ABD-İsrail ilişkilerinin temelleri ve hedefleri

Tel Aviv'in dış politikası Washington'ın ulusal güvenlik çıkarlarıyla uyumlu.

Joe Biden 2016 yılında AIPAC konferansında konuşurken (AFP)
Joe Biden 2016 yılında AIPAC konferansında konuşurken (AFP)
TT

ABD-İsrail ilişkilerinin temelleri ve hedefleri

Joe Biden 2016 yılında AIPAC konferansında konuşurken (AFP)
Joe Biden 2016 yılında AIPAC konferansında konuşurken (AFP)

Akil Abbas

ABD'nin Maryland eyaletinde 16 Eylül 1997 tarihinde 17 yaşındaki lise öğrencisi Samuel Sheinbein, aynı yaşlardaki bir arkadaşıyla birlikte 19 yaşındaki lise öğrencisi Alfredo Enrique Tello’yu öldürdü. Sheinbein, aşık olduğu, ancak aşkına karşılık bulamadığı okul arkadaşının Tello ile çıkmasına kızdığı için bu cinayeti işlemişti.

Tello, boğularak öldürülmüş, ardından cesedi parçalara ayrılmış ve sonra da yakılmıştı. Kalıntıları ise çöp torbalarına konarak boş bir evin deposuna atılmıştı. Sheinbein’in babası İngiliz Mandası altındaki Filistin topraklarında doğmuş ve 6 yaşında ABD’ye göç etmeden önce İsrail vatandaşlığı almıştı. Sheinbein’in, bu durumdan yararlanarak cinayetten günler sonra İsrail'e kaçtığı ortaya çıktı. Sheinbein, o dönemde yürürlükte olan ve başka ülkelerde işlenen suçlar nedeniyle aranan İsrail vatandaşlarının sınır dışı edilmesini önleyen İsrail yasasından yararlanmak için İsrail vatandaşlığı aldı. ABD, İsrail'in bu mantığını reddetti ve Sheinbein'in ABD yasalarına göre yargılanmak üzere kendisine iade edilmesini talep etti.

Dönemin ABD Dışişleri Bakanı Madeleine Albright, iki ülke arasında yaşanan ve ABD basınının gündeminden düşmeyen uzun soluklu ve hararetli hukuki ve siyasi tartışmalar çerçevesinde İsrail'e ‘en üst düzeyde iş birliği’ göstermesi çağrısında bulundu. Bunun yanında ABD Kongresi, Sheinbein'in ABD’ye iade edilmemesi halinde İsrail'e yapılan yardımı askıya almakla tehdit etti. İsrail hükümeti, Sheinbein'in İsrail vatandaşlığını iptal etme ve yargılanmak üzere ABD’ye iade etme girişimleri de dahil olmak üzere ABD'nin talebini karşılamak için çeşitli çabalar sarf etti.

ABD Kongresi, Sheinbein'in ABD’ye iade edilmemesi halinde İsrail'e yapılan yardımı askıya almakla tehdit etti.

Bu çabalar 1999 yılında İsrail Yüksek Mahkemesi'nin, Sheinbein'in İsrail vatandaşlığından çıkarılmasının ve ABD’ye iadesinin hukuka aykırı olduğuna dair nihai ve temyizsiz kararıyla bozuldu. Sonunda Sheinbein, İsrail'de reşit olmayan biri olarak yargılandı ve 24 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Sheinbein cezasının 4 yılını çektikten sonra izin alma ve 16 yılını çektikten sonra şartlı salıverilme hakkı kazandı. Bu cezayı hafif bulan ABD, Sheinbein'in tutuklanıp ABD'ye gönderilmesi için Interpol'e başvurdu.

Sheinbein'in 2014 yılında İsrail’deki bir hapishanede gardiyanlara ateş açtıktan sonra öldürülmesi, ABD’de büyük tartışmalara ve kurbanın ait olduğu grup olan Latin Amerikalılar arasında büyük rahatsızlığa neden oldu. Ancak aynı zamanda ABD’deki Sheinbein dosyası da kapandı.

ABD Kongresi’nin İsrail'e yardımı askıya alma tehdidini yerine getirmemesinin nedenlerinden biri, ABD’nin İsrail'de gerçek bir kuvvetler ayrılığı olduğuna, yüzden İsrail’deki yargı makamlarının hükümetin siyasi çıkarları lehine kararlar vermeye zorlanamayacağına ve İsrail hükümetinin ABD’nin öfkesinin sonuçlarından kaçınmak için Sheinbein’i iade etme konusunda samimiyetle çalıştığına inanmasıydı. Bu durum, Arap dünyasında İsrail ve ABD arasındaki ilişkiye dair genel su-i zannı derinleştiren yaygın ve beklenen davranıştan farklıydı. Bir başka neden de İsrail parlamentosu Knesset'in daha sonra, ilki 1999 yılında ve ikincisi ise 2001 yılında olmak üzere, belirli koşullar altında başka ülkelerde işlenen suçlar nedeniyle aranan İsraillilerin sınır dışı edilmesine izin veren iki yasa çıkarmış olmasıydı.

ABD ulusal güvenliğine hizmet

Kökünde apolitik olan ve Arap-İsrail çatışmasıyla ilgisi bulunmayan bu karmaşık mesele, neredeyse iki yıl sürdü. Birçok hukuki ve insani detaya sahip ve bundan kaynaklanan siyasi baskıları olan bu karmaşık dava, İsrail ve ABD arasındaki yakın ilişkinin, özellikle de iki farklı ama birbiriyle bağlantılı yönünün anlaşılmasına yardımcı olacak unsurları barındırıyor.

Bu yönlerden ilki, ABD’li politikacıların ve nüfuz sahiplerinin İsrail'i, ABD’nin Batı Avrupa'ya baktığı gibi anlaşılabilecek ve ele alınabilecek şeffaf bir demokrasiye sahip ABD benzeri bir siyasi sistem, güçlü bir müttefik ve ortak temel değerlere sahip önemli bir ticaret ortağı olarak görmeleridir.

İkincisi ise 1950'li yılların sonlarından bu yana, özellikle de İsrail'in 1956’daki 6 Gün Savaşı sırasında işgal ettiği Sina Yarımadası'ndan çekilme konusunda yaşanan İsrail-ABD anlaşmazlığından sonra İsrail dış politikasının bölgesel ve küresel olarak ABD'nin ulusal güvenlik çıkarlarıyla uyumlu hale getirmeye çalışmasıdır.

İsrail, 1950'li yıllardan beri dış politikasını ABD'nin ulusal güvenlik çıkarlarıyla uyumlu hale getirmeye çalışıyor.

Bu ikincisi, İsrail'in, yerli nüfusunun kaderiyle ilgilenmeyen, kapitalist bir yatırım ve kalkınma aracı olarak toprakla ilişkinin anlamına dair Batının varsayımları ve Avrupa’nın yardımları üzerine kurulu modern bir devlet olarak ideolojik yapısıyla da tutarlıydı. Bu ülkede yürürlükte olan siyasi sistem, Batının Arap ülkeleriyle olan ve kurumlardan ziyade kişilere odaklanan zorlu ilişkilerin aksine, yöneten kişilerden/partilerden bağımsız ve kurumsal olarak sorunsuz bir şekilde ele alınabilen liberal bir parlamenter sisteme dayanıyor.

İsrail, ABD'nin bölgedeki çıkarlarını desteklemede, özellikle de Soğuk Savaş sırasında Arap dünyasının büyük bölümünü kapsayan ya da sempati duyan Doğu Bloğu’nun etkisinin genişlemesini önlemek için Batı Bloğu için eşsiz bir politik ve güvenlik kalesi haline gelerek çok önemli bir rol oynadı. İsrail'in bu bağlamda yürüttüğü önemli faaliyetler arasında Sovyetler Birliği’nin bölgedeki, özellikle de Arap ülkelerindeki eylemleri ve hareketleri hakkında istihbarat toplamak ve ABD’ye Mısır tarafından konuşlandırılan SAM-2 uçaksavar füze sistemi ve diğer askeri, lojistik ve diplomatik iş birliği biçimleri hakkında istihbarat sağlamak vardı.

dfvrgb
Ortak askeri tatbikatlar sırasında eğitime katılan İsrailli paraşütçüler ve ABD’li askerler, 2018 (AFP)

Tüm bunlar olurken İsrail, ABD’nin o dönemde az sayıdaki Arap müttefikinden duyduğu şüphenin aksine, Doğu Bloğu'na hiçbir sırrını sızdırmayan güvenilir bir müttefik olduğunu kanıtladı. Aslında İsrail, ABD'nin o dönem Cemal Abdunnasır yönetimindeki Mısır'ın başını çektiği ve Suriye, Irak, Libya, Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ve Arap halklarının çoğunu kapsayan Doğu ve Batı karşıtı kampa sempati duyan sosyalist eğilimli Arap milliyetçiliğini kontrol altına almasında ve böylece engellemesinde önemli bir rol oynadı.

İsrail, ABD’ye zaman zaman aralarında yaşanan bazı anlaşmazlıklarda bile açıkça meydan okumalarında ve karşı çıkmalarında ısrarcı olmaktan kaçındı. Daha ziyade Arap dünyasının büyük bir kısmının sürekli ve çoğu zaman beyhude bir ulusal gururla yaptığı gibi, ABD'den mümkün olan azami tavizi koparmak için sessizce ve perde arkasında olabildiğince baskı uygulayarak uzlaşmaya yöneldi.

AIPAC'in önemi

İşte tam da bu noktada 1950’li yılların sonlarında kurulan, ancak 1970’li yıllar ve sonrasında ABD’li Cumhuriyetçi ve Demokrat partili karar alıcılar arasında İsrail vizyonunu tanıtmada etkili olabilen Amerikan-İsrail Halkla İlişkiler Komitesi’nin (AIPAC) önemi ortaya çıkıyor. AIPAC'in Amerikan siyaset sahnesindeki rolü, Arap siyasetçilerin korktuğu ve politika yapımını kontrol eden devasa bir etki makinesi olduğu yönündeki çok abartılı algısının aksine ister sağcı ister solcu olsun, dönemin İsrail hükümeti tarafından belirlenen ülke çıkarını ABD'nin Ortadoğu’daki politikasıyla ilişkilendirmedeki ustalığında yatıyor. Çünkü AIPAC, ABD'li karar vericileri bu çıkarları korumanın ABD’nin ulusal güvenliğine hizmet ettiğine ikna etme görevini üstleniyor. Ancak dış politika arenasındaki en güçlü lobi grubu olmasına rağmen, bu görevinde çoğu zaman başarısız oluyor.

fvertbg
İsrail için casusluk yapmaktan hüküm giyen ABD vatandaşı Jonathan Pollard, 30 yıllık mahkumiyetin ardından hapisten çıktıktan sonra New York'ta bir mahkeme salonundan ayrılırken 20 Kasım 2015 (AFP)

İsrail'in ABD ile olan anlaşmazlıklarını nasıl yönettiğinin en iyi örneklerinden biri, ABD Donanması'nda görev yapmış Yahudi asıllı ABD’li istihbarat analisti Jonathan Pollard'ın davasıdır. Pollard, 1985 yılında tutuklandı ve ABD federal mahkemesinde İsrail adına casusluk suçundan yargılanarak ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.

Sonraki 30 yıl boyunca göreve gelen hemen hemen her İsrail hükümeti, AIPAC ile birlikte, birbirini izleyen ABD yönetimlerini Pollard'ı insani ya da sağlık gerekçeleriyle yahut başkan tarafından çıkarılacak özel bir afla serbest bırakılmasına ikna etmeye çalıştı. Ancak bu süre zarfında göreve gelen ABD yönetimleri, ABD'nin çeşitli savunma ve istihbarat kurumlarının yetkililerinin de benzer bir şekilde reddetmesiyle desteklenen bu talepleri reddettiler. Zira başka ülkeler adına casusluk yapmaktan hüküm giymiş kişiler hakkında şartlı tahliye ya da af kararı alınmaması gibi güçlü bir Amerikan geleneği söz konusu.

İsrail her zaman ABD'ye karşı açıkça meydan okumaktan ve karşı çıkmaktan kaçınmış ve anlaşmazlıkları sessizce çözmeye dikkat etmiştir.

Eski ABD Başkanı Bill Clinton, İsrail'in Filistinlilerle geçici düzenlemeleri sona erdirecek ve iki devletli bir çözümü hayata geçirecek bir anlaşmayı (1998 Wye Nehri Anlaşması) kabul etmesini sağlamak için 1998 yılında İsrail hükümetinin Pollard'ın serbest bırakılmasını talep etmesi üzerine bu geleneği bozmaya çalıştı.

Savunma Bakanlığı yetkilileri tarafından desteklenen dönemin ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) Direktörü George Tenet, Clinton'ın vermek istediği tavizi protesto etti ve Pollard'ın serbest bırakılması halinde istifa edeceği tehdidinde bulundu.

Ancak 2015 yılına gelindiğinde eski başkanlardan Barack Obama, yine İsrail'in talebi ve AIPAC'in ısrarlı baskısı üzerine Pollard'ın şartlı tahliyesine karar verdi. Obama'nın Beyaz Saray'daki son yılında aldığı kararın gerekçesi olarak kamuoyuna ABD yasalarının buna izin verdiği açıklaması yapıldı. Pollard casusluk davalarında verilen cezayı çekmişti. ABD’de ömür boyu hapis cezası 30 yıldır. Hükümlünün bundan sonra insani, sağlık ya da diğer nedenlerle şartlı tahliye talep etme hakkı vardır. Ancak ABD’li yetkililerin özellikle casusluk davalarında bu tür bir tahliyeye izin vermesi nadir görülür.

Büyük olasılıkla Obama’nın Pollard'ı şartlı tahliye etmesinin asıl nedeni, Filistinlilerle bir barış anlaşması imzalanması çerçevesinde İsrail'i yatıştırmaktı. Fakat bu girişim de başarısız oldu. Şartlı tahliye kararı Pollard'ın İsrail'e gitmesine izin verilmeden önce beş yıl boyunca ABD’de kalmasını gerektiriyordu. İsrail, Pollard'a hapisteyken vatandaşlık vermişti.

Pollard, 2020 yılının son gününde İsrail'e gitti ve burada kahramanlar gibi karşılandı. Başbakan Binyamin Netanyahu havaalanında bizzat karşıladığı Pollard’a ve eşine İsrail kimlik kartlarını takdim etti. Netanyahu Pollard’a hitaben, “Artık evindesin... Ne güzel bir an” dedi ve Pollard’ın gelişi için İbranice bir şükran duası okudu. Pollard, ABD’de ise bir vatan haini olarak görülüyor.  Özellikle ABD’nin güvenlik ve istihbarat teşkilatlarındaki pek çok kişi onun hak etmediği bir şekilde serbest bırakılmasını sağlayan özel bir siyasi durumdan yararlanarak kayırıldığına inanıyor.

*Bu makale Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli Al Majalla dergisinden çevrilmiştir.



Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin daha deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu

Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
TT

Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin daha deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu

Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)

Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarpması sonucu infilak ettiğini duyurdu. Açıklamada, tankerlerin ABD'li askeri yetkililerin gözetiminde ve savaş uçaklarının desteğiyle, izinsiz olarak belirlenen güney rotasından geçmeye çalıştıkları sırada mayınlara çarptıkları belirtildi.

Açıklamada, iki tankerin daha önce patlayan iki tankerin yakınında infilak ettiği kaydedildi. Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri, pazar gününden bu yana toplam altı tankerin alev aldığını ve battığını bildirdi.

Öte yandan, İngiltere merkezli iki denizcilik kuruluşu, pazartesi günü Hürmüz Boğazı'ndan çıkmaya çalışan bir petrol tankerinin kimliği belirsiz bir cisimle hedef alındığını duyurdu. Saldırı sonucu geminin makine dairesinde yangın çıkarken, olayda can kaybı yaşanmadı.

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu (UKMTO), bir petrol tankerinin güvenlik yetkilisinin, geminin Hürmüz Boğazı'ndan çıkış yaptığı sırada kimliği belirsiz bir cisimle hedef alındığını ve bunun sonucunda makine dairesinde yangın çıktığını bildirdiğini açıkladı.

Kurum, olayda yaralanan olmadığını ve tüm mürettebatın güvende olduğunun teyit edildiğini belirtti.

İngiliz deniz güvenliği şirketi Vanguard da Panama bayraklı ON PHOENIX adlı petrol tankerinin Umman kıyılarından yaklaşık 3 deniz mili (5,6 kilometre) açıkta hedef alındığını bildirdi.

Şirket, cismin geminin makine dairesine isabet etmesi sonucu yangın çıktığını, mürettebatın ise güvende olduğunu kaydetti.

Şubat 2026'nın sonlarında Orta Doğu'da ABD-İsrail ile İran arasında savaşın başlamasından bu yana Tahran yönetimi, küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatı açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğine sıkı kısıtlamalar getirdi. İran, kendi izni olmadan boğazdan geçmeye çalışan gemileri düzenli olarak hedef alıyor.

Buna karşılık ABD, İran limanlarına deniz ablukası uygulamaya başladı ve petrol tankerlerinin boğazdan geçişine destek verdi. Savaş öncesinde dünya genelindeki petrol sevkiyatının yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriliyordu.


Trump’ın Asya ziyareti… Ekonomik krizlerle dolu bir gündem

ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
TT

Trump’ın Asya ziyareti… Ekonomik krizlerle dolu bir gündem

ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)

ABD Başkanı Donald Trump’ın gerçekleştirmesi beklenen Asya turu, geleneksel bir diplomatik ziyaretin sınırlarını aşarak ABD ile dünyanın en büyük üretim ve teknoloji merkezleri arasındaki ticari ilişkilerin geleceğine yönelik ekonomik bir sınava dönüşüyor. Trump’ın Filipinler’de gerçekleştireceği görüşmeler ve Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi arasında piyasalar, Washington’ın ticari gerilimleri yatıştırmak için bir fırsat penceresi açıp açmayacağını ya da küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendirmek amacıyla gümrük tarifeleri ve teknoloji kısıtlamalarını kullanmayı sürdürüp sürdürmeyeceğini anlamaya çalışıyor.

17-19 Kasım tarihleri arasında gerçekleştirilmesi planlanan ziyaret, son derece hassas bir döneme denk geliyor. Bölge ekonomileri, Çin’de tüketimin zayıflamasından yapay zekâ hisselerindeki dalgalanmalara ve finansman maliyetlerindeki artışa kadar farklı baskılarla karşı karşıya bulunuyor. Açıklanan programda Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında yapılacak görüşmenin yanı sıra Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in de katılması beklenen üçlü bir toplantı yer alıyor. Ancak bu görüşmelerin ekonomik sonuçları konusunda henüz farklı ihtimaller gündemde.

Zirvenin önemi, toplam 21 ekonomiden oluşan üyelerinin küresel ticaretin yarısından fazlasını temsil etmesinden kaynaklanıyor. Ancak ortak çıkarların geniş kapsamlı olması, gümrük tarifeleri, yarı iletkenler, enerji ve sanayi sübvansiyonları konusundaki anlaşmazlıkların aşılması için artık yeterli olmuyor.

Anlaşma yokluğu

Singapur’daki Hinrich Vakfı’nın ticaret politikaları biriminin başkanı Dr. Deborah Elms, ABD, Çin ve Rusya arasındaki rekabetin, daha az hassas ekonomik konularda bile APEC bünyesinde uzlaşmayı zorlaştırdığı görüşünde. Bu değerlendirme, diyaloğun sürdürülmesinin bile somut bir başarı sayılabileceğine işaret ederken kapsamlı ticaret anlaşmalarının yapılmasının daha karmaşık hale geldiğini ortaya koyuyor.

67k8o
Çin Devlet Başkanı’nın ziyareti sırasında Washington’da dalgalanan ABD ve Çin bayrakları (AFP)

Gümrük tarifeleri, şirketlerin hesaplamalarını en fazla etkileyen unsur olmayı sürdürüyor. ABD Yüksek Mahkemesi’nin şubat ayında Trump’ın bir dizi gümrük vergisini iptal etmesinin ardından Washington, zorla çalıştırmayla mücadele gerekçesiyle 60 ekonomiye yüzde 12,5’e varan yeni gümrük vergileri uygulamak için başka hukuki araçlara yöneldi. Çelik, otomobil ve kereste sektörlerine yönelik vergiler de yürürlükte kalmaya devam etti.

Bu durum, Asyalı şirketlerin yalnızca ABD pazarına giriş maliyetlerindeki doğrudan artışla değil, gelecekte uygulanacak ticaret kurallarına ilişkin sürekli belirsizlikle de karşı karşıya olduğu anlamına geliyor. Söz konusu belirsizlik, üreticileri daha yüksek üretim maliyetlerine yol açsa bile genişleme planlarını ertelemeye veya yatırımlarını birden fazla ülkeye dağıtmaya yöneltebilir.

ABD Dış İlişkiler Konseyi’nin kıdemli araştırmacısı Joshua Kurlantzick, ABD’deki ara seçimlerin sonuçlarına rağmen Trump’ın gümrük vergisi politikasından geri adım atmaya hazır olduğuna dair bir işaret vermediğini belirtiyor. Bu değerlendirme, müzakerelerde belirli sektörlere yönelik sınırlı tavizler verilse bile korumacı yaklaşımın sürmesi ihtimalini güçlendiriyor.

Çin ise görüşmelere, iç talepteki zayıflığı telafi etmek amacıyla teknoloji ve otomobil ihracatına giderek daha fazla bel bağladığı bir dönemde katılıyor. Ekim ayına ait veriler, sanayi üretimindeki büyümenin yüzde 4,8’e gerilediğini, perakende satışların ise yalnızca yüzde 0,4 arttığını gösterdi. Bu durum, dış pazarların korunmasını Pekin açısından yalnızca ticari bir hedef değil, ekonomik bir zorunluluk haline getiriyor.

Pekin güçlü bir konumda

ING Bank’ın Büyük Çin Bölgesi Baş Ekonomisti Lynn Song, Çin ekonomisinin daha fazla iç desteğe ihtiyaç duyduğuna dikkat çekiyor. Ancak ihracatın güçlü seyrini sürdürmesi, hükümetin teşvik politikalarına duyulan aciliyeti azaltabilir ve büyümeyi ABD'nin uygulayabileceği yeni kısıtlamalara karşı daha hassas hale getirebilir.

Buna karşılık Çin, teknoloji tedarik zincirleri ve sanayi hammaddelerindeki konumu sayesinde, özellikle yapay zekâ altyapısına yönelik küresel talebin artmasıyla birlikte müzakerelerde önemli bir pazarlık gücüne sahip. Bu nedenle, zirvede doğrudan çözüme kavuşturulmasalar bile gelişmiş çipler ve ihracat kontrollerinin ziyaretin ekonomik sonuçlarını etkileyen başlıca gündem maddeleri arasında yer alması bekleniyor.

Filipinler ve Güneydoğu Asya ülkeleri de ekonomik rekabetin bir başka sahası olarak öne çıkıyor. Trump’ın programında bölgesel görüşmelerin yanı sıra ABD ile Tayland arasında bir ticaret anlaşmasının imza töreni de bulunuyor. Bu adım, Washington’ın Çin ile karmaşık ilişkilerini sürdürürken ikili bağlarını güçlendirme arayışına işaret ediyor.

Aynı zamanda diğer ülkeler de ABD pazarına bağımlılıklarını azaltmak için adımlar atıyor. Kanada Başbakanı Mark Carney, Filipinler ile serbest ticaret anlaşmasına yönelik müzakerelerin tamamlandığını ve ASEAN ülkeleriyle daha kapsamlı bir anlaşma üzerinde çalışıldığını açıklayarak ticaret ortaklarını çeşitlendirme stratejisi doğrultusunda hareket ettiklerini duyurdu.

Bu gelişmeler, ABD’nin korumacı politikalarının çifte bir sonuca yol açabileceğini gösteriyor: Bazı yatırımların ABD’ye geri dönmesi ve aynı zamanda Washington’ın tek merkez olmadığı bölgesel ticaret ağlarının kurulmasının hızlanması.

The Economist dergisinden Nick Marro, Kapsamlı Bölgesel Ekonomik Ortaklık (RCEP) anlaşmasının Asya ekonomileri arasındaki ticaretin derinleştirilmesi için fırsatlar sunduğunu, ancak uygulama ve anlaşmazlıkların çözümüne yönelik mekanizmalarının sınırlı olması nedeniyle jeopolitik gerilimlere karşı tam koruma sağlamadığını belirtiyor.

Durum yönetimi senaryoları

Olası senaryolar açısından ilk ihtimal, bazı gümrük vergileri veya ticari alımlar konusunda uzlaşmaya varılması ya da müzakere kanallarının açık tutulması yoluyla sınırlı bir yumuşama yaşanması. Ancak bu durumda temel kısıtlamaların kaldırılması beklenmiyor. Böyle bir gelişme, Asya borsaları üzerindeki baskıyı hafifletebilir ve şirketleri ertelenen yatırımlarını yeniden başlatmaya teşvik edebilir. Ancak ticari riskleri tamamen ortadan kaldırmaz.

İkinci senaryo olan mevcut durumun devam etmesi ise geniş çaplı bir tırmanıştan kaçınılırken gümrük vergileri ve teknoloji kısıtlamalarının yürürlükte kalması anlamına geliyor. Bu durumda şirketler üretim merkezlerini çeşitlendirmeyi sürdürecek. Güneydoğu Asya’daki bazı ekonomiler yatırımların bölgeye kaymasından yararlanabilecek olsa da kendileri de ABD politikalarındaki değişikliklere karşı kırılgan olmaya devam edecek.

DFRGTHY
ABD ve Çin bayrakları (Reuters)

Üçüncü senaryo ise özellikle çiplere yönelik kısıtlamaların genişletilmesi veya ticaret müzakerelerinin başarısızlıkla sonuçlanması halinde yeni bir tırmanış yaşanması. Bu durum teknoloji maliyetlerinin artmasına, tedarik zincirlerinin aksamasına ve yatırımcıların risk alma iştahının azalmasına yol açabilir. Ayrıca ihracata dayalı para birimleri ve hisse senetleri üzerinde ilave baskı oluşturabilir.

Daha kapsamlı bir uzlaşma ihtimali de göz ardı edilemez. Ancak bunun gerçekleşmesi, anlaşmazlık konusu olan birden fazla başlıkta uygulanabilir anlaşmalara varılmasını gerektiriyor. Analistlerin şu ana kadar ortaya koyduğu temkinli beklentiler ise böyle bir gelişmeyi desteklemiyor.

Sonuç olarak Trump’ın ziyaretinin ekonomik başarısı, açıklanan anlaşmaların veya diplomatik fotoğrafların sayısıyla değil, şirketlerin ve yatırımcıların karşı karşıya olduğu belirsizliği azaltma kapasitesiyle ölçülecek. Ziyaretin politikalarda köklü bir değişiklik olmadan sona ermesi halinde en önemli mesaj, Asya ekonomilerinin ticari kısıtlamaların küresel ekonomik tablonun kalıcı bir parçası haline gelebileceği yeni bir döneme hazırlık amacıyla ticaret ortaklarını giderek çeşitlendirmeye yönelmesi olacak.


Yükseliş coşkusundan kayıpların kâbusuna... Yapay zekâ devlerini sarsan haftalar

Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
TT

Yükseliş coşkusundan kayıpların kâbusuna... Yapay zekâ devlerini sarsan haftalar

Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)

Kasım ayı, Wall Street için sıradan bir ay olmadı. Birkaç hafta içinde ABD seçimlerinin ardından yaşanan siyasi şok, teknoloji hisselerindeki sert dalgalanmalar ve yapay zekâ projelerinin finansmanına ilişkin giderek artan endişeler iç içe geçti. Bu süreçte, aralarında Çin adına casusluk yaptığı şüphesiyle gündeme gelen Alice Huang ile ilişkilerinin ortaya çıkmasının ardından istifa eden Nvidia CEO’su Jensen Huang hakkındaki gelişmeler de gündeme damgasını vurdu.

Yaşananların sonucunda, bu teknolojiyi üç yıldır geniş çaplı kazançların kaynağı olarak gören yatırımcılar açısından yapay zekâ yatırımlarının haritasını yeniden şekillendiren bir dalgalanma ortaya çıktı. Bu kazançlardan çip üreticilerinden bulut bilişim hizmeti sağlayıcılarına, veri merkezleri, enerji ve uzmanlaşmış ekipman şirketlerine kadar yapay zekâyla bağlantılı çok sayıda şirket yararlanmıştı. Ancak yatırımcılar artık sektörü, tüm şirketlerin yükselişini garanti eden tek bir yatırım alanı olarak değerlendiremiyor.

Dalgalanmalar, kasım ayındaki işlem günlerinden birinde zirveye ulaştı. Yatırımcılar, Nasdaq endeksinde işlem gören hisselerin toplam piyasa değerinden yaklaşık 2,5 trilyon doları sildi. Bu, endeksin yaklaşık iki yıldır yaşadığı en kötü işlem günü oldu. Nvidia da yalnızca bir hafta içinde piyasa değerinin 573 milyar dolarını kaybetti. Bu, tek bir şirketin bir haftada yaşadığı en büyük değer kaybı olarak kayıtlara geçti.

Wall Street Journal (WSJ) kapsamlı haberinde, Nasdaq endeksinin 6 Ekim’de rekor seviyede kapanış yapmasından bu yana piyasaları sarsan olaylar zincirini ele aldı. Gazete ayrıca, yatırımcıların, yapay zekâyla bağlantılı hisselerin büyük bölümünü satın alma eğiliminden, sektörün öncülük ettiği devasa harcamaları haklı çıkaracak getirileri şirketlerin elde edip edemeyeceğini sorgulama aşamasına nasıl geçtiğini ortaya koydu.

Toplu bahis ters tepti

Piyasadaki kırılganlığın ilk işaretlerinden biri, hedge fonlarının yatırımlarının sınırlı sayıdaki yapay zekâ hissesinde yoğunlaşması oldu. Morgan Stanley’in 5 Kasım’da Miami’de düzenlediği üst düzey yatırımcı konferansında yatırımcı Anthony Botza, fonların artık aynı şirketlerin peşinden gittiği ve büyük ölçüde birbirine benzeyen pozisyonlar oluşturduğu uyarısında bulundu.

Botza, bankanın sunduğu ve hedge fonu müşterilerinin yapay zekâyla bağlantılı donanım hisselerine yönelik net risk pozisyonlarının yaz aylarında portföylerinin yaklaşık yüzde 40’ına ulaştığını gösteren verilere dikkat çekti. Bu oran daha sonra gerilemiş olsa da Botza, yatırımların bu ölçüde aynı yönde yoğunlaşmasının, fonların tercihlerinin ve performanslarının birbirinden farklı olması gereken stratejileriyle çeliştiğini belirtti.

ergthy
New York Borsası işlem salonunda Dow Jones endeksini gösteren ekran (Reuters)

Botza’nın uyarısı dikkat çekiciydi. Zira çok sayıda yatırımcının aynı anda satış kararı alması, özellikle portföylerin aynı hisselere yoğunlaştığı durumlarda, olumsuz herhangi bir gelişmeyi geniş çaplı bir satış dalgasına dönüştürebilir.

Goldman Sachs verilerine göre, yılın ilk yarısında hisse senedi seçimine dayalı stratejiler izleyen hedge fonlarının elde ettiği ilave getirilerin yaklaşık yüzde 85’i yapay zekâyla bağlantılı pozisyonlardan kaynaklandı. Bankanın mayıs ayında hazırladığı fonların en çok tercih ettiği hisseler listesine eklenen 12 şirketten yedisi de yapay zekâ altyapısı alanında faaliyet gösteriyordu.

Ancak yükseliş döneminde kazançları artıran bu yatırım tercihi, piyasanın yön değiştirmesiyle birlikte bir risk kaynağına dönüştü. Yatırımcıların risk pozisyonlarını azaltmaya başlamasıyla çip, bilişim ve veri merkezlerine yönelik harcamalarla en yakından bağlantılı hisseler giderek daha fazla baskı altında kaldı.

Borçlar zayıf noktaları ortaya çıkarıyor

Endişeler yalnızca hisse senetlerinin değerlemeleriyle sınırlı kalmadı, borç piyasalarına da yayıldı. Borçlanma maliyetlerinin yükselmesi ve yatırımların ne zaman getiri sağlayacağının belirsizliğini koruması, şirketlerin devasa projelerini finanse etmeyi sürdürme kapasitesine ilişkin soru işaretlerini artırdı.

Yapay zekâyla bağlantılı şirketler, eylül ayında toplam 13 milyar dolar değerinde yüksek getirili tahvil ihraç ettikten sonra bu piyasadaki faaliyetler keskin biçimde geriledi. Yatırımcılar kredi risklerini üstlenmek karşılığında daha yüksek getiri talep etmeye başlarken, Solv şirketinin verilerine göre veri merkezlerini işleten büyük teknoloji şirketleriyle bağlantılı temerrüde karşı sigorta maliyetleri ekim ayında rekor seviyelere ulaştı.

Yapay zekâ alanında bulut bilişim hizmetleri sunan ve Nvidia’nın önde gelen müşterileri arasında yer alan CoreWeave, bu baskının açık örneklerinden biri oldu. Şirketin 15 Ekim’de 2031 vadeli tahvillerinden birinin getirisi, benzer vadeli ABD Hazine tahvillerinin getirisini 10 puandan fazla aştı. Bu seviye, piyasa aktörlerinin bir tahvili temerrüde düşmüş gibi değerlendirmeye başladığı sembolik eşik olarak kabul ediliyor.

xsdcfvghy
Japonya’nın Akihabara bölgesindeki Dospara Akihabara mağazasında sergilenen Nvidia’ya ait GeForce RTX serisi ekran kartları (Reuters)

Sorunun temelinde, uzmanlaşmış altyapı şirketlerinin kapasitelerini genişletmek için sürekli finansmana ihtiyaç duyması, buna karşılık veri merkezlerine yapılan devasa yatırımların beklenen getirilerinin henüz tam olarak netleşmemesi yatıyor. Bu yatırımların getiri sağlaması, yatırımcıların öngördüğünden daha uzun sürebilir.

Harcamaların yavaşlaması veya finansman maliyetlerinin yükselmesi durumunda, borçlanmaya ve yatırımların kesintisiz sürmesine bağımlı şirketler daha fazla zarar görecek. Yapay zekâ alanındaki büyümenin önemli bir bölümünü finanse eden büyük teknoloji şirketleri ise faaliyet alanlarının çeşitliliği ve mevcut gelir kaynakları sayesinde daha fazla hareket alanına sahip.

Bu farklılık hisse senetlerinin performansına da yansıdı. Nvidia’nın hisseleri ay boyunca yaklaşık yüzde 20, Micron’un hisseleri yüzde 12, Dell Technologies’in hisseleri ise yüzde 19 değer kaybetti. Bulut bilişim şirketi Nebius yılbaşından bu yana piyasa değerinin yaklaşık dörtte birini yitirirken, CoreWeave hisseleri ay boyunca yüzde 3,2 geriledi.

Seçimler durumu daha da karmaşık hale getiriyor

3 Kasım’da yapılan ABD seçimleri, endişelere yeni bir unsur ekledi. Çok sayıda hedge fonu, Demokrat adayların veri merkezlerinin hızlı genişlemesine karşı mücadele etme vaatleri nedeniyle seçim öncesinde piyasanın gerileyeceği yönünde pozisyon almıştı. Demokratların geniş kapsamlı bir üstünlük elde etmesiyle sonuçlanan seçimler, yapay zekâ sektörünün dayandığı devasa projelerin geleceğine ilişkin soru işaretlerini beraberinde getirdi.

Olası riskler arasında düzenleyici kısıtlamaların artırılması, elektrik temininde yaşanabilecek sorunlar, tedarik zincirlerindeki darboğazlar ve veri merkezlerinin inşası ile işletilmesi için gerekli borçlanma maliyetlerinin yükselmesi bulunuyor. Şirketlerin yeni bilişim kapasitesi oluşturmak için yarıştığı bir dönemde bu faktörler, projelerin hayata geçirilmesini geciktirebilir veya maliyetlerini artırabilir.

Altimeter Capital’in kurucusu Brad Gerstner de yapay zekâ hisselerindeki risk pozisyonunu azaltmış ve CoreWeave’deki yatırımından çıkmıştı. Gerstner, bu kararında düzenlemeler, enerji, tedarik zincirleri ve finansman maliyetleriyle ilgili risklere dikkat çekmişti.

Çin’in rekabeti de ABD’li şirketler açısından ilave bir meydan okuma olarak öne çıkıyor. Düşük maliyetli yapay zekâ ürünlerinin ortaya çıkması, Amerikan şirketleri üzerinde baskı oluşturabilir ve kâr marjlarını koruma kapasitelerini azaltabilir. Bu durum, teknolojik yarışın sürdürülebilmesi için ne ölçüde harcama yapılması gerektiğine ilişkin tartışmaları da beraberinde getiriyor.

Hedge fonları dalgalanmaların bedelini ödüyor

Ekim ayı sonuçları, sektöre yoğun yatırım yapan yatırımcılar açısından tablonun ne kadar hızlı tersine dönebileceğini ortaya koydu. Goldman Sachs verilerine göre teknoloji alanında uzmanlaşmış hedge fonları, ay boyunca yüzde 12,6 değer kaybetti.

Dikkat çeken örneklerden biri, yatırımcılarına bir önceki aya kadar yaklaşık yüzde 68 kazanç elde ettiğini bildiren Farra fonu oldu. Fon, ekim ayında yaklaşık yüzde 33 kaybederek yıl başından bu yana elde ettiği kazancı yüzde 13 civarına düşürdü.

erf5gty6
New York Borsası’nda çalışan uzman bir yatırımcı (Reuters)

Buna karşılık, daha öngörülebilir nakit akışlarına sahip şirketlere odaklanan ve genellikle popüler yatırım eğilimlerinden uzak duran Lakewood Capital fonu, müşterilerine bildirdiği üzere ekim ayında yüzde 4 kazanç sağladı. Bu farklılık, yalnızca yapay zekâ sektörüne yatırım yapmanın değil, yatırım stratejisinin ve şirket seçiminin de giderek daha fazla önem kazandığını gösteriyor.

Bununla birlikte, piyasadaki dalgalanma yatırımcıların bu teknolojiye yönelik beklentilerinden vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Yatırımcıların önemli bir bölümü yapay zekâyı hâlâ uzun vadeli bir dönüşüm olarak görüyor. Ancak harcamalarını gelire ve kâra dönüştürebilecek şirketleri belirleme konusunda artık daha seçici davranıyor. Hatta bazı yatırımcılar, satış dalgasını sektörden çekilmek yerine fiyatları gerileyen hisseleri satın almak için bir fırsat olarak değerlendirdi.

Bu çerçevede yatırımcılar, Claude modelinin geliştiricisi Anthropic’in beklenen halka arzını, piyasanın yapay zekâ şirketlerine yönelik iştahını ölçmek açısından yeni bir sınav olarak görüyor. Bu süreçte şirketlerin değerlemeleri, finansman olanakları ve sürdürülebilir getiri elde etme kapasitelerine ilişkin soru işaretleri de artıyor.

Böylece yapay zekâ alanındaki yatırım denklemi birkaç hafta öncesine kıyasla önemli ölçüde değişti. Sektörle bağlantılı hisselerin büyük bölümünün birlikte yükseldiği dönemin ardından yatırımcılar artık daha farklılaşmış bir piyasayla karşı karşıya. Bu piyasada kazançlar, her şirketin yatırımlarının karşılığını kanıtlama, finansmanını güvence altına alma ve teknolojinin sunduğu vaatleri somut finansal sonuçlara dönüştürme kapasitesine göre şekilleniyor.