Hüda Rauf
Çin, Körfez'deki enerji denkleminden hem en çok etkilenen hem de bundan en çok faydalananlardan biridir. Dünyanın en büyük petrol ithalatçısı olarak, Ortadoğu kaynaklarına büyük ölçüde bağımlı ve ekonomik büyümesini garanti altına almak amacıyla piyasanın istikrarlı olması için çalışmaktadır. Bu bağlamda, Pekin İran stratejisini iki açıdan değerlendiriyor; Tahran ile ortaklığını güçlendirmeye ve tercihli (indirimli) fiyatlarla istikrarlı enerji kaynaklarını garanti altına almaya yönelik stratejik bir fırsat.
Buna rağmen, Hürmüz Boğazı çevresindeki İran-ABD krizi Çin için potansiyel riskler taşıyor. Gerilimde herhangi bir tırmanma enerji akışını tehdit edebilir ve piyasa istikrarsızlığı Çin'in ekonomik büyümesine zarar verebilir. Bu nedenle, Pekin, bölgesel istikrarı desteklemeye, çatışmalara doğrudan müdahaleden kaçınmaya ve etkisini sınırlı ve çatışmacı olmayan bir şekilde kullanmaya dayalı temkinli bir politika benimsiyor.
İran, Çin ve Amerika Birleşik Devletleri arasındaki ilişkiler, enerji krizi ve Hürmüz Boğazı'nda seyrüseferin engellenmesi arka planında etkileşim içinde. İran'ın enerji kaynakları, üç taraf arasında karmaşık bir etkileşim modeli doğurdu. Tahran, enerjiyi bir caydırıcılık ve baskı aracı olarak kullanırken, Washington tam ölçekli bir gerilime neden olmadan bu etkiyi kontrol altında tutmaya çabalıyor. Çin ise ekonomik çıkarlarını uluslararası sistemin istikrarıyla dengelemeye çalışıyor. Bu etkileşim, ekonomik caydırıcılık ve enerjiye dayalı kırılgan bir denge olarak tanımlanabilecek bir sonuç doğurdu. Zira tam ölçekli bir gerilim taraflardan hiçbirinin gerçekten çıkarına değil, ancak aynı zamanda kapsamlı bir çözüm için de yeterli zemin bulunmuyor.
Bu dinamikler, uluslararası sistem düzeyinde çeşitli sonuçlar doğuruyor; bunlar arasında enerjinin jeopolitik bir araç olarak öneminin güçlenmesi, karşılıklı bağımlılık yoluyla büyük güçlerin davranışlarının kısıtlanması ve çatışmanın askeri alandan ekonomik alana kayması yer alıyor. Ayrıca, özellikle Washington ve Pekin arasında, enerji krizi açık bir çatışmaya kaymayı önleyen bir “stratejik fren” görevi gördüğünden, rekabeti çözmek yerine yönetme modelini pekiştirmeye de katkıda bulunuyor.
İran krizi, enerjinin artık sadece ekonomik bir kaynak olmadığını, güç dengesini yeniden şekillendirebilen stratejik bir caydırıcıya dönüştüğünü gösteriyor. Tahran, coğrafi konumunu ve enerji akışını etkileme gücünü kullanarak, kendisine karşı herhangi bir gerilimin yüksek küresel maliyetlerle dolu olmasını sağlayacak bir güç dengesi kurmayı başardı. ABD-Çin rekabeti bağlamında, bu güç dengesi daha da önem kazanarak, büyük güçleri maceradan ziyade risk yönetimine dayalı daha temkinli politikalar benimsemeye itiyor. Bu nedenle, günümüzde enerjinin uluslararası sistemde istikrar ve istikrarsızlığın en önemli belirleyicilerinden biri olduğu söylenebilir.
Trump'ın Çin ziyaretini çevreleyen olumlu atmosfere ve İran meselesinin ABD-Çin görüşmelerindeki en önemli konulardan biri olmasına rağmen, Tahran Çin'den herhangi bir baskı gelmeyeceği konusunda iyimserliğini koruyor. İki taraf arasındaki derin güvensizliğin farkında olan Tahran, bu nedenle Pekin’in Trump ile uzun vadeli büyük bir anlaşmaya hazır olmadığını biliyor. Ayrıca, Çin Devlet Başkanı'nın İran meselesine ABD liderliğinde diplomatik bir çözüm için siyasi sermayesini kullanmaya hazır olup olmadığı da belirsiz.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı habere Washington, Çin'in Ortadoğu petrolüne bağımlılığı nedeniyle Hürmüz Boğazı'nın uzun bir süre kapanmasını istemediğini göz önüne alarak, Pekin'i İran üzerindeki etkisini kullanmaya zorlayabilir, ancak Pekin'in aktif olarak arabuluculuğa katılıp katılmayacağı belirsizliğini koruyor.
Trump'ın Çin ziyaretinden önce İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi Pekin’e bir ziyaret gerçekleştirdi. Görünürdeki amaç, Çin'in İran konusunda Trump'a taviz vermemesini sağlamak, Hürmüz Boğazı'ndaki bölgesel düzenlemeler konusunda koordinasyon sağlamak ve Washington ile Tahran arasındaki herhangi bir anlaşmanın uluslararası garantörü olarak Çin'in katılımını güvence altına almaktı. Dahası, Trump'ın Pekin ziyareti sırasında İran, boğazın yönetimine ilişkin protokollerine uyulması şartıyla, bir dizi Çin gemisinin Hürmüz Boğazı'ndan geçişinin artık mümkün olduğunu duyurdu.
İran haber ajansı Fars, bu kararın Çin Dışişleri Bakanı ve İran'daki Çin Büyükelçisi ile yapılan görüşmelerin ardından alındığını ve iki ülke arasındaki derin ilişkiler ve stratejik ortaklığa dayanarak Çin gemilerinin geçişinin kolaylaştırılmasının ele alındığını bildirdi. Boğazın yönetimine ilişkin protokoller üzerinde anlaşmaya varıldıktan sonra, talepte bulunan bir dizi Çin gemisinin geçişine izin verilmesi konusunda bir uzlaşıya varıldı ve gemiler dün geceden itibaren geçmeye başladı.
İran iç protokollerine dayanan bu adım, İran'ın Hürmüz Boğazı'nın dış baskı için siyasi olarak istismar edilmesini engelleme girişimi olabilir. Keza Tahran'ın bu hayati su yolunu akıllı bir şekilde yönetme olarak adlandırılan yaklaşımını da pekiştiriyor.
İran, Çin gemilerinin geçişine izin vermeyi kasıtlı olarak Trump'ın Pekin ziyaretine denk getirerek, bunun Tahran ve Pekin arasındaki siyasi uzlaşı çerçevesindeki özel düzenlemelere dayandığını göstermeyi ve böylece İran'ın bu stratejik su yolu üzerindeki kontrolünü artırdığına işaret etmeyi amaçlıyordu.
