Hüda Rauf
Haberlere göre, Washington'un iki gün önce Doha'da Tahran'a ilettiği mesaj şuydu: “Daha büyük düşünün. Daha kapsamlı bir anlaşma çerçevesinde yaptırımların kaldırılması, gemilerden geçiş ücreti almaktan 100 kat daha kazançlıdır.” Bu mesaj, Mutabakat Zaptı'nın imzalanmasından bu yana Hürmüz Boğazı'nda iki taraf arasındaki dinmeyen, aksine yoğunlaşan son çatışmaların ortasında geldi. Başka bir deyişle, Mutabakat Zaptı, gerilimi azaltma ve çatışmayı çözme döneminin başlığı değildi. Bu durum, bazılarını İran ve ABD arasındaki müzakerelerin çökme ihtimalinden bahsetmeye yöneltti.
Öte yandan, içeride İranlı yetkililer tarafından yapılan açıklamalar, Washington ile müzakereler konusunda yaşanan iç itirazları ve gerilimleri yansıtıyordu. İran Dini Lideri bile, bizzat çıkıp Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'dan İran halkının haklarını koruma ve ulusal çıkarların muhafazasını sağlama sorumluluğunu üstleneceğine dair güvence aldıktan sonra Washington ile imzalanan Mutabakat Zaptı'nı kabul ettiğini açıkladı.
Bu bağlamda baş müzakereci Muhammed Bakır Kalibaf, “Benimle yaşadığınız siyasi anlaşmazlıkları Mutabakat Zaptı'nı hedef alarak çözmeye çalışmayın” diyerek, İran'ın bu anlaşmanın maddelerinden elde ettiği kazanımları sıraladı. Bazı analistler bunun İran’ın karar alma çevrelerindeki iç bölünmeleri yansıttığına inanıyor ama durum böyle görünmüyor. Daha olası olan, İran'ın Mutabakat Zaptı'nı imzaladıktan sonra, müzakerelerin devamını engelleyebilecek iç baskıların olduğu izlenimi vermek istediğidir. Böylelikle, Washington'u İran'ın Mutabakat Zaptı kapsamındaki taleplerinin karşılanması konusunda hızlanmaya sevk etmeyi amaçlıyor; bu talepler, petrol ve petrokimya sektörlerine yönelik yaptırımlarının kaldırılması, Hürmüz Boğazı'ndaki yeni yönetimin tanınması ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması gibi en acil kazanımları içeriyor.
Kalibaf'ın açıklamaları bu yaklaşımı yansıtıyor; 40 milyon varil petrolün yüzde 20 daha yüksek fiyattan satıldığını vurguladı. Açıklamalarının amacı bir yandan, içeriye İran'ın kazanımlarını pazarlayan bir mesaj göndermek, diğer yandan Trump'a müzakere ekibinin baskıya maruz kaldığı mesajını ulaştırmak ve “İran'ın müzakereler ile istediği şartların tamamlanmasını siz de engellemeyin” demektir. Bu, esasen İran'ın değişmeyen oyalama taktiği ve rolleri dağıtma oyunudur.
Benzer şekilde, İran Dini Lideri'nin açıklamaları da hem içeriye hem de dışarıya bir mesaj göndermeyi amaçlıyordu ve böylece, müzakerelerin başarısız olması ve savaşın yeniden başlaması durumunda, baştan beri anlaşma konusunda hevesli olmadığını ve bu nedenle hiçbir sorumluluk taşımadığını söyleyebilecek. Bu tutum, babası eski Dini Lider Ali Hamaney'in 2015 yılında eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ve Cevad Zarif liderliğindeki müzakere ekibine nükleer anlaşmayı sonuçlandırmak için yeşil ışık yakmasını ama Trump yaptırımları yeniden hayata geçirdiğinde, Batı ile müzakereleri savunan kanadı eleştirmeye devam etmesini hatırlatıyor.
Washington'un İran'a mesajı: Yaptırımlar Hürmüz Boğazı’ndan geçiş ücretlerinden daha önemlidir!
Bir diğer önemli konu ise Kalibaf'ın müzakerelerin Mutabakat Zaptının imzalanmasıyla sona erdiği ve şu anda devam eden sürecin sadece anlaşmayı uygulamaya yönelik bir diyalog olduğu yönündeki açıklamasıdır. Her iki tarafın da şu anda yoğun anlaşmazlığa konu olan maddeleri imzalamadan önce bir uzlaşıya varmış olması gerekiyordu. Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimleri ve dondurulmuş varlıkları ele almak amacıyla yapılan Doha görüşmelerine geri dönüş, mevcut uzlaşıların kırılganlığını yansıtan karşılıklı siyasi ve medyatik mesajlar arasında Tahran ve Washington arasındaki görüş ayrılığını açık bir şekilde ortaya koyuyor.
Haberlere göre, ABD’li yetkililer İran'a daha büyük düşünmesi ve yaptırımların kaldırılması konusunda bir anlaşmaya varmaya odaklanmasının, Hürmüz Boğazı’nda gemilerden geçiş ücreti almakta diretmekten daha kazançlı olduğu imasında bulundu. Bu, her iki tarafın da imzaladığı Mutabakat Zaptının, Trump'ın artan tehditleri göz önüne alındığında, o dönemde krizden çıkış yoluyla bağlantılı bir formaliteden ibaret olduğunu gösteriyor. Ancak her iki taraf da daha sonra gelecekteki herhangi bir anlaşmanın şartlarının her iki tarafın uyguladığı baskıya göre belirleneceği bir yöntem benimsedi. Dahası yaşanan çatışmaların ve İran'ın Umman kıyılarına daha yakın rotaya verdiği yanıtın, İran'ın kendi şartlarına göre Hürmüz Boğazı'nı kontrol etmeyi sürdürme talebine sıkı sıkı tutunmayı amaçladığı savunulabilir. Bu arada, Washington statükoyu değiştirmek ve İran'ın Boğaz üzerindeki kontrolünü zayıflatmak istedi. Bu durum şu soruyu gündeme getiriyor: Yorumlanması ve uygulanması konusunda bir fikir birliği yoksa neden anlaşma imzalandı?
Washington, yaptırımların kaldırılmasının önemini vurgulayarak, İran'ı iki aylık sürenin ardından seyir hizmeti bedeli almaktan vazgeçmeye ikna etmeye çalışıyor. Peki Amerikan havucu, Tahran'ı hizmet bedelinden ve Hürmüz Boğazı'nda seyrüsefer için belirlediği rotadan vazgeçmeye ikna etmede başarılı olacak mı? Cevap büyük olasılıkla “hayır”. İran, özellikle de sayısız zorlukla dolu nükleer müzakerelerin başlaması durumunda, Amerikan ve İsrail sopasının her an harekete geçebileceğinin farkında olduğu için bunu kabul etmeyecektir. Buna ek olarak Tahran, en iyi hareket tarzının, seyir rotalarını belirleyerek, bu konuda kendisi ile koordinasyonu dayatarak ve hizmet bedeli uygulayarak, Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüsefer ile ilgili yeni statükoyu sağlamlaştırmak olduğuna inanıyor. Umman Sultanlığı ile koordinasyon konusunda tekrarlanan açıklamalarına rağmen, Umman tarafına daha yakın olan rotayı reddederek, yeni statükoyu bir oldubitti haline getirmek istiyor. Bu durum, İran'ın boğaz üzerindeki kontrolünün ABD tarafından tanınmasını sağlayarak hegemonyasını dayatmaya çalıştığını gösteriyor. Böylece boğaz, yalnızca ekonomik gelir kaynağı olmakla kalmayacak, aynı zamanda İran'ın çıkarlarına aykırı herhangi bir durumun ortaya çıkması halinde rakiplerine ve küresel ekonomiye karşı bir caydırıcılık aracı da olacaktır. Aynı mantığa dayanarak, Tahran, Washington ile nükleer mesele hakkındaki müzakerelerinin başarılı olacağından ve dolayısıyla da yaptırımların kaldırılacağından emin değil.
Katar ve Pakistan'ın arabuluculuğuyla, İran ve ABD arasında Katar'ın başkenti Doha'da dolaylı teknik görüşmeler yapıldı. Bu görüşmeler öncelikle belirli konulara odaklandı; dondurulmuş İran varlıkları, Lübnan'daki gerilimin azaltılması ve Hürmüz Boğazı'nda seyir güvenliği. Bu görüşmelerin ardından yapılan açıklamalara göre, iki taraf bu deniz koridorunda gerilimin artmasını önlemeyi amaçlayan, birkaç gün sürecek geçici bir uzlaşıya vardı. Daha sonra her iki ülkenin siyasi liderliğine sunulabilecek daha geniş çerçeveye ilişkin görüşmelerse devam ediyor.
Ancak hem İran hem de ABD'den gelen açıklamalara göre, bu süreç kapsamlı bir anlaşmadan çok uzak ve nihai bir çözüm sürecinden ziyade geçici bir “kriz yönetimi”ne daha yakın.
Tahran, özellikle Washington'un doğrudan askeri bir çatışmaya daha az meyilli olduğunun farkında olduğu için muhtemelen oyalamaya devam edecektir. Zira ABD yönetimi, özellikle bölgede yeni bir savaşa yönelik halk ve siyasi desteğin yokluğu göz önüne alındığında, İran ile yeni bir tırmandırmanın iç hesaplar ile uyumlu olmadığına inanıyor.
İki taraf arasındaki stratejik boşluk giderek genişliyor ve tüm gelişmeler, iki farklı yaklaşım arasında uçurumun büyüdüğünü ortaya koyuyor. İran, meseleleri (Hürmüz Boğazı, dondurulmuş varlıklar ve Lübnan) birbirinden ayrılamayan, birbirine bağlı bir paket olarak ele alıyor. Öte yandan Amerika Birleşik Devletleri, bu meseleleri birbirinden ayırma ve yönetilebilir, kısmi anlaşmalar yoluyla kademeli olarak ele alma eğiliminde. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre bu uçurum, müzakerelerdeki herhangi bir ilerlemeyi kırılgan ve sahadaki ilk gerçek sınavda hızla gerilemeye açık hale getiriyor.
Sonuç olarak, bölge gerçek bir çözümden ziyade koşullu bir sükûnet dönemiyle karşı karşıya gibi görünüyor. Bütün önemli meseleler, diplomasi ve güç arasındaki denge bozulursa her an çökebilecek ince bir geçici anlaşma ipliğine asılı durumda. Mutabakat Zaptı ve müzakereler arasında Tahran oyalamaya devam ederken, Washington iç gelişmelerle kısıtlanmış durumda.
