sunduğuna dair düşüncelerini dile getirdi.

Iraklı Arapların yüzde 75’inden fazlası Kürdistan bölgesinin Irak egemenliği altında kalması gerektiğini vurgularken, yarısından fazlası da bölgenin tümüyle dağıtılarak merkezî olarak Irak’a tekrar dahil edilmesini destekliyor. Bu görüşe karşı çıkanların oranı sadece yüzde 18

Araştırma/medya kuruluşu DRAW’daki anket biriminin yürüttüğü anket, Irak’ın 15 vilayetinde yürütüldü ve 910 Irak vatandaşını kapsadı. Süleymaniye Üniversitesi’nde profesör olan Dr. Niyaz Necmeddin’in gözetiminde anketi yürüten komisyon, örneklemin hedef bölgedeki tüm kamuoyunu yeterince temsil edebilmesi için çeşitli standartları dikkate aldı.

Katılımcılar farklı yaşlardan ve kuşaklardan oluşmakla birlikte 26-41 yaş aralığı yüzde 28’le en geniş kesimi oluşturdu. Örneklem, farklı eğitim düzeylerini de içermekle birlikte katılımcıların yüzde 60’ı orta düzey ve üniversite eğitimine sahip olanlardan oluşuyordu. Örneklemde ayrıca, yüzde 55 oranıyla kamu ve özel sektör çalışanlarına odaklanıldı. Anketteki yoğunluk sıralamasında başkent Bağdat’tan (katılımcıların yüzde 41’i) sonra Irak’ın merkezî vilayetleri Ninova, Basra ve Kerkük (katılımcıların yüzde 31’i) yer aldı. Anketi yürüten tarafın gözünde başkent Bağdat ve ülkenin başlıca şehirlerinden, özellikle de devlet kurumlarında ve özel sektör şirketlerinde çalışanlardan oluşan orta ve yüksek öğretim seviyesine sahip gençler, kamuoyunun belkemiğini ve onu en çok ifade edip etkileyen grubunu oluşturan ve geleceği değiştirme imkânına sahip olan kesimi teşkil ediyor.

Petrol konusunda süregelen anlaşmazlık

Anket sonuçlarına göre Iraklı Arapların yüzde 75’i Kürdistan bölgesindeki petrol idaresinin Kürdistan’ın yönetimi altında olmasını asla tercih etmezken, sadece yüzde 10’luk bir kesim bunun aksini düşünüyor. Yüzde 15’i ise Kürdistan bölgesindeki petrol dosyasının petrol şirketleri gibi üçüncü tarafların denetimi altında olmasını talep ediyor.

Iraklı Arapların yüzde 61’i vatandaşlarına kamu hizmeti sunmak bakımından Kürdistan bölgesi hükümetinin merkezî hükümetten daha iyi olduğunu belirtirken sadece yüzde 6’lık bir kesim bunun tersini düşünüyor

Mesele bölgenin, petrolün idaresi üzerindeki yönetim hakkının ötesine geçerek, Irak’taki petrol meselesinin özüne kadar uzanıyor. Katılımcıların yüzde 81’i, Kürdistan bölgesinin kendi bölgelerindeki kuyulardan petrol çıkarma ve onu bağımsızca ihraç etme konusunda ne şimdi ne de gelecekte herhangi bir hakkı olmadığını söylerken, sadece yüzde 19’luk bir grup bu hakkı destekliyor.

Bu görüşler, merkezî hükümet ile bölge hükümetinin Irak anayasasının, Irak’ta petrol ve gaz çıkarılması ve bunların ihraç edilmesi mekanizmasına dair 111 ile 112’nci maddelerinin yorumuna ilişkin yaşadığı 16 yıllık anlaşmazlıktan sonra dile getirildi. Buna göre Kürdistan bölgesi, çeşitli gelirlerin kamu hazinesine gitmesi şartıyla anayasanın federal bölgelere bu hakkı verdiğini düşünüyor. Buna karşılık merkezî hükümet de petrol ve gaza ilişkin özel bir yasa çıkana kadar petrol çıkarma ve ihraç etme konusunda tek hakkın kendisine ait olduğunu düşünüyor ki bu yasayı 2007’den bu yana çıkaramadı.

zxsd
Irak’ın güneyindeki Zikar vilayetindeki Nasiriye petrol sahası; Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü’nün ikinci büyük üreticisi olan Irak, devasa rezervlere sahip ve petrol gelirleri federal hükümet bütçesinin yüzde 90’ını besliyor (AFP)

İki taraf arasındaki petrol anlaşmazlığı, Paris’teki Uluslararası Ticari Tahkim Mahkemesi’nin Kürdistan bölgesinin merkezî hükümetin onayı olmadan petrol çıkarma ve ihraç etme hakkına sahip olmadığına hükmetmesinin ardından son aylarda daha da şiddetlendi. Bu gelişme, bölgeden petrol ihracatının durmasına ve son üç aydır 1,1 milyondan fazla çalışanının maaşlarını ödeyemeyen bölge hükümeti için mali likiditede ciddi bir sıkıntıya yol açtı. Ayrıca yerel hükümete ait işletim masraflarının yetersizliğinden ötürü pek çok proje ve hizmet durduruldu. Irak parlamentosunda genel bütçe yasasının onaylanmasına rağmen merkezî hükümetin, bölgenin merkezî bütçedeki payını harcamaması da krizi daha da kötüleştiriyor.

Paris’teki Uluslararası Ticari Tahkim Mahkemesi’nin Kürdistan bölgesinin merkezî hükümetin onayı olmadan petrol çıkarma ve ihraç etme hakkına sahip olmadığına karar vermesinin ardından Bağdat ve Erbil hükümetleri arasındaki petrol anlaşmazlığı son aylarda tırmandı. Bu gelişme, bölgeden petrol ihracatının durmasına ve bölge hükümeti için ciddi bir mali likidite sıkıntısına yol açtı

Bunun yanı sıra bölge hükümetinin çalışanların maaşı da dahil olmak üzere mali taleplerinin yerine getirilmesinden sorumlu taraf konusunda da görüşler farklılık gösterdi. Şöyle ki katılımcıların yüzde 46’sı bunun merkezî hükümetin görevi olduğunu söylerken, bunların yüzde 22’si bunun bölge hükümetinin görevi olduğunu belirtti. Yüzde 32’si de bunun iki tarafın ortak sorumluluğu olduğunu düşünüyor.

Bölge tecrübesine dair olumlu bir görüş

Iraklı Araplarda Kürdistan özerk bölgesinin ekonomik anlamda ‘hâkimiyet altına alınması’ yönünde genel bir eğilim bulunmasına rağmen çoğunluğu, bölgenin deneyimlediği şeyi ‘takdir etme’ ve nispeten de olsa Irak’ın diğer bölgelerinin tecrübelerine ‘üstün tutma’ eğilimine sahip. Bu bağlamda katılımcıların sadece yüzde 9’u bölge hükümetinin, merkezî hükümete nazaran daha fazla yolsuzluk yaptığını ve kamu malını israf ettiğini düşünürken yüzde 31, bunun tam tersini düşünüyor. Katılımcıların yüzde 56’sına göre ise her iki hükümet de aynı düzeyde yolsuzluk yapıp kamu malını boşa harcıyor.

cdfe
Irak’ın Kürt şehri Erbil’in 10 km güneyinde bulunan Hurmala petrol sahasında günlük 40 bin varil petrol pompalanması bekleniyor (AFP)

Iraklı Arapların yüzde 61’ine göre Kürdistan bölgesi hükümeti, vatandaşlarına kamu hizmeti sunma konusunda merkezî hükümetten daha iyi. Bunun tersini düşünenlerin oranı ise yalnızca yüzde 6. Devletin kamu kurumlarında ve merkezî yönetimlerindeki Kürt bakanlar, yetkililer ve memurların performansına ilişkin olarak katılımcıların yüzde 21’i onların performanslarının Arap mevkidaşlarına göre ‘çok iyi veya çok daha iyi’ olduğunu söylerken, sadece yüzde 14’lük bir kesim ‘daha kötü’ olduklarını söyledi. Geri kalanlar ise vazifeyi yerine getirmedeki profesyonellik konusunda farklı çalışanların eşit olduğunu savundu.

Iraklı Araplarda Kürdistan bölgesinin ekonomik anlamda ‘hâkimiyet altına alınması’ yönünde genel bir eğilim bulunmasına rağmen çoğunluğu, bölgenin deneyimlediği şeyi ‘takdir etme’ ve nispeten de olsa Irak’ın diğer bölgelerinin tecrübelerine ‘üstün tutma’ eğilimine sahip. Bu bağlamda katılımcıların sadece yüzde 9’u bölge hükümetinin, merkezî hükümete nazaran daha fazla yolsuzluk yaptığını ve kamu malını israf ettiğini düşünüyor

Anketin en öne çıkan sonucu, Arap vatandaşlar ile Kürdistan bölgesindeki Kürt vatandaşlar arasındaki içe içe geçmişliğin ve canlı etkileşimin ortaya koymasıydı. Şöyle ki Iraklı Arapların yüzde 84’ü daha önce bölgeyi ziyaret ettiğini ifade etti ki bu, tüm beklentilerin üzerinde ve Irak’ın diğer bölgelerini ziyaret eden bölge vatandaşlarının oranından çok daha yüksek. Bu birçok sebepten kaynaklanmakla birlikte bölgedeki turizm, eğitim kalitesi ve güvenlik istikrarı bu sebeplerin başında geliyor.

Ancak bölgeyi ziyaret edenlerin yüzde 57’si bölgenin şehirlerinde ve kasabalarındaki kontrol noktalarında uygulanan güvenlik işlemlerinden memnun olmadıklarını dile getirirken, sadece yüzde 30’luk bir kesim, bölgede ‘siyasi güvenlik’ hissetmediğini belirtti. Bununla birlikte yüzde 62’si bölge halkının kendilerine yönelik muamelesini ‘iyi ve çok iyi’ olarak nitelerken, yüzde 6’sı ‘kötü’ şeklinde değerlendirdi.

Iraklı Arapların yüzde 22’sine göre Irak’ın diğer bölgelerinde ifade özgürlüğü Kürdistan bölgesine göre daha iyi iken, yüzde 14’üne göre durum tam tersi. Yüzde 54’ü ise ifade özgürlüğünün ihlali konusunda merkezî hükümet ile bölge hükümeti arasında bir fark görmüyor

İfade özgürlüğü konusunda durum farklılık gösteriyor. Nitekim Iraklı Arapların yüzde 22’sine göre Irak’ın diğer bölgelerinde ifade özgürlüğü Kürdistan bölgesine göre daha iyi iken, yüzde 14’üne göre durum tam tersi. Yüzde 54’ü ise ifade özgürlüğünün ihlali konusunda merkezî hükümet ile bölge hükümeti arasında bir fark görmüyor.

Kopyalama ve çözüm arasında

Irak’taki Arap kamuoyunun yönelimlerine göre Iraklı Arapların yüzde 75’inden fazlası Kürdistan bölgesinin Irak egemenliği altında kalması gerektiğini vurguluyor. Yarısından çoğu ise bölgenin tümüyle dağıtılıp, merkezî bir şekilde Irak’a tekrar dahil edilmesini destekliyor. Buna karşı çıkanların oranı ise sadece yüzde 18.

dfgrt
Kerkük’ün kuzeyindeki Kürt Peşmerge güçlerine mensup savaşçılar (AFP)

Bu arada katılımcıların yüzde 45’i, Kürdistan bölgesi tecrübesinin Irak’ın diğer bölgelerine de taşınmasını talep etti ki bu, Irak kamuoyunun bölgenin tecrübesine yönelik birkaç yıl önceki görüşüne bakılırsa oldukça yüksek bir oran.

Ayrıca katılımcıların yüzde 44’ü bölgede ikamet etme ve yaşama arzusunu teyit ederken, yalnızca yüzde 27’si Irak’ın diğer bölgelerinde yaşamayı tercih ettiğini dile getirdi.

Kürdistan bölgesinin idari ve ekonomik tecrübesinin kalitesini ‘itiraf etme’ ile onun ‘merkezî egemenlik’ kapsamında kalmasını ve hatta dağıtılmasını talep etme arasındaki bu görüş farklılığı, Kürdistan bölgesi tecrübesine yaklaşımda ideolojik/milliyetçi ve belki de ‘popülist’ siyasi boyutu gözler önüne seriyor. Nitekim bölgedeki yaşam koşullarının ve kamu hizmetlerinin Irak’ın diğer bölgelerine kıyasla daha iyi olduğu teyit edilirken aynı zamanda ne pahasına olursa olsun bölgenin dağıtılıp merkezî otoriteye dahil edilmesini isteyen Iraklı Arapların oranı da yüksek.

*Bu çeviri Şarku'l Avsat tarafından Londra merkezli Al Majalla dergisinden yapılmıştır.

 



Irak, Curf el-Nasr'da güç yapısını yeniden düzenliyor

Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)
Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)
TT

Irak, Curf el-Nasr'da güç yapısını yeniden düzenliyor

Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)
Komite, Curf es-Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi ve somut deliller topladı (AFP)

Cabbar Zeydan

Babil şehrinin kuzeyindeki Curf es-Sahr bölgesindeki petrol kaçakçılığı davası, Başbakan ve Silahlı Kuvvetler Başkomutanı Ali Faleh el-Zeydi'nin kaçakçılık eylemlerine karışanların yargıya sevk edileceğini ve dokuz güvenlik ve idari yetkilinin görevden alınacağını açıklamasıyla hükümet açısından yeni bir aşamaya girdi. Bu adım, soruşturmanın ihlalleri ortaya çıkarmaktan, bunlara karıştıklarından veya kamu malını korumakta ihmalkar davrandığından şüphelenilenlerden hesap sormaya doğru kaydığını yansıtıyor ve Irak'ın en hassas bölgelerinden birinde güvenlik ve idari yapıyı yeniden düzenlemeye kapı açıyor. a

Kararlar, dün cumartesi günü Zeydi başkanlığında yapılan ve bölgedeki petrol kaçakçılığıyla ilgili koşulları ortaya çıkarmakla görevlendirilen soruşturma komitesinin bulgularını görüşmek üzere düzenlenen acil güvenlik toplantısının ardından alındı. Soruşturmaysa, Federal İstihbarat ve Soruşturma İdaresi'nin kaçakçılık eylemleri ve yasadışı petrol tesislerinin yanı sıra, dosyanın manipüle edildiğiyle ilgili raporlarında yer alan bilgilerin doğruluğu teyit edildikten sonra başlatılmıştı.

Hükümetin aldığı önlemler, sanıkların yargıya sevk edilmesiyle sınırlı kalmadı, çeşitli kurumları temsil eden güvenlik, istihbarat ve idari yöneticilerin görevden alınmasını da içerdi. Bunlar arasında Babil polis şefi, Kuzey Babil polis müdürü ve ildeki istihbarat, terörle mücadele, ulusal güvenlik, istihbarat ve askeri istihbarat müdürleri de yer alıyordu. Ayrıca, Babil'deki Haşdi Şabi Güçleri komutanı, 6. Enerji Polis Tugayı komutanı ve Petrol Bakanlığı'na bağlı Petrol Boru Hatları Şirketi müdürü de görevden alındı.

Af kapsamındaki isimlerin niteliği, hükümetin soruşturmaya yüklediği sorumluluğun genişliğini ortaya koyarak, meselenin tek bir güvenlik teşkilatıyla sınırlı olmadığını gösteriyor. Bu durum, yayınlanan verilere göre petrol kaçakçılığı eylemlerinin stratejik ham petrol boru hatlarının geçtiği yerlerle bağlantılı olması, meselenin güvenlik ve istihbarat teşkilatları ve petrol ile ilgili yetkililerin sorumluluklarının kesiştiği bir noktada yer alması nedeniyle özellikle önemli.

Zeydi'nin kararları, Babil şehri sınırlarının ötesine uzanan bir mesaj taşıyor; zira tüm şehirlerdeki operasyon birimlerinin komutanlarına, polis şeflerine, güvenlik ve istihbarat teşkilatlarının müdürlerine, kendi yetki alanlarında meydana gelen her türlü kaçakçılık eylemlerine karşı mücadelede tam sorumluluk almaları talimatı verdi. Hükümetin, Zaho'dan Basra'ya kadar Irak'ın hiçbir bölgesinin denetim ve hesap verebilirlik kapsamı dışında kalmasına izin vermeyeceğini vurguladı.

Curf Nasr: Kısıtlamalar altında bir soruşturma

Ancak bu bulgulara ulaştıran yol zorluklardan yoksun değildi. Basın haberlerinde açıklanan detaylar, soruşturma komitesinin 2014 yılından beri birçok resmi kuruma kapalı olan Curf Sahr (diğer adıyla Curf Nasr) bölgesine girmesinden önce varılan anlaşmaları açığa çıkardı.

Haberlere göre, Zeydi tarafından Silahlı Kuvvetler Başkomutanlığı Ofisi Sekreteri Korgeneral Saad Muhsin Uraybi başkanlığında kurulan ilk komite, geniş denetim yetkilerine sahipti. Bunlar arasında bölge içinde serbest dolaşım, istihbarat raporunda belirtilen yerleri ziyaret etme ve bağımsız olarak inceleme ile petrol faaliyetleriyle ilgili kayıtları ve belgeleri denetleme yetkisi de yer alıyordu.

dcfvgbhn
Hükümetin, komitenin tespit ettiği ihlallerin ayrıntılarını, mali zararın boyutunu ve denetlediği tesislerin niteliğini açıklaması gerekiyor (AFP)

Ancak, Ketaib Hizbullah komitenin ilk haliyle girişine izin vermeyi reddetti. Bunun üzerine Başbakan Haşdi Şabi Güçleri Genelkurmay Başkanı Abdulaziz el-Muhammadavi (Ebu Fadak olarak da bilinir) ile bir görüşme yaptı. Bu görüşme sonucunda, komitenin başkanının değiştirilmesi ve liderliğinin Haşdi Şabi’nin güvenlik direktörü Ali Mayah el-Zeydi'ye verilmesi, katılımcı kuruluşların genişletilmesi ve bazı temsilcilerinin askeri ve mesleki rütbelerinin düşürülmesi gibi uzlaşılara varıldı.

Aynı kaynaklar, giriş konusunda varılan yeni formülün, istihbarat raporunda belirlenen tüm yerlerde komitenin serbestçe dolaşmasına izni vermek yerine, komitenin ziyaret edeceği yerlerin önceden belirlenmesini içerdiğini belirtti. Ayrıca, komitenin bölgedeki Hizbullah unsurları, personeller ve çalışanlarla saha görüşmeleri yapması talebi de reddedildi.

Bu ayrıntılar, soruşturmanın bulgularını değerlendirmede özellikle önemli; zira komitenin açık bir yetki ile sahayı denetlemesi planından önceden belirlenmiş alanları ziyaret etmeye geçiş yapılması, bölgedeki faaliyetlerin niteliği ve petrol kaçakçılığı eylemleriyle bağlantısı hakkında kapsamlı bir tablo oluşturabilmesini zorlaştıracaktır.

Kaynaklara göre, komite Curf Sahr'da birkaç saat geçirerek tanker hareketliliğini ve petrol tedarik kayıtlarını inceledi. Fiziksel ve somut kanıtlar topladı ve küçük ölçekli, yarı petrolle ilgili olarak tanımlanan tesisleri denetledi. Ancak, bunların operasyon ve işlevlerinin niteliğini bağımsız olarak doğrulayamadı veya içlerinde gerçekleşen faaliyetleri kesin bir biçimde belirleyemedi.

Bu sınırlamalara karşılık olarak, Zeydi, komite liderliğinin sunacağı tek bir rapor yerine, katılımcı kurumların temsilcileri tarafından ayrı ayrı raporlar hazırlanmasında ısrar etti. Her kurum daha sonra bulgularını kendi kurumuna sunacak ve böylece resmi denetimin kapsamı genişleyecek ve herhangi bir kurumun sonuçları tekeline alması engellenecek.

Bu ayrıntılar, güvenlik, siyaset ve petrol konularının iç içe geçtiği bir bölgede bu davanın yönetiminin ne kadar karmaşık olduğunu yansıtıyor. Ayrıca, soruşturmanın başarısının yalnızca ihlallerin tespit edilmesine değil, aynı zamanda hükümet kurumlarının bilgi ve kanıtlara erişimini engelleyen kısıtlamalar olmaksızın denetim ve yürütme yetkilerini kullanabilmesine de bağlı olduğunu da gösteriyor.

Siyasi analist Ali el-Rubay’i, hükümetin son kararlarının, petrol kaçakçılığı vakalarıyla başa çıkmada önemli bir değişimi temsil ettiğini, sorumluluğun doğrudan yürütme düzeyinden, illerdeki güvenlik ve istihbarattan sorumlu liderliğe devredildiğini söylüyor.

Siyasi analist, bu sayıda yetkilinin görevden alınmasının, güvenlik sorumluluğunun yeniden tanımlanmasıyla ilgili siyasi ve idari öneme sahip olduğuna inanıyor. Stratejik boru hatlarının geçtiği bölgelerde bu ölçekte kaçakçılık eylemlerinin varlığı, sadece geçici bir güvenlik ihlali olarak ele alınamaz, aksine, bilgiye ve yetkiye sahip olan ancak ihlalleri zamanında önleyemeyen veya ortaya çıkaramayan kurumların belirlenmesini de gerektiriyor.

Bu adımın öneminin, kurumsal hesap verebilirlik için bir model olma potansiyelinde yattığını, zira prosedürlerin yalnızca olaya karışan çalışanlar veya uygulayıcılarla sınırlı kalmamasını, aynı zamanda ihmalkarlığı veya görevlerini yerine getirmediği soruşturma ile tespit edilen yöneticileri de içermesini sağladığını ekledi. Ayrıca, idari ve cezai sorumluluk arasında yasal olarak ayrım yapmanın çok önemli olduğunu da belirtti.

Rubay’i, hükümetin karşı karşıya olduğu en büyük zorluğun, finansman, ulaşım ve pazarlama ağlarının yanı sıra kaçakçılık eylemlerinden faydalananlar da ortaya çıkarılana kadar soruşturmaların devam etmesini sağlamak olduğuna işaret etti. Sadece yetkilileri görevden almak veya bir grup şüpheliyi soruşturmaya sevk etmek, bu faaliyetlerin devam etmesine olanak tanıyan sistemi mutlaka ortadan kaldırmayacaktır.

Curf Nasr olayının, özellikle bölgenin karmaşık güvenlik sorunları geçmişi göz önüne alındığında, devletin hassas güvenlik dosyalarını yönetme yeteneğine yönelik pratik bir testi temsil ettiğini vurguladı. Hukukun üstünlüğünün uygulanmasının, siyasi bir duruma veya geçici bir operasyona bağlı bir önlem değil, devam eden kurumsal bir sürecin parçası olması gerektiğinin altını çizdi.

Güvenlik denkleminin kalbindeki petrol

Curf Nasr davasının önemi, yalnızca potansiyel mali kayıplarla sınırlı değil. Basra'dan Dora rafinerisine ve Musayyib termik santraline ham petrol taşıyan stratejik boru hatları bölgeden geçiyor; bu nedenle petrol altyapısına yapılacak herhangi bir müdahale, sadece ticari ihlallerin ötesine geçerek enerji arzının güvenliğini de tehdit edecektir.

Silahlı Kuvvetler Başkomutanı Sözcüsü Sabah el-Numan, hükümete son zamanlarda ulaşan raporlarda kamu malının heder edildiğine ve bölgede petrol kaçakçılığı eylemlerinde bulunulduğuna dair bilgiler yer aldığını açıkladı. Numan, bu bilgilere ulaşılmasından hemen sonra Zeydi'nin derhal teknik ve istihbarat konusunda uzman kişilerden oluşan özel bir komite kurulması talimatını verdiğini ve komitenin görevini kısa sürede tamamladığını belirtti.

Numan, komitenin bulgularının istihbarat bilgilerini doğruladığını ve Başkomutanın ilgili kişilerin yargıya sevk edilmesi emrini verdiğini teyit etti. Ayrıca, uzman komite üyelerinin ödüllendirilmesini, tüm illerde kamu malını korumada ve kaçakçılıkla mücadelede başarısız olduğu tespit edilen güvenlik teşkilatı yöneticilerinden hesap sorulması talimatını da verdi.

Yüksek Yargı Konseyi'nin, hükümetin ilgili kişilerden hesap sormaya yönelik adımlarını desteklediğinden bahsetti. Soruşturma sonuçlarının uygulanabilir yasal önlemlere dönüşmesi için yürütme ve yargı organları arasındaki koordinasyonun önemine işaret etti.

Bu süreç, hükümeti teknik ve mali soruşturmaları tamamlamak, kaçak petrol miktarını, işlem mekanizmalarını, taşınmasından veya pazarlanmasından sorumlu kuruluşları belirlemek ve ayrıca boru hatlarının işlenmesi, ölçülmesi ve izlenmesine ilişkin kayıtları incelemekle yükümlü kılıyor. Petrol kaçakçılığı şebekeleri mutlaka ayrı yasadışı taşıma operasyonları yoluyla faaliyet göstermez, ancak denetim, belgeleme ve işlemedeki boşluklardan yararlanabilir. Bu, sadece taşıyıcıları veya şüpheli yerlerde çalışanları takip etmek yerine, bundan gerçekten faydalananları açığa çıkarmak için mali ve ticari rotaların izlenmesini de gerekli kılıyor.

Hükümetin Curf Nasr'daki icraatları, silahın devletin tekelinde olmasıyla ilgili daha geniş siyasi tartışmayla da kesişiyor. Bu konu, İmar ve Kalkınma Koalisyonu Başkanı Muhammed Şiya es-Sudani'nin, silahın devletin elinde toplanmasının Batı'nın talebi değil, ulusal bir zorunluluk olduğunu vurgulayan açıklamalarının ardından yeniden gündeme geldi. Sudani, DEAŞ ile savaşın ve Irak'ta daha sonra yaşanan çatışma ve mücadelelerin sona ermesinin ardından güvenlik kurumlarının gözden geçirilmesi gerektiğinin de altını çizdi.

Sudani'nin açıklamaları, hükümetin resmi kurumlarının girmekte zorluklar yaşadığı bir bölgeyle ilgili hassas bir güvenlik sorununu ele aldığı bir dönemde önem kazandı. Kaçakçılıkla mücadele ve petrol tesislerini kontrol etme, devletin anayasal ve yasal yetkilerini tüm bölgelerde kullanabilmesinden ayrı düşünülemez.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre siyasi analist Ahmed el-Temimi, Curf Nasr olayının, devlet otoritesi kavramını siyasi açıklamaların ve idari prosedürlerin ötesinde bir sınava tabi tuttuğunu düşünüyor. Zira hükümetin kararlarını uygulama gücünün, güvenlik kurumlarının müdahale veya çalışmalarını kısıtlayan anlaşmalar olmaksızın, sahalara ne ölçüde eriştiği, faaliyetleri soruşturduğu ve yetkilerini özgürce kullanabildiğine bağlı olduğunu da ekledi.

Temimi, hükümetin bu konudaki başarısının, görevden alınan yetkililerin sayısıyla değil, soruşturma bulgularını kalıcı bir kurumsal gerçekliğe dönüştürme kabiliyetiyle ölçülmesi gerektiğini söyledi. Yönetici ve yetkililerden hesap sormanın önemli bir adım olduğunu, ancak ihlallerin tekrarlanmamasını sağlamak ve denetim ve istihbarat kurumlarının bağımsızlığını güçlendirmek için paralel önlemlerin de gerektiğini açıkladı.

Petrol kaçakçılığıyla mücadeleyi silahın devletin elinde toplanmasıyla ilişkilendirmenin, hükümetin otoritesini Irak’ın tamamına yaymakta karşılaştığı zorlukların doğasını yansıttığını da ekledi. Petrol zenginliğini korumaya çalışan bir devletin, birleşik bir güvenlik aygıtına, etkili kararlara ve siyasi veya hizipsel düşüncelerden arınmış, sorumluları hesap verebilir hale getirebilecek bir yargı sistemine ihtiyacı vardır.

Temimi, hükümetin hassas bölgelerdeki operasyonlar için net kurallar dayatmadaki başarısının, sınır kapıları, limanlar ve ekonomik kaynaklarla ilgili diğer sorunların da çözülmesinin taşlarını döşeyebileceğine  işaret etti, ancak bunun için önlemlerin sürekli ve kapsamlı olması, soruşturmalar sonucunda ihlallerden sorumlu bulunan tüm kurum ve tarafları kapsaması şart.

Curf Nasr'dan diğer illere

Zeydi'nin son mesajı, kamu fonlarıyla ilgili davalarda kurumlar arasında sorumluluğu birbirine yükleme uygulamasını sona erdirmek amacıyla, operasyon birimleri komutanlarını, polis şeflerini, güvenlik ve istihbarat teşkilatlarının müdürlerini kendi yetki alanlarında meydana gelen her türlü kaçakçılık eylemlerinden doğrudan sorumlu tuttuğu için, tüm illere yönelik gibi görünüyor.

Bu yaklaşım, özellikle çok sayıda şehri kapsayan geniş ulaşım, işleme ve depolama ağları göz önüne alındığında, petrol zenginliğini koruma mekanizmalarının daha geniş bir şekilde gözden geçirilmesinin önünü açıyor. İçişleri, Savunma ve Petrol Bakanlıkları ile istihbarat teşkilatları ve enerji polisi arasında gerekli koordinasyon da bu incelemenin bir parçasıdır.

Dahası, görevden alma kararlarının uygulanması meselenin sonlandığı anlamına gelmiyor. Hükümetin, komite tarafından ortaya çıkarılan ihlallerin ayrıntılarını, mali zararların boyutunu, denetlenen tesislerin niteliğini ve kaçakçılık eylemleriyle bağlantılarını açıklaması ve yetkililer ile suçlananlar hakkında açık hukuki bulguları yayınlaması gerekecektir.

Resmi kurumların Curf Nasr'a girişi ve bağımsız, sürekli denetimler yapması, hükümetin soruşturmaya eşlik eden kısıtlamaların üstesinden gelebilme ve bölgeyi karmaşık bir güvenlik sorunundan tamamen hukuka ve devlet kurumlarına tabi bir alana dönüştürme kapasitesini belirleyecek en önemli sınavlardan biri olmaya devam ediyor.

Curf Nasr davası sadece büyük miktarlarda petrol kaçakçılığı veya dokuz yetkilinin görevden alınmasıyla ilgili değil. Aynı zamanda, Zeydi hükümetini siyasi otorite ile güvenlik kurumları arasındaki ilişkinin yönetimi, ulusal kaynakların korunması ve hassas bölgelerde hukukun üstünlüğünün uygulanması konusunda bir sınava tabi tutuyor.

Gerçek hesap verebilirlik, yalnızca yöneticileri değiştirmek veya sanıkları yargılamaya sevk etmekle değil, ihlallerin gerçekleşmesine izin veren boşlukları kapatmak, petrol zenginliği üzerindeki tam kontrolü yeniden sağlamak ve devlet kurumlarının her yere erişebildiğini ve istisnasız olarak, olaya karışan veya ihmalkar olduğu kanıtlanan her kuruluştan hesap sorabileceğini göstermekle sağlanacaktır.


AFRICOM Komutanı’nın Doğu ve Batı Libya’ya yaptığı ziyaretin anlamı ne?

Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)
Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)
TT

AFRICOM Komutanı’nın Doğu ve Batı Libya’ya yaptığı ziyaretin anlamı ne?

Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)
Libya Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe, cumartesi günü AFRICOM Komutanı Dagvin Anderson’ı kabul etti. (Dibeybe’nin ofisi)

Washington’ın Libya’daki askeri kurumların birleştirilmesi sürecine ilgi duyduğunu gösteren askeri bir hamle kapsamında, ABD Afrika Komutanlığı (AFRICOM) Komutanı Orgeneral Dagvin Anderson, Trablus’ta Ulusal Birlik Hükümeti (UBH) Başbakanı Abdulhamid Dibeybe ve Sirte’de Libya Ulusal Ordusu (LUO) Genel Komutan Yardımcısı Saddam Hafter ile ayrı ayrı görüşmeler gerçekleştirdi.

Ülkenin doğusu ve batısını kapsayan bu çifte ziyaret, Washington’ın Libya dosyasına yaklaşımında bir değişime işaret ederken, analistler söz konusu ziyaretin ‘doğrudan askeri iş birliğinin ötesine geçen stratejik anlamlar taşıdığını’ değerlendirdi.

Ziyaretin odağında askeri ve güvenlik alanındaki iş birliği, kurumların birleştirilmesi ve Flintlock 2027 tatbikatına yönelik hazırlıklar yer aldı. ABD ve Libya tarafından yayımlanan resmî açıklamalarda, Libya’nın doğusu ve batısındaki güçler arasındaki iş birliğinin geliştirilmesi, bu güçlerin kapasitelerinin artırılması ve güvenlik koordinasyonunun güçlendirilmesinin gündemin öncelikli başlıkları arasında bulunduğu belirtildi.

LUO Genel Komutanlığı Medya Ofisi tarafından yapılan açıklamaya göre Saddam Hafter, iki ülke arasındaki stratejik ilişkilerin, özellikle askeri ve güvenlik alanlarındaki iş birliğinin gelişmesinden duyduğu memnuniyeti dile getirdi. Hafter, Flintlock 2026 tatbikatının sonuçlarını ve 2027 yılında düzenlenecek tatbikata yönelik hazırlıkları da takdir etti. Ayrıca güvenlik ve istikrarın güçlendirilmesi, sınırların korunması, düzensiz göç ve kaçakçılık şebekeleriyle mücadele amacıyla ortak çabaların birleştirilmesini hedefleyen Libya’ya ait 3+3 ortak komitesinin çalışmalarında kaydedilen ilerlemeye dikkat çekti.

Açıklamada Anderson’ın, AFRICOM’un terörizm ve aşırıcılıkla mücadele, güvenlik ve istikrarın güçlendirilmesi alanlarında Libya ordusunun kapasitesini desteklemeye hazır olduğunu vurguladığı aktarıldı.

sdcgthy
Libya Ulusal Ordusu (LUO) Genel Komutan Yardımcısı Saddam Hafter ile ABD Afrika Komutanlığı (AFRICOM) Komutanı Orgeneral Dagvin Anderson, Bingazi, 14 Kasım 2026 (LUO Genel Komutanlığı)

Görüşmenin ardından yaptığı açıklamada Saddam Hafter, AFRICOM Komutanı ile Libya askeri kurumunun birleştirilmesi ve profesyonelliğinin güçlendirilmesi sürecinde kaydedilen ilerlemeyi, Libya ile ABD arasındaki askeri iş birliğinin geliştirilmesi yollarını ele aldıklarını söyledi. Hafter, silahlı kuvvetlerin sınır güvenliğini sağlama ve ortak bölgesel tehditlerle mücadele kapasitesinin artırılması için koordinasyonun sürdürülmesinin önemini vurguladı. Flintlock 2027 tatbikatına yönelik ortak hazırlıkların, LUO Genel Komutanlığı ile ABD arasındaki iş birliği sürecinde somut bir adım olduğunu belirtti.

AFRICOM ise açıklamasında, Anderson’ın Libyalı askeri yetkililerle gerçekleştirdiği görüşmelerin, Libya’nın öncülüğünde yürütülen askeri kurumları birleştirme çabalarını destekleme, ulusal egemenliği güçlendirme ve sürdürülebilir askeri iş birliği yoluyla bölgesel güvenliği artırma konusundaki ABD kararlılığını yansıttığını bildirdi.

AFRICOM, Washington’ın taahhüdünün yalnızca güvenlik alanıyla sınırlı olmadığını, Libya’nın güvenlik, siyasi ve ekonomik birliğini sağlamaya yönelik çabaların desteklenmesini de kapsadığını vurguladı. Bu çabaların başarıya ulaşmasının Libya’nın geleceği ile bölgedeki barış ve güvenlik açısından temel önem taşıdığına dikkat çekti.

Trablus’taki UBH tarafından yapılan açıklamaya göre Dibeybe ve Anderson, askeri ve güvenlik alanlarındaki iş birliğinin geliştirilmesi, askeri kurumun birleştirilmesine yönelik çabaların desteklenmesi ve kapasitesinin artırılması konularını ele aldı. Görüşmede eğitim, mesleki yeterlilik ve kapasite geliştirme alanlarındaki iş birliğinin genişletilmesi, ortak güvenlik sorunlarıyla mücadelede koordinasyonun güçlendirilmesi ve Flintlock 2027 tatbikatına yönelik hazırlıklar da gündeme geldi.

Toplantıya UBH İçişleri Bakan Vekili İmad et-Trablusi, Libya Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkan Vekili Orgeneral Salahaddin Nemruş, Savunma Bakanlığı’ndan çok sayıda üst düzey yetkili ve ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Libya siyasi işlerinden sorumlu kıdemli danışmanı Jeremy Berndt katıldı.

Askeri uzman Muhammed Abdulvahid, Anderson’ın Libya ziyaretinin doğrudan askeri iş birliğinin ötesinde stratejik anlamlar taşıdığını ve Rusya-Ukrayna Savaşı, Ortadoğu’daki gerilimler ile Avrupa ve ABD’de endişeye yol açan enerji krizi nedeniyle son derece hassas bir bölgesel ve uluslararası döneme denk geldiğini düşünüyor.

Abdulvahid, Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada, “Enerji sektöründeki Amerikan ve Batılı çıkarların güvence altına alınması, petrol ve doğal gaz sahalarının korunması, ABD’nin Libya’ya yönelik ilgisinin başlıca nedenlerinden birini oluşturuyor” dedi.

Washington’ın Libya’nın doğusu ve batısı arasında ortak bir askeri çerçeve oluşturmayı hedeflediğini belirten Abdulvahid, bunun sahadaki iş birliğinin geliştirilmesine imkân sağlayacağını ve siyasi süreçlerin birbirine yaklaştırılması için bir kapı aralayacağını, ancak bölünmüşlüğün sona ermesini garanti etmeyeceğini ifade etti. Abdulvahid, 3+3 ortak komitesi aracılığıyla yürütülen iş birliğinin veya askeri tatbikatların iletişim ve deneyim paylaşımı için somut bir alan oluşturabileceğini, askeri kurumlar arasındaki kopukluğu azaltabileceğini kaydetti.

Flintlock 2027 tatbikatı, ABD’nin Libya’nın farklı bölgelerinden askeri personeli tatbikata dahil etme yönündeki yaklaşımı nedeniyle özel önem taşıyor. Bu sayede uluslararası bir eğitim çatısı altında profesyonel etkileşim ve uygulamalı koordinasyon imkânı sağlanması hedefleniyor. Ancak bu sürecin başarısı, Libyalı tarafların sahadaki iş birliğini kalıcı kurumsal düzenlemelere dönüştürme kapasitesine bağlı olacak.

Anderson’ın Sirte’de Saddam Hafter ile görüşmesine rağmen Genel Komutan Mareşal Halife Hafter ile benzer bir görüşme gerçekleştirdiğinin duyurulmaması, ABD’nin Libya’nın doğusundaki askeri kuruma yönelik mesajlarının niteliği konusunda soru işaretlerine yol açtı. Abdulvahid, bu tercihi Saddam Hafter’in askeri ve uluslararası temaslarda giderek ön plana çıkması bağlamında değerlendiriyor ve bunun ‘gelecekte üstleneceği liderlik rolleri için hazırlanmasına’ yönelik bir eğilimi yansıtabileceğini düşünüyor.

Abdulvahid, söz konusu görüşmenin ‘açık biçimde askeri ve mesleki bir nitelik taşıdığını, Halife Hafter ile bağlantılı bazı siyasi hassasiyetlerden uzak şekilde eğitim ve kapasite geliştirme konularının ele alınmasına imkân sağladığını’ belirtti. Başka görüşmelerin kamuoyuna duyurulmadan gerçekleştirilmiş olabileceği ihtimalini de dışlamayan Abdulvahid, resmi bir görüşmenin yapılmamış olmasının anlaşmazlık veya kopukluk göstergesi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etti.

Trablus ve Sirte’de eş zamanlı gerçekleştirilen görüşmeler, Washington’ın askeri kurumun her iki tarafıyla da temas kurma ve güvenlik ilişkilerini tek bir bölgeyle sınırlandırmama konusundaki hassasiyetini ortaya koyuyor. Abdulvahid’e göre bu denge, ABD’ye kurumların birleştirilmesi sürecinde daha geniş bir etki alanı sağlarken taraflı bir aktör olarak algılanmasının da önüne geçiyor. Doğu ve batıdaki askeri liderlerin Flintlock 2027 tatbikatının hazırlık sürecine dahil edilmesi, siyasi ve kurumsal bölünmüşlüğün devam ettiği bir ortamda iki tarafın iş birliğine ne ölçüde hazır olduğunun uygulamalı olarak sınanmasına da imkân tanıyabilir.

Ziyaretin önemine ve askeri kurumun birleştirilmesine ilişkin verdiği mesajlara rağmen bu temaslar, kapsamlı bir siyasi uzlaşmanın yakın olduğu veya liderlik ve iktidar konusundaki anlaşmazlıkların çözüme kavuştuğu anlamına gelmiyor. Bununla birlikte ziyaret, Libya’nın doğusu ile batısı arasındaki askeri iş birliğini Washington’ın ilan ettiği öncelikler arasına yerleştiriyor ve bu süreci Libya’nın güvenliği, egemenliği ve bölgesel istikrarla ilişkilendiriyor. ABD’nin bu ilgisinin fiili bir kurumsal birliğe dönüşmesi ise Libyalı taraflar arasındaki uzlaşmaya bağlı olmaya devam ediyor.


Sudan: Toplu mezarlar ve yakınlarından haber alamayan ailelerin arayışı

Sudan’ın Ved Nura köyünde, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin (HDK) öldürmekle suçlandığı kişilere ait 180 mezarın bulunduğu toplu mezarlık (Şarku’l Avsat)
Sudan’ın Ved Nura köyünde, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin (HDK) öldürmekle suçlandığı kişilere ait 180 mezarın bulunduğu toplu mezarlık (Şarku’l Avsat)
TT

Sudan: Toplu mezarlar ve yakınlarından haber alamayan ailelerin arayışı

Sudan’ın Ved Nura köyünde, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin (HDK) öldürmekle suçlandığı kişilere ait 180 mezarın bulunduğu toplu mezarlık (Şarku’l Avsat)
Sudan’ın Ved Nura köyünde, Hızlı Destek Kuvvetleri’nin (HDK) öldürmekle suçlandığı kişilere ait 180 mezarın bulunduğu toplu mezarlık (Şarku’l Avsat)

Cezire eyaletindeki Hilaliye ve Ved Nura kasabaları ile Beyaz Nil eyaletindeki Keradis bölgesinde halk, hayatını kaybeden yakınlarını toplu mezarlara defnetti. Şarku’l Avsat’ın bölgelerde gerçekleştirdiği saha ziyaretlerinde, bazı mezarların herhangi bir işaret taşımayan kum tepelerini andırdığı, bazılarında ise hayatını kaybedenlerin isimlerinin ve ölüm tarihlerinin yazılı olduğu görüldü.

Çok sayıda bölge sakini, Hızlı Destek Kuvvetleri’ni (HDK) kuyu sularını zehirlemekle, önde gelen bazı mensuplarının saf değiştirmesinin ardından bir “intikam kampanyası” yürütmekle suçladı. Bölge halkı ayrıca, HDK kontrolündeki yerlerden ayrılmaya çalışan kişilerden para talep edildiğini ve kadınların mücevherlerini teslim etmemeleri hâlinde tehdit edildiğini ileri sürdü.

Şarku’l Avsat’ın görüştüğü tanıklar arasında, bir kuyudan su içtikten sonra şiddetli ishale yakalanan beş aile ferdini iki gün içinde kaybeden Verda Muhammed de bulunuyor. El-Aşar Muhammed ise ailesinden 37 kişiyi kaybettiğini ve yalnızca bir günde 70 ila 80 kişinin cenazesinin defnedilmesine katıldığını anlattı. Gazeteye konuşan başka tanıklar da benzer olayları aktardı.

Hartum'da ise adli tıp kurumundan bir kaynak, bazı ailelerin hâlâ kayıp yakınlarını aramayı sürdürdüğünü belirtti.