İran, nükleer programının geleceğine ilişkin arabulucular tarafından sunulan bir dizi öneriyi değerlendiriyor. New York Times (NYT) gazetesinin müzakereler hakkında bilgi sahibi beş yetkiliye dayandırdığı habere göre bu adım, ABD ile savaşı sona erdirmeye yönelik diplomatik çabalardaki tıkanıklığı aşabilir.
Yetkililer, değerlendirme aşamasındaki maddeleri "somut öneriler" olarak nitelendirirken ayrıntılarını açıklamadı. Aralarında bir ABD'li ve iki İranlının da bulunduğu yetkililer, görüşmelerin hassasiyeti nedeniyle kimliklerinin açıklanmaması şartıyla konuştu.
Yetkililere göre Tahran'ın haftalar boyunca herhangi bir taviz vermeyi reddetmesinin ardından nükleer dosyayı yeniden müzakereye açması, Katar'ın kapsamlı bir savaşın yeniden başlamasını önlemek amacıyla yürüttüğü arabuluculuk girişimlerinin belirli ölçüde başarılı olduğunu gösteriyor.
NYT, iki yetkiliye dayandırdığı haberinde, İran ve ABD'nin dün sabah itibarıyla arabulucuların sunduğu son önerileri ve geriye kalan görüş ayrılıklarını gidermeye yönelik formülleri değerlendirdiğini belirtti. İran Dışişleri Bakanlığı ise yorum talebine henüz cevap vermedi.
Üç başkentte diplomatik temaslar
Yetkililere göre Katar, geçen hafta İran'la temaslarını yoğunlaştırdı. Şarku’l Avsat’ın NYT’den aktardığına göre Tahran'da iki tur görüşmeye katılan Katar, üçüncü tur görüşmelere ise Doha'da ev sahipliği yaptı.
İki yetkili, Katarlı yetkililerin Ermenistan'da da İranlı yetkililerle görüşmeler gerçekleştirdiğini belirtti.
NYT’ye göre son haftalarda her iki taraftan gelen savaş söylemlerinin sertleşmesi, Katarlı arabulucuları son dakikada bir anlaşmaya varılması için harekete geçirdi.
Washington ile Tahran, geçen haziran ayında ateşkes konusunda anlaşmıştı. Söz konusu anlaşmanın, nükleer müzakerelerin başlamasına ve İran'ın savaşın başında fiilen kapattığı Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasına zemin hazırlaması bekleniyordu. Ancak anlaşma çöktü ve aylar süren aralıklı çatışmaların ardından taraflar gergin bir çıkmaza sürüklendi.
Rızai gizli görüşmelerde müzakereye açık mesajı verdi
İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai, cumartesi günü televizyonda yayımlanan konuşmasında, Washington'un İran'ın taleplerini kabul etmesinden önce ülkesinin nükleer müzakerelere katılmayacağını ima etti.
İran'ın talepleri arasında dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması, İran petrolüne yönelik yaptırımların kaldırılması ve ABD'nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukasının sona erdirilmesi bulunuyor.
Ancak İranlı ve ABD'li yetkililere göre Rızai, kamuoyuna açıklanmayan görüşmelerde nükleer dosyanın ele alınmasına çok daha açık bir tutum sergiledi.
Gazeteye göre Rızai, Katar tarafıyla yürütülen müzakerelere Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ve Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf ile birlikte katılıyor.
İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi tarafından yayımlanan bir fotoğrafta, Muhsin Rızai'nin daha önce Tahran'da Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir ile gerçekleştirdiği görüşme yer aldı.
Üç yetkili, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance'in askeri gerilimi önlemeye yönelik Katar girişimlerinin önemli destekçilerinden biri olarak öne çıktığını söyledi.
NYT’nin haberine göre Vance, geçen ay Rızai'ye doğrudan nükleer programı da kapsayan barış görüşmeleri yapılmasını öneren bir mesaj gönderdi.
Rızai, bu mesajın Washington'un söyleminde bir değişime işaret ettiğini belirterek, bunu "İran milletinin gücünün ve zaferinin" göstergesi olarak nitelendirdi.
Vance, şubat ayı sonunda ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırısından önce, Trump'ın yakın çevresinde geniş çaplı bir savaşa en fazla karşı çıkan isimlerden biriydi. Gazeteye göre Vance, o dönemde bölgesel kaos ve çok sayıda can kaybı yaşanabileceği uyarısında bulunmuştu.
Vance, pazartesi günü yaptığı açıklamada İran'la yürütülen temaslarda ilerleme sağlandığını belirterek, Trump'ın önünde "askeri" ve "askeri olmayan" seçenekler bulunduğunu söyledi.
Vance, "Başkan ve ben, müzakere yoluyla bir uzlaşmaya varılması konusunda oldukça iyimseriz" ifadelerini kullandı.
Hedefler hazır
İran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun geleceği, anlaşmazlığın en önemli başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. Trump, Tahran'dan kendi deyimiyle "nükleer toz" olarak adlandırdığı bu stoktan vazgeçmesini istiyor.
İranlı yetkililer ise uranyumun ülke dışına çıkarılmasını reddediyor. Gazeteye göre Tahran, önceki müzakere turlarında uluslararası denetçilerin gözetiminde, uranyumun kendi topraklarında daha düşük oranda zenginleştirilmesini değerlendirmişti.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) bu yıl yayımladığı bir rapora göre İran'ın Haziran 2025 itibarıyla yaklaşık 440 kilogram yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumu bulunuyordu. Uzmanlar, bu miktarın sınırlı sayıda nükleer bomba üretmeye yetecek düzeyde olduğunu belirtiyor.
Tahran nükleer programının barışçıl amaçlar taşıdığını savunurken, Trump, İran'ı nükleer silah elde etmeye çalışmakla suçluyor.
Diplomatik temaslar, Trump ve İsrail'in İran'a yönelik geniş çaplı bir saldırı düzenleme seçeneğini değerlendirdiği bir dönemde sürüyor.
Pentagon yetkilileri ve askeri komutanlar çarşamba günü yaptıkları açıklamada, Trump'ın talimat vermesi halinde binlerce ABD Hava Kuvvetleri ve Deniz Kuvvetleri personelinin büyük çaplı askeri operasyonları yeniden başlatmaya hazır olduğunu bildirdi. Söz konusu personelin 10'dan fazla gemide, Ortadoğu'daki üslerde ve ABD'de konuşlandırıldığı belirtildi.
ABD ve İsrail ordularının kısa süreli ve yoğun bir operasyon için ayrıntılı planlar hazırladığı ifade ediliyor. Kimliklerinin açıklanmaması şartıyla konuşan yetkililere göre olası hedefler arasında enerji altyapısı, nükleer tesisler, İran'ın füze ve insansız hava aracı (İHA) cephaneliği bulunuyor.
ABD Başkanı Donald Trump, geniş çaplı bir savaşı yeniden başlatma tehdidinde bulunmak ile diplomasiye fırsat tanımak istediğini belirtmek arasında gidip geliyor.
Trump, çarşamba günü Vance'in savaşın Cumhuriyetçilerin ara seçimlerdeki yenilgisinin nedenlerinden biri olduğu yönündeki değerlendirmesinin "büyük ölçüde doğru" olduğunu söyledi. Bununla birlikte İran'a saldırı kararını savunmayı sürdürdü.
Seçim sonuçlarının açıklanmasının ardından petrol fiyatları sert şekilde geriledi. Bazı gözlemciler, seçim sonuçlarının Trump'ı savaşı sona erdirmeye teşvik edebileceği değerlendirmesinde bulundu.
İranlı liderler ise ülkelerinin yeniden saldırıya uğraması halinde hedeflerin kapsamının genişletileceği uyarısında bulundu.
NYT’ye göre İran'da üst düzey yetkililer ve din adamları arasında, nükleer silah geliştirilmesini yasaklayan Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'ndan (NPT) çekilme seçeneği de müzakere ediliyor.
