Şerbil Berakat
Geçtiğimiz hafta Washington'a yaptığı ziyarette Çin lideri Şi Jinping, alışılagelmiş diplomatik performansından uzaklaşarak ABD Başkanı Donald Trump ile ilişkisinin daha kişisel bir yönünü göstermek için açık bir çaba sarf etti.
Trump imaj ve siyasi izlenimlere olan yoğun ilgisiyle bilinirken, Pekin de semboller ve protokol detaylarını kullanmada usta ve Komünist Parti'nin görünüşlere ve ilettiği mesajlara büyük önem verdiği bu alanda birikmiş siyasi deneyiminden yararlanıyor.
Resmi tavrını korumasına rağmen, Şi, Trump’a gülümsedi ve onunla güldü, hatta ABD başkanının omzuna hafifçe vurdu. Ayrıca, Beyaz Saray'daki yeni iniş pistinde Marine One ile yapılan bir turda Trump'a eşlik etti. Benzer şekilde, Çin'in First Lady'si Peng Liyuan'a da ziyarette önemli bir rol verildi ki bu, Çin liderlerinin eşlerinin geleneksel olarak daha çekingen olan tavırlarından ve görünümlerinden bir sapmaydı.
Ön alıcı sonuçlar
Çin'in jestlerinin, Trump'ın coşkulu karşılaması seviyesinde olmadığı söylenebilir, zira Trump, 1960'lardan beri görülmeyen ender bir adımla, Andrews Hava Kuvvetleri Üssü'nde Şi'yi şahsen karşılayarak protokolü bozdu. Böylece Şi, havaalanında Amerikalı mevkidaşı tarafından karşılanan ilk Çin cumhurbaşkanı oldu. Ancak, Şi'nin ziyaretinin, pratik sonuçlarından bağımsız olarak, statüsünü tanıma ve ilişkilerin önemini vurgulamaya dair taşıdığı tüm anlamlarla, bir devlet ziyareti olmasını sağlamak için uzun müzakereler yürüten Pekin, ziyaretten önce zaten önemli bir sembolik zafer elde etmişti.
Buradan yola çıkarak, zirvenin en önemli pratik sonuçlarından ikisinin neden daha önce duyurulduğunu açıklayabiliriz. Şi Jinping'in Washington'a gelişinden iki gün önce, ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Çin Başbakan Yardımcısı He Lifeng ile New York'ta yaptığı görüşmelerin ardından, ticari ateşkesin Ocak ayına kadar uzatıldığını duyurdu. Buna, ulusal güvenliği etkileyebilecek yapay zeka olaylarıyla ilgili bir iletişim mekanizması kurulması konusunda bir anlaşma da eşlik etti.
Kaçırılmış bir fırsat mı?
Şi'nin Washington ziyareti, bir atılım için uygun görünen bir zamanda gerçekleşti. Çin Devlet Başkanı, Bişkek, Kahire ve Yeni Delhi'yi içeren bir turdan yeni dönmüştü ve bu tur, Çin'in güvenilir bir ekonomik ortak ve sorumlu, aktif bir diplomatik aktör olarak uluslararası konumunu pekiştirmişti. Bu durum, özellikle İran meselesiyle ilgili olarak, Trump'ın BM Genel Kurulu'nun kulislerinde geçirdiği verimsiz bir diplomasi haftasıyla keskin bir tezat oluşturuyordu.
Ziyaret ayrıca Çin'de yerel parti konferanslarının başlangıcıyla aynı zamana denk geldi; bu konferanslar, Şi'nin büyük bir olasılıkla dördüncü dönem için yeniden seçilmesinin beklendiği 2027 sonbaharındaki Komünist Parti'nin 21. Ulusal Kongresi'ne hazırlık niteliğinde. Bu arada, Trump'ın popülaritesi, son dönemi olması beklenen görev süresinin ikinci yarısını şekillendirecek seçimlerin arifesinde düşüş gösteriyordu.
Bu siyasi dengesizlik, uzlaşmalara kapı açabilir gibi görünüyordu ve bu nedenle bazı gözlemciler atılımlar açısından kaçırılmış bir fırsattan bahsettiler. Ne var ki iki ülke arasındaki stratejik rekabet hesapları, zirvenin doğurabileceği sonuçlara sınırlar koydu.
Nitekim Trump'ın anlaşmalara ihtiyacı var, ancak kendisini zayıf gösterebilecek tavizler vermek istemiyor, bu yüzden coşkulu bir karşılama ve törenlerle bunu telafi etti. Pekin'e gelince, önceliği pervasızlıkla suçlanan bir yönetimle çatışmadan kaçınmak ve kontrollü iş birliğine olanak sağlayacak sistematik bir ilişki çerçevesi aramaktı.
Bu bağlamda, Çinli yazar ve siyasi analist Zhao Zhijun, el-Mecelle'ye verdiği röportajda, Pekin'in amacının gümrük vergileri, çip ihracatına getirilen kısıtlamalar ve Tayvan konularını bir anda çözmek değil, Washington'daki Pekin zirvesinde kurulan siyasi çerçeveyi sağlamlaştırmak olduğunu söyledi. O çerçeve de şuna dayanıyor; çatışmama, karşı karşıya gelmeme, ilişkinin tam anlamıyla düşmanlığa dönüşmesini önlemek için kontrollü bir iş birliği.
Zhao, bu ölçüye göre Pekin'in hedeflerine ulaştığını söylüyor. Zira iki liderin diplomasisi dengeleyici rolünü yeniden kazandı ve Tayvan meselesi tekrar gündeme getirildi; Washington'a ihtiyatlı davranması ve “bağımsızlığa” karşı çıkması çağrısında bulunulurken, ticaret konusu gerilimi tırmandırma yerine ateşkes çerçevesinde kaldı.
İlişkiye yeni bir temel
Pekin, mayıs ayındaki Pekin zirvesinde Washington ile ilişkisi için bir çerçeve olarak “yapıcı stratejik istikrar” kavramını ortaya koyduktan sonra, Şi Jinping Washington zirvesinde ilişkiye karşılıklı saygı, adalet ve denklik olmak üzere üç ilkeye dayanan “yeni bir temel” tanımlama yoluna gitti.
Bu denklem, Beyaz Saray'ın yayınladığı bilgi notunda ve Çin Dışişleri Bakanlığı'nın zirvenin sonuçlarına ilişkin açıklamasında yer aldı. Her iki belgede de iki liderin “Çin ve ABD arasında stratejik istikrarla karakterize edilen ve saygı, adalet ve denklik temelinde yapıcı bir ilişki kurma” konusunda anlaştıkları belirtildi.
ABD'nin bu ilkelere bağlı kalacağı garantili görünmese de, Şi Beyaz Saray'daki konuşmasında sözleri eyleme ve görüşleri somut adımlara dönüştürmenin gerekliliğini vurguladı. Bu yaklaşım, Pekin'in Washington'a davranışlarını değerlendirmek için net bir ölçüt sunmasına ve devam eden baskıyı, çevreleme politikalarını veya ajandaların dayatılmasını üç ilkeye ilişkin anlayışın ihlali olarak değerlendirmesine olanak tanıyor.
Ticari ateşkes
Pekin ticari ateşkesin daha uzun süre uzatılmasını ummuş olsa da, Çinli gözlemciler, Çin'e karşı açık bir ticaret savaşı başlatan Washington'un, Pekin'in sadece gümrük vergileri ve ihracat kısıtlamalarının şokunu absorbe etmekle kalmayıp, aynı zamanda öncelikle hayati önem taşıyan nadir toprak mineralleri kozunu kullanarak karşı önlemlerle yanıt verme yeteneğini de göstermesinin ardından, defalarca uzatmaları kabul etmek zorunda kaldığına inanıyor.
Zhao, Washington'un, bir sonraki turda Pekin'i Amerikan malları alımını artırmaya ve pazarını Amerikan şirketlerine açmaya zorlayacak bir kaldıraç sağlamak için ateşkesin daha uzun süre uzatılmasını reddettiğini belirtiyor. Zhao, verilen bu sürenin, Trump'ın ara seçimlerden ve APEC ve G20 zirvelerinden önce siyasi ajandasını ilerletmesine, daha fazla uzatma kararı almadan veya kapsamlı bir anlaşmaya varmadan önce bu süreci tamamlamasına olanak sağladığına inanıyor.
Pekin ise, süresi ne olursa olsun ateşkesin devamını, ekonomisini dönüştürmeye, kendi kendine yeterliliğini artırmaya ve yabancı teknolojiye bağımlılığını azaltmaya odaklanırken ek maliyetlerden kaçınmasına olanak tanıyan bir kazanım olarak görüyor.
Uzatmanın ötesinde, iki taraf, altta yatan ticari anlaşmazlıklarında bir atılım teşkil etmese de, her iki yönde de 30 milyar dolarlık hassas olmayan mallarda tercihli gümrük uygulanması yönündeki tavsiyeler üzerinde uzlaştı. Buna karşılık, yatırıma ve tarım pazarlarına erişime yönelik engelleri ele almak üzere özel çalışma grupları oluşturuldu. Böylece zirve, iki ülke arasındaki yapısal anlaşmazlıkları ele almadan, ancak Çin Ticaret Bakanlığı tarafından formüle edilen “iş birliği listesini genişletme ve anlaşmazlık listesini azaltma” ilkesini ekleyerek, ticaret savaşının bir ateşkes çerçevesinde devamını güvence altına aldı.
Pekin, süresi ne olursa olsun ateşkesin devamını, ekonomisini dönüştürmeye, kendi kendine yeterliliğini artırmaya ve yabancı teknolojiye bağımlılığını azaltmaya odaklanırken ek maliyetlerden kaçınmasına olanak tanıyan bir kazanım olarak görüyor
Beklendiği gibi, Çin tarafı Tayvan konusunu gündeme getirdi, ancak bu, zirvenin sonuçlarına yansımadı, nitekim Amerikan bilgi notunda da yer almadı. Şi Jinping, Beyaz Saray'daki konuşmasında Trump'ı “Tayvan’ın bağımsızlığına karşı doğru pozisyonu korumaya” çağrısında bulunması Taipei'de tepkilere neden oldu.
Bu ifade, Trump'ın gerçekten de Washington'un Tayvan'ın bağımsızlığını “desteklemediğini” belirten geleneksel ABD pozisyonunu değiştirmeyi kabul edip etmediği veya Şi'nin onu bu yönde daha ileri bir adım atmaya zorlayıp zorlamadığı konusunda tartışmalara yol açtı.
Aylar önce Tayvan'ı Pekin’e karşı güçlü bir pazarlık kozu olarak nitelendiren ve adanın askeri olarak savunulamaz olduğunu belirten Trump’a gelince, Şi'nin ayrılmasından bir gün sonra yaptığı belirsiz bir açıklamada, Çin Devlet Başkanı'nın Tayvan konusundaki pozisyonunu tamamen anladığını vurguladı, ancak bu pozisyonun ne olduğunu detaylandırmadı. Öte yandan, ABD'nin Pekin Büyükelçisi David Perdue'nun Washington'un adaya yönelik politikasında herhangi bir değişiklik olmadığını teyit etmesiyle tartışma çözülmüş gibi görünse de, Trump Tayvan'a 14 milyar dolarlık silah satışını ertelemeye devam ediyor.
Cephane kıtlığı ve Washington'un askeri stoklarını İran ile savaşa yönlendirme ihtiyacı göz önüne alındığında, Trump'ın Tayvan ile silah anlaşmasını uygulama adımını atacağını hayal etmek zor görünüyor, özellikle de Shenzhen ve Miami'de Şi Jinping ile yapması beklenen görüşmelerden önce. Bu durum, Pekin'e Taipei'ye baskı yapmaya devam etmesi için alan sağlıyor.
İran ve yaptırımlar
Tayvan meselesinin aksine, İran krizi zirvenin sonuçlarında önemli bir konuydu. Her iki başkan da Tahran'ı nükleer silah geliştirmeme taahhüdüne uymaya çağırdı ve hiçbir ülke veya kuruluşun uluslararası su koridorlarında geçiş ücreti uygulamaması gerektiğini vurguladı. Bu, Pekin'in İran krizine ilişkin tarafsız duruşunun ötesine geçmeye başladığı ve krize yönelik diplomatik yaklaşımından vazgeçmeden Tahran'a belirli talepler sunduğu izlenimini güçlendiriyor.
Beyaz Saray'daki konuşmasında Şi, Tahran ve Washington'u İslamabad Mutabakatı'na geri dönmeye çağırdı. Zirvenin ardından yapılan haberlerse, Çinli diplomatların diplomatik süreci yeniden başlatmanın bir ön adımı olarak, mutabakattaki bazı tartışmalı noktaları açıklığa kavuşturmak için her iki tarafa da fikirler sunduğuna işaret etti.
Pekin'in pozisyonundaki bu sınırlı değişim Washington'un taleplerini tam olarak karşılamasa da, uzmanlar Trump yönetiminin yoğunlaştırılmış yaptırım operasyonu bağlamında Çin'i kışkırtmaktan kaçınmaya devam edeceğini tahmin ediyor. Bu, Pekin için taktiksel bir kazanım olarak değerlendirilebilir; zira Pekin, krizle ilgili kırmızı çizgilerine, özellikle de güç kullanımının, egemenlik ihlallerinin ve tek taraflı yaptırımların reddedilmesine bağlı kalmayı sürdürüyor.
Yapay zeka: İş birliğinin sınırları
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre yapay zeka zirvenin gündemine girdi, ancak Trump yönetiminin teknolojik liderlik yarışını kazanmaya öncelik verdiği bir dönemde, iki tarafın bu konuda iş birliği yapmaya ilgisi sınırlı kaldı. Yapay zekâ ile ilgili olayları ele almak için bir iletişim kanalı kurulması konusunda anlaşmanın yanı sıra, zirvenin sonuçları, bu teknolojilerle ilişkili riskler ve faydalar hakkında görüş alışverişinde bulunmak üzere bir “ABD-Çin Yapay Zekâ Diyaloğu” başlatmakla sınırlı kaldı.
Şi Jinping'in ayrılmasının ardından Trump, yapay zekâ alanındaki ABD ve Çin çabalarını “birleştirmek” istemediğini vurgulayarak, Washington'un Pekin'den çok daha ileride olduğunu ve liderliğini korumak için gerekli tüm önlemleri alacağını belirtti. “Önde olduğunuzda, diğer tarafa alan tanımazsınız” dedi.
Çin bazı taktiksel kazanımlar elde etmiş olsa da, zirve iki ülke arasındaki ilişkide büyük bir atılım gerçekleştirmedi
Öte yandan, Pekin, Trump yönetimi ile önde gelen ABD teknoloji şirketleri arasında yapay zekâ gelişimini yavaşlatarak güvenlik ve emniyet önlemlerini artırma konusundaki tartışmanın bir tarafı olarak kendini görmüyor. Çin, bu teknolojileri yönetmede, güvenli gelişimlerini ve kullanımlarını sağlamak için gerekli çerçeveleri ve mevzuatı oluşturmada önemli ilerleme kaydettiğine inanıyor. Çin'in odak noktası öncelikle yapay zekayı kullanarak ekonomisini dönüştürmek, Washington ile liderlik yarışına girmek değil
Çin’in bazı taktiksel kazanımlar elde ettiğini ihtiyatlı bir şekilde söyleyebiliriz, ama zirve iki ülke arasındaki ilişkilerde büyük bir atılım gerçekleştirmedi. Zhao'ya göre, ziyaret uzun vadeli bir ticaret anlaşması, çip ihracatındaki kısıtlamaların gevşetilmesi veya Tayvan'a silah satış politikasında bir değişiklik ile sonuçlanmadı.
Ne var ki Çinli uzman, Pekin'in öncelikle “yapıcı stratejik istikrar”ı tesis ederek ve ardından iki lider arasında gelecekteki görüşmelerde bunu geliştirerek ilişkinin yönünü ve hızını önceliklendirdiğini vurguluyor. Bu nedenle, Shenzhen ve Miami zirveleri bu yaklaşımı test edecek bir sonraki durağı temsil ediyor: İstikrarın sağlamlaştırılması ve biriktirilmesi yeni anlaşmaların yolunu açacak mı, yoksa anlaşmazlıkları çözmeden yönetmek için bir çerçeve olarak mı kalacak?
