İran Dini Lideri Ali Hamaney’in yaklaşık 37 yıllık iktidarının ardından öldürülmesi, ülkenin geleceğiyle ilgili önemli soruları gündeme getirdi. Hamaney suikastının ertesi sabahı, karmaşık bir halefiyet sürecinin ilk işaretleri ortaya çıkmaya başladı.
Hamaney’in öldüğünün doğrulanmasının ardından İran bugün anayasaya uygun olarak ülkeyi yönetmek ve liderlik görevlerini üstlenmek üzere bir konsey oluşturdu.
Bu konsey, mevcut İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei ve Anayasayı Koruyucular Konseyi üyesi olarak, İran Dini Lideri’ne bağlı en yüksek danışma organı olan Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi tarafından seçilen bir üyeden oluşuyor. Konsey, hükümet ile parlamento arasındaki anlaşmazlıkları çözme yetkisine de sahip.
Konsey, geçici olarak ‘tüm liderlik görevlerini’ üstlenecek.
Hamaney ölmeden önce, İran’da üçüncü liderlik için resmi olarak tanınmış bir aday bulunmuyordu; ancak konu yıllardır İran siyaset çevrelerinde tartışılıyordu.
Geçiş döneminde liderliği konsey üstlenecek olsa da, İran yasalarına göre, 88 üyeden oluşan ve Uzmanlar Meclisi olarak bilinen etkili bir kurul, mümkün olan en kısa sürede yeni bir Dini Lider seçmekle yükümlü.
Konseyin tamamı Şii din adamlarından oluşuyor ve üyeler her 8 yılda bir halk tarafından seçiliyor. Aday listeleri, İran’daki anayasal denetim organı olan Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından onaylanıyor. Anayasayı Koruyucular Konseyi, İran’daki çeşitli seçimlerde adayları elemesiyle biliniyor ve Uzmanlar Meclisi seçimleri de bundan muaf değil.
Örneğin, Anayasayı Koruyucular Konseyi Mart 2024’te, İran’ın ilk lideri Ayetullah Humeyni’nin torunu Hasan Humeyni ile nispeten ılımlı olarak bilinen eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin Uzmanlar Meclisi seçimlerine katılmasını engellemişti.
Hamaney’in halefini belirleme süreci, haziran ayındaki savaştan sonra hız kazandı. İlk İsrail saldırılarında çok sayıda askeri lider ve nükleer program yetkilisi hayatını kaybetmişti. Şarku’l Avsat’ın Reuters’tan aktardığına göre Hamaney’in iki yıl önce atadığı ve halefini belirlemekle görevli üç kişilik Uzmanlar Meclisi alt komitesi, haziran ayındaki savaş sırasında planlarını hızlandırdı.
Komite, Hamaney’in halefi olarak iki isim üzerinde yoğunlaştı. Bunlar, 56 yaşındaki oğlu Mücteba Hamaney ve İran’ın ilk lideri Ayetullah Humeyni’nin torunu Hasan Humeyni.
Hamaney’in oğlu potansiyel aday
Din adamları arasındaki halefiyet tartışmaları ve buna bağlı siyasi düzenlemeler, halktan uzak şekilde yürütülüyor; bu durum, en güçlü adayın kim olabileceğini tahmin etmeyi zorlaştırıyor.
Daha önce, Hamaney’in müttefiki ve sert görüşlü Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi’nin bu görevi üstlenebileceği düşünülüyordu. Ancak Reisi, Mayıs 2024’te meydana gelen bir helikopter kazasında hayatını kaybetti.
Bu gelişme, Hamaney’in 56 yaşındaki oğlu Mücteba’yı potansiyel bir aday olarak öne çıkardı. Mücteba daha önce herhangi bir devlet görevinde bulunmamış olsa da, babasının politikalarını sıkı bir şekilde sürdürmeye kararlı.
Ancak liderlik makamının babadan oğula geçmesi, sadece din adamlarının yönetimini eleştiren İranlılar arasında değil, aynı zamanda rejim yanlıları arasında da tepki yaratabilir. Bazıları bunu, iktidarın miras yoluyla geçişine hazırlık olarak görebilir.
Hamaney, halefini seçmiş herhangi bir kişiyi resmi olarak açıklamadı ve geçmişteki halefiyet tartışmalarında oğlunun görevi devralması fikrine defalarca karşı çıktı.
ABD Hazine Bakanlığı, Mücteba Hamaney’e 2019 yılında yaptırım uyguladı. Bakanlık, Mücteba’nın resmen seçilmemiş veya atanmış olmasa da babasının ofisinde çalışıyor olmasının ötesinde, Dini Lider’i ‘resmen temsil ettiğini’ belirtti.
Eylül 2024’te, Mücteba Hamaney’in bir dersini internet üzerinden yayımladığı video sosyal medyada yayıldı. Videoda, Fıkhu’l Haric derslerini vermeyi bıraktığını açıklıyordu; bu, Şii din okullarındaki en yüksek mertebe olan ictihad seviyesine ulaşmasının ardından, olası halefiyet sinyali olarak yorumlandı.
Mücteba, dersleri bırakma kararını ‘kişisel bir tercih’ olarak nitelendirdi ve bunun ‘politik meselelerle ilgisi olmadığını’ vurguladı. “Bu sadece ben ve Allah arasındaki bir konu” dedi ve babasının kararından haberdar olduğunu ifade etti.
Uzmanlar Meclisi Üyesi Mahmud Muhammedi Irakî, Şubat 2024’te, Hamaney’in ‘oğullarından birinin liderlik makamına atanması değerlendirmesine karşı çıktığını; böylece iktidarın miras yoluyla geçmesi şüphesini önlemek istediğini’ iddia etti. Aynı yıl temmuz ayında sert görüşlü Uzmanlar Meclisi Üyesi Ahmed Hatemî, kasım ayı sonunda liderin halefinin belirlendiği yönündeki iddiaları yalanladı.
Hamaney, oğlunun görev üstlenmesini sağlama çabalarıyla suçlandı. 8 Ağustos 2023’te, Şubat 2011’den beri ev hapsinde bulunan reformist lider Mir Hüseyin Musevi, ‘halefiyet komplosu’ konusunda uyarıda bulundu. Musevi, resmi blogunda bazı çevrelerin ‘Şii liderin ölümünden sonra oğullarının görevi devralabileceğini’ söylediklerini aktardı. Musevi, yakın zamanda Hamaney yanlısı sitelerin, imametin babadan oğula geçmesiyle ilgili anlatıları öne çıkardığına dikkat çekti.
Yaklaşık üç hafta sonra Musevi’nin uyarısı daha ciddi bir boyut kazandı. Kum’daki bir dini eğitim kurumunun resmî sitesinde, Mücteba Hamaney’in adından önce ilk kez ‘Ayetullah’ unvanı kullanıldı. İran’da bu unvan, din adamlarının en yüksek mertebesine verilen dini bir sıfat olarak kabul ediliyor. Bu durum, Hamaney’in makamın miras yoluyla geçmesi ihtimaline işaret olarak yorumlandı.
Mücteba Hamaney, İran Dini Lideri’nin Kültür Danışmanı Gulam Ali Haddad Adil’in kızıyla evli. Babasının ofisindeki en etkili isim olarak biliniyor ve özellikle liderin ofisindeki özel koruma ekibi aracılığıyla Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) liderleriyle yakın ilişkilere sahip. Kasım 2019’da ABD, Mücteba Hamaney’e, Hamaney’in dar çevresinden dokuz kişi ile birlikte yaptırım uyguladı.
Mücteba’nın babasının ofisindeki rolü, 2005 Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ön plana çıktı. O dönemde reformist lider Mehdi Kerrubi, Hamaney’e Mücteba’nın seçimlere müdahale ederek belirli bir adayı desteklediği uyarısında bulunmuş, bu durum özellikle Mahmud Ahmedinejad’a yönelik olarak yorumlanmıştı.
2009 seçimlerinde Mücteba Hamaney daha geniş çapta tartışmaya girdi; bu kez protestoların bastırılması ve seçimlere müdahale ettiği iddiaları gündeme geldi. Yeşil Hareket protestolarına katılanlar, onun aleyhine sert sloganlar attı.
Aralık 2018’de Mehdi Kerrubi, Hamaney’e yönelik sert bir mektup yazarak 30 yıllık icraatlarından sorumlu olması gerektiğini belirtti. Mektubunda, “Oğlunun önünü kesmeni istedim ama engellemedin. 2009’da devrimci akımı destekleyerek ne yaptığını gördün, sistem ve devrim açısından neler yaptığı ortada” ifadelerini kullandı.
İlk Dini Lider’in torunu
53 yaşındaki Hasan Humeyni, sosyal ve siyasi kısıtlamaların hafifletilmesini savunan reformist kanadın yakın müttefiki olarak biliniyor. Bununla birlikte, devrim kurucusunun torunu olması nedeniyle üst düzey din adamları ve DMO arasında da saygı görüyor.
Uzun süredir Hasan Humeyni, reformistler tarafından üçüncü liderlik makamı için tercih edilen aday olarak değerlendiriliyor.
Hasan Humeyni, 2016’da Uzmanlar Meclisi üyeliğine aday olmaktan menedildi ve 2021’de Hamaney tarafından Cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılmaması yönünde uyarıldı.
Hasan’ın yıllardır Necef’te yaşayan kardeşi Ali Humeyni de olası adaylar arasında değerlendiriliyor.
Hamaney’in üçüncü oğlu Mesud Hamaney de babasının ofisindeki rolü nedeniyle potansiyel bir aday olarak görülüyor. Mesud, eski Dışişleri Bakanı Kemal Harazi’nin ağabeyinin kızıyla evli.
Hamaney’in çocukları ve Humeyni’nin torunlarının yanı sıra, yükselen bazı din adamlarının isimleri de öne çıkıyor. Bunların başında, ‘Ayetullah’ unvanına sahip 67 yaşındaki Ali Rıza Arafi geliyor. Arafi, İran’daki din eğitimi okullarının yöneticisi ve Uzmanlar Meclisi’nin başkan yardımcısı olarak görev yapıyor.
Benzer bir geçiş daha önce sadece bir kez gerçekleşti
İran’da 1979 devriminden bu yana son sözü söyleyen Dini Liderlik makamında yalnızca bir kez iktidar değişimi yaşandı.
1989 yılında, İran’ın ilk Dini Lideri Ayetullah Humeyni, 86 yaşında hayatını kaybetti.
Mevcut güç geçişi, Haziran 2025’te İsrail’in İran’a karşı 12 gün süren saldırılar düzenlemesinin ardından gerçekleşti.
Hamaney’in potansiyel halefleri arasında uzun süredir öne çıkan birçok kişi yaşamını yitirdi.
Eski Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani 2017’de, eski Yargı Erki Başkanı Mahmud Haşimi Şahrudi doğal sebeplerle 2018’de, eski Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ise 2024’te bir helikopter kazasında öldü. Ayrıca, bir diğer yüksek rütbeli din adamı Sadık Amoli Laricani de dışlandı.
Dini Lider’in geniş yetkileri
Dini Liderlik makamı, İran’daki güç paylaşımı ve görev dağılımına dayalı karmaşık Velayet-i Fakih sisteminin kalbini oluşturuyor.
Dini Lider, İran Silahlı Kuvvetleri’nin başkomutanı olarak görev yapıyor. Bu kuvvetler arasında, düzenli orduya paralel yapıdaki DMO da bulunuyor. ABD, 2019 yılında DMO’yu ‘terör örgütü’ olarak sınıflandırmıştı. Hamaney, iktidarı süresince DMO’ya geniş yetkiler ve nüfuz sağladı.
DMO, ABD ve İsrail’e karşı mücadele amacıyla Ortadoğu’da faaliyet gösteren silahlı gruplar ve müttefiklerden oluşan ‘direniş eksenini’ yönetiyor. Ayrıca İran içinde geniş servet, varlık ve mülklere sahip.
