Mansur Hüseyin
Suriye’de Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu’nun Ulusal Mağdurlar Kayıt Sistemi’nin oluşturulmasına yönelik pilot aşamanın başlatıldığını duyurmasının ardından, hukuk ve insan hakları çevreleri, devlet çatısı altında hayata geçirilen bu türdeki ilk projenin uygulama mekanizmalarına odaklandı.
Hassas verilerin korunmasına ilişkin güvenceler ve bu resmî çalışmanın sivil toplum kuruluşlarının geniş arşiviyle nasıl uyumlu hale getirileceği konuları tartışmaların odağında yer alıyor. Projenin ilerleyen aşamalarda yurt dışındaki Suriyelileri de kapsayacak şekilde genişletilmesi hedefleniyor.
Devlet şemsiyesi
Pilot aşama, Suriye’de ikamet eden doğrudan mağdurları, mağdurların yakınlarını ve bakmakla yükümlü oldukları kişileri kapsarken, en kırılgan gruplara öncelik veriyor. Olağan adli suçlar ve komisyonun zamansal yetki alanı dışında kalan olaylar ise kapsam dışında tutuluyor. Erişimi kolaylaştırmak amacıyla komisyon, QR kod aracılığıyla kullanılabilen kolaylaştırılmış dijital formlar ile tanıklıkların ve delillerin karşılaştırılmasına dayanan esnek bir doğrulama yöntemi benimsedi. Bu yöntem kapsamında, savaş yıllarında kaybolan resmî belgelerin sunulması katı bir şart olarak aranmıyor.

Kurul, kayıt işleminin mağdurların ve haklarının tanınması yönünde bir adım olduğunu belirterek sistemi, ‘ihlallerin hafızası ve hakların referans kaynağı’ olarak nitelendirdi. Zararların tazmini idaresi bünyesinde merkezi bir insan hakları birimi olarak konumlandırılan sistem, ağır ihlallerin belgelenmesi amacıyla oluşturulan güvenli bir ulusal veri tabanı niteliği taşıyor. Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu ile koordinasyon içinde yürütülecek çalışma; hakikatin ortaya çıkarılması, hesap verebilirliğin sağlanması, hafızanın korunması ve barışın inşası süreçlerine katkıda bulunarak ihlallerin tekrarlanmasını önlemeyi amaçlıyor.
Sistem; fiziksel, psikolojik, ekonomik, sosyal veya bölgesel zarara uğrayan doğrudan mağdurların yanı sıra bunların yakınlarını, birinci derece destekçilerini ve bakmakla yükümlü oldukları kişileri de kapsıyor. Ayrıca yardım faaliyetleri sırasında zarar gören kişiler de sicile dahil ediliyor. Buna karşılık, kurulun zamansal yetki alanı dışında kalan olaylar, doğal nedenlerle meydana gelen ölümler, sivil nitelikteki kazalar, olağan adli suçlar ve sahte isimler ya da belgelendirilmemiş iddialar gibi asgari kanıt koşulunu karşılamayan vakalar kapsam dışında bırakılıyor.
Proje test aşamasında
Proje, Zararların Tazmini İdaresi tarafından Suriye’nin 11 vilayetinde gerçekleştirilen 300’den fazla saha ziyareti ve görüşmesine dayanıyor. Bu süreçte travmatik olayların yeniden anlatılmasının önüne geçilmesi ilkesine bağlı kalınıyor.

Kurulda Zararların Tazmini İdaresi Direktörü olarak görev yapan Yasemin Meşan, ulusal veri tabanının ortak ve güvenli standartlar doğrultusunda oluşturulduğunu belirterek, sistemin hakikatin ortaya çıkarılması, hesap verebilirlik ve zararların tazmini süreçlerine hizmet edecek bir referans kaynağı olacağını ifade etti. Meşan, sistemin, “Mağdurların başına gelenlerin gerçekten yaşandığına ve onların yalnızca zarar gören kişiler değil, hak sahibi vatandaşlar olduğuna dair resmî bir tanıma anlamına geldiğini, kaydedilen her ismin koruma altına alınan ve ortadan kalkmayacak bir hak olduğunu” söyledi.
Meşan, yerinden edilme ve zorla göç nedeniyle kurulun şu aşamada tüm mağdurlara ulaşma kapasitesinin sınırlı olduğunu kabul etti. En kırılgan grupların öncelikli olarak belirlenmesinin nedeni de bu durum olarak gösteriliyor. İdare, kayıt araçlarını ve zararın ağırlığı ile ailenin geçim koşullarını dikkate alan bir kırılganlık puanlama sistemini test ediyor. Söz konusu sistemde ailenin geçindirmekle yükümlü olduğu kişi sayısı, geliri, çocuk sayısı ve yaş gibi kriterler değerlendiriliyor. Böylece mevcut programların öncelikle en fazla ihtiyaç duyan kişilere ulaşması hedefleniyor.
Ele alınan konular ve sorunlar
Sistemde kasıtlı öldürme, keyfî tutuklama, işkence, zorla kaybetme ve zorla yerinden etme, cinsel şiddet ile kadınlara ve çocuklara yönelik ihlaller gibi ağır insan hakları ihlallerine öncelik veriliyor.

Kurul, mağdurlar, sivil toplum kuruluşları ve mağdur dernekleriyle gerçekleştirdiği kapsamlı görüşmelerin ardından doğrulama ve hassas verilerin korunmasına ilişkin nihai kriterleri şekillendirmeye devam ediyor. Bu çalışmalarla doğal afetler veya gruplar arasındaki çatışmalardan kaynaklanan kayıplar ile ağır insan hakları ihlallerinin mağdurlarının birbirinden ayrılması amaçlanıyor.
Meşan, verilerin aktarımını düzenlemek ve bunlardan yararlanılmasını sağlamak amacıyla yerel ve uluslararası kuruluşlarla iş birliği protokolleri imzalandığını ve diyalog toplantıları düzenlendiğini belirtti.
Sivil toplum ortaklığı
Sivil toplum kuruluşları, sahip oldukları arşivler ve yıllar içinde edindikleri birikimli deneyim sayesinde sistemin başarıya ulaşmasında temel ortaklar arasında yer alıyor.Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre komisyonla iş birliği mekanizması; standartların uyumlaştırılması, kayıtların birleştirilmesine yönelik güvenli protokollerin oluşturulması, saha erişiminin kolaylaştırılması ve ‘zarar vermeme’ ilkesinin uygulanmasına dayanıyor.
Bu ortaklığın niteliğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Suriye İnsan Hakları Ağı Direktörü Fadl Abdülgani, ağın koordinasyon ve bilgi paylaşımı amacıyla, yasal düzenlemeler çerçevesinde bu ay kurulla bir iş birliği anlaşması imzaladığını belirtti.

Abdülgani, uyumlaştırma çalışmalarının orijinal arşivlerin birleştirilmesine veya yöntemlerinin geriye dönük olarak değiştirilmesine değil, bilgi paylaşım kuralları ile kayıt kabul kriterlerinin standartlaştırılmasına dayanması gerektiğini ifade etti. Bu sürecin, öncelikle ortak operasyonel tanımların ve sınıflandırmaları birbirine bağlayan, ancak her kuruluşun kendi sınıflandırmasını korumasını sağlayan bir uyumlaştırma çizelgesinin hazırlanmasının ardından, sınırlı kapsamlı bir kayıt eşleştirme denemesiyle yürütülmesi gerektiğini kaydetti. Abdülgani ayrıca kişinin kimliği, olay, ihlal ve bunun sonucunda ortaya çıkan zarar arasında ayrım yapılmasının önemine dikkat çekti.
Abdülgani, kayıtların birleştirilmesinin her bilginin doğrulanma düzeyinin belirlenmesini, kaynağının ve tarihinin belgelenmesini, tanıkların kimliklerini gizleyen ve mükerrer kayıtları önleyen referans kodlarının kullanılmasını gerektirdiğini vurguladı. Mağdur kaydı, tazminat hakkının doğması ve cezai sorumluluğun kanıtlanması süreçlerinin hukuken birbirinden ayrı tutulması gerektiğini de belirten Abdülgani, itiraz ve hata düzeltme mekanizmalarının oluşturulması, delillerin ispat değerinin ayrı kopyalar ve muhafaza zincirinin belgelenmesi yoluyla korunması gerektiğini ifade etti. Delillerin değerlendirilmesinin ise yargı makamlarının yetkisinde kalması gerektiğini kaydetti.

Hassas verilerin aktarımı konusunda ise önceden bir anlaşma yapılması ve bu anlaşmada aktarımın amacının ve hukuki dayanağının belirlenmesi gerektiğine işaret eden Abdülgani, mağdurun kayıt altına alınmaya onay vermesinin tanıklığının otomatik olarak aktarılabileceği anlamına gelmediğini vurguladı. Paylaşılan verilerin zorunlu asgari düzeyle sınırlandırılması ve idari kopyalarla orijinal belgelerin birbirinden ayrılması çağrısında bulunan Abdülgani, teknik açıdan verilerin şifrelenmesi, kişisel kimlik bilgilerinin ihlal ayrıntılarından ayrı tutulması, erişim yetkilerinin sınırlandırılması, görüntüleme ve dışa aktarma işlemlerinin kaydedilmesi ve düzenli güvenlik değerlendirmeleri yapılması gerektiğini belirtti.
Bu güvenceler; çocukların, cinsel şiddet mağduru olup hayatta kalanların, tanıkların, kayıp kişilerin ailelerinin ve tıbbi bilgilerin korunması açısından daha da büyük önem taşıyor. Bunun yanı sıra veri sahiplerinin güvenli mekanizmalar aracılığıyla kendi bilgilerine erişebilmesi ve bunları düzeltebilmesi, yapılan değişikliklerin ise orijinal tanıklığa müdahale edilmeden kayıt altına alınması gerekiyor.
‘Zarar vermeme’ ilkesi, sistemin mağdurların travmalarını yeniden yaşamalarına yol açan bir yüke dönüşmemesini gerektiriyor. Bunun yerine daha önce oluşturulmuş kayıtlardan yararlanılması, kaynakların karşılaştırılması ve Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu ile Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu arasında sınırlı koordinasyon sağlanması öngörülüyor. Ek bir görüşmenin zorunlu olduğu istisnai durumlarda ise bu görüşmenin eğitimli uzmanlar tarafından gerçekleştirilmesi ve yalnızca eksik bilgilerin tamamlanmasıyla sınırlandırılması gerekiyor. Ayrıca görüşmeyi sonlandırma hakkına saygı gösterilmesi, çocuklar ile cinsel şiddet mağduru olup hayatta kalanlar için özel koruma sağlanması, gerekli koşulları karşılayan vakalarla inceleme aşamasındaki başvuruların birbirinden ayrılması ve görüşmeyi reddetmenin güvenilirlik aleyhine bir kanıt olarak değerlendirilmemesi gerektiği vurgulanıyor.