Kemal Allam
Donald Trump ve MAGA (ABD'yi Yeniden Harika Yap) hareketindeki müttefikleri, ABD ara seçimlerinde ezici bir yenilgiye uğradı; dünyanın dikkati ise başka bir yerdeki eşit derecede önemli seçimin sonuçlarına odaklanmış durumda, o da İsrail genel seçimleri. Oy verme işleminin tamamlanması, koalisyon hükümeti kurma ve bakanlıkların dağıtımı konusunda müzakerelerin yoğunlaşmasıyla birlikte, İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog cumartesi günü, 67 milletvekilinden oluşan parlamento bloklarının tavsiyesi üzerine Gadi Eisenkot'u hükümeti kurmakla görevlendireceğini açıkladı. Ne var ki, Eisenkot’un hükümetinin hayatta kalmasını sağlamak için parlamentoda çoğunluğu elde etme başarısı belirsizliğini koruyor, çünkü bloğunun güvenoyu almak için iki Arap listesinin oylarına güvenmeyi kabul edip etmeyeceği net değil.
İsrail içinde ve dışında tartışmalar, Binyamin Netanyahu'nun aşırı sağcı müttefiklerine ve Gazze, Batı Şeria, Lübnan ve Suriye'deki bitmek bilmeyen savaşlarına odaklandı. Barack Obama döneminde Beyaz Saray genel sekreteri ve eski Chicago belediye başkanı olan Rahm Emanuel, Netanyahu'nun İsrail'e diğer tüm düşmanlarından daha fazla zarar verdiğine inanıyor.
İsrail ve aslında bütün dünya, devam eden siyasi müzakerelerin sonucunu beklerken, Gadi Eisenkot, Aşkenazi Yahudisi olmayan ilk İsrail başbakanı olmaya yakın görünüyor. Sefarad veya Mizrahi bir Yahudi'nin başbakanlık makamına gelmesinin ciddi olasılık haline gelmesi için devletin kuruluşundan bu yana neredeyse 80 yıl geçmesi gerekti.
Eisenkot'un son aylarda maruz kaldığı ırkçı muamele, Mizrahi Yahudilerinin siyasi hiyerarşinin zirvesine ulaşmak için verdikleri uzun mücadelenin özeti niteliğinde.
Netanyahu'nun ırkçılığı, Ehud Barak'ın yakın zamanda sızdırılan ses kayıtlarıyla birlikte, Arap ülkelerinden ve İran da dahil olmak üzere Ortadoğu ve Orta Asya'nın diğer bölgelerinden gelen Yahudilere karşı derinlere kök salmış bir önyargı ve taraflılığı ortaya koyuyor
İsrail askeri kurumu, Fars, Suriye ve Fas kökenli birçok önde gelen genelkurmay başkanının yükselişine tanık oldu. Bunlardan bazıları daha sonra siyasete geçiş yaptı ve çeşitli bakanlık görevlerinde bulundu, ancak hiçbiri ülkenin en yüksek siyasi makamına, başbakanlığa ulaşamadı.
Netanyahu'nun ırkçılığı, Ehud Barak'ın yakın zamanda sızdırılan ses kayıtlarıyla birlikte, Arap ülkelerinden ve İran da dahil olmak üzere Ortadoğu ve Orta Asya'nın diğer bölgelerinden gelen Yahudilere karşı derinlere kök salmış bir önyargıyı ve taraflılığı ortaya koyuyor. İktidar kurumu siyasi gücü Doğu Avrupa ve Rus kökenli Yahudilere özel bir ayrıcalık olarak görmeye devam etti.
1948 sonrası Avrupa kökenli olmayan Yahudilere karşı ırkçılık
Bu yılın başlarında, cinsel suçlardan hükümlü Jeffrey Epstein ile İsrail eski başbakanı Ehud Barak arasında geçen bir konuşmanın sızdırılan ses kaydı, İsrail'deki ırk ayrımcılığının rahatsız edici bir yönünü gün yüzüne çıkardı. Bu uzun görüşmede Barak, artan Arap nüfusuna karşı koymak için Yahudi olmayan göçmenlerin Yahudiliği benimsemesini gerektirse bile, Rusya ve Avrupa'dan İsrail'e göçü teşvik etmenin gerekliliğinden bahsediyordu.
Ses kaydı, Araplara karşı bilinen ayrımcılığın ötesine geçerek, Yahudi topluluğunun kendi içindeki ilişkileri de kapsayan İsrail'deki ırkçılığın başka bir yönünü açığa çıkardı. Burada toplum içindeki bölünme ve Avrupa kökenli olmayan Yahudilere karşı ayrımcılık açıkça görülüyordu.
Konuşmada yansıtıldığı gibi, Kuzey Afrika, Maşrık (Levant) ve Batı Asya'dan Mizrahi ve Sefarad Yahudilerinin göçü, Avrupa kökenli Yahudi elitlerin egemen olduğu İsrail'in temel değerlerine bir tehdit oluşturuyor gibi tasvir ediliyor. Barak ve Epstein, daha da ayrıntıya girerek, Arap ve Müslüman ülkelerden gelen Yahudi göçünden ve bu göçün, o dönemdeki iktidar kurumu için istenmeyen bir durum olmasına rağmen, devletin kuruluşunun ilk on yıllarında zorlukların dayattığı bir ihtiyaç olduğundan bahsediyorlardı.
1948'den sonraki yıllarda zorluklarla karşılaşan askeri kurumun ve istihbarat servislerinin, bu göçmenlere ve uzmanlıklarına ihtiyacı vardı. Ancak iktidardaki elit, onları güvenlik ve askeri pozisyonlarla sınırlamak ve büyük ölçüde nüfuz ve karar alma pozisyonlarından uzak tutmak istedi. İsrail Devleti'nin kuruluşunda, Aşkenazi Yahudileri nüfusun yaklaşık yüzde 80'ini oluşturuyordu.
2020 yılında yayınlanan ünlü bir İsrail televizyon dizisi olan “Gözyaşı Vadisi”, Mizrahi ve Sefarad Yahudilerinin İsrail ordusunda hizmet etme konusundaki isteksizliği de dahil olmak üzere bu konulardan bazılarını ele almıştı. Dizinin konusu, 1973’te Suriye ve Mısır ordularının ortak saldırı ile İsrail'i neredeyse yenilgiye uğratma noktasına vardıkları Arap-İsrail savaşı etrafında dönüyordu.
Netanyahu ve müttefiklerinden gördüğü ırkçı muamelenin yanı sıra, Eisenkot, İslamcılara -ki burada Filistinliler kastediliyor- sempati duyduğu yönünde suçlamalara da maruz kalıyor
Dizi, Arapça konuşan askerlerin karşı istihbarattaki hayati rolünü vurgularken, aynı zamanda onların kafa karışıklığına ve sürekli sordukları şu soruya da yer veriyordu: “Bizi Arap veya ikinci sınıf vatandaş olarak gören bir devleti savunmak için neden savaşıyoruz?”
Aynı dönemde İsrail, “İsrail'deki Kara Panterler” kitabında tarihi anlatılan Kara Panterler hareketinin yükselişine de sahne oldu. Kitap, dizi gibi, Avrupa ve Rus kökenli İsraillilerin Arap ülkelerinden gelen Yahudilere bakışlarının, Filistinlilere bakışlarından çok da farklı olmadığını anlatıyordu. Onları kültürel olarak geri kalmış ve düşmana çok yakın olarak görüyorlardı. Kültürel ve coğrafi kökleri, özellikle Suriye, Lübnan ve Mısır'dan gelen Yahudiler, yakınlık ve ortak tarih nedeniyle Filistin'e daha yakın olmasına rağmen, ana dilleri olan Arapçayı konuşmaktan vazgeçmeleri isteniyordu.
1984 yılında, Sefarad ve Mizrahi Yahudilerini temsil etmek ve onlara İsrail siyasi hayatının merkezinde kolektif bir siyasi ses kazandırmak amacıyla Şas Partisi kuruldu. Parti, Mizrahi Yahudilerine yönelik ırk ayrımcılığıyla mücadele etmeye ve karar alma süreçlerine fiili katılım haklarını güvence altına almaya çalıştı.
Bundan önce, İsrail yönetimi bölgenin dillerine hakimiyetleri ve coğrafyası ile toplumları hakkındaki bilgilerini göz önüne alarak, onları öncelikle güvenlik ve istihbarat alanlarında kendilerinden faydalanabileceği bir birikim olarak görüyordu.
Yine de İsrail tarihi, Şaul Mofaz, Binyamin Ben-Eliezer ve Amir Peretz gibi isimlerin yükselişinin temsil ettiği önemli istisnalara da tanık oldu. İlk ikisi, Mizrahi Yahudilerinin askeri ve savunma kurumlarında yükselişinin geleneksel seyrine uygun olarak, üst düzey askeri komutanlardı. İki Mizrahi kökenli Yahudi de cumhurbaşkanlığı makamına ulaştı; bunlardan biri, tecavüz ve diğer cinsel suçlardan hüküm giyen Moşe Katsav'dı.
Fakat bu bireysel başarılar, Sefarad ve Mizrahi Yahudilerinin bir grup olarak, Avrupa kökenli İsrail yönetiminin sahip olduğu siyasi etkiye benzer bir etki kazanmalarını sağlamadı.
Bugün Eisenkot, Netanyahu’yu destekleyen grupların yürüttüğü bir alay ve ırkçı hakaret kampanyasına maruz kalıyor; hatta kendisini “maymun” ve “Arap” diye nitelendiriyorlar. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre karşılaştığı zorluklar, Filistinlilere karşı hoşgörülü davranma suçlamalarının da ötesine uzanıyor. Mizrahi kökenli diğer siyasi figürler gibi, o da uzun süredir devam eden Aşkenazi egemenliğinin güç ve etki merkezleri üzerindeki mirasıyla çatışıyor. Öyle ki, doğu kökenli birinin başbakanlığa gelmesi, iktidardaki bazı kişilerin gözünde, İsrail'de on yıllardır güç dağılımını yöneten düzenlemelere yönelik bir tehdit gibi görünüyor.
Gadi Eisenkot ne yapabilir?
Netanyahu ve müttefiklerinden gördüğü ırkçı muamelenin yanı sıra, Eisenkot, İslamcılara -ki burada Filistinliler kastediliyor- sempati duyduğu yönünde suçlamalara da maruz kalıyor. Bu suçlamalar, İsrail'in 1948'deki kuruluşundan beri yerleşmiş bir bakış açısını yeniden canlandırıyor. Bu bakış açısı, bir birey olarak Mizrahi Yahudisini kabul edilebilir olarak görüyor, ancak Sefarad ve Mizrahi Yahudilerine Aşkenazi Yahudilerinden farklı bir grup olarak şüpheyle bakıyor.
Suriye ve Fas kökenli mevcut İsrail Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir, göreve geldiğinden beri Gazze ve İran'daki savaşların kapsamı konusunda Netanyahu ile çatışıyor. Netanyahu kampındaki bazı kişiler, Eisenkot ve Zamir gibi isimleri, kültürel geçmişlerine ve Ortadoğulu kökenlerine atıfta bulunarak, hoşgörülü olarak nitelendiriyor. Bu tür ırkçı imalar, Avrupa ve Rusya doğumlu nüfusun güçlü bir şekilde temsil edildiği Likud Partisi ve yerleşimci grupları içinde yaygın.
Bazı Arapça konuşan İsrailli Yahudiler, İsrail'deki Yahudi olmayan Arapları bir tehdit olarak görse de kültürel ve dilsel aşinalık, onlarla uzlaşmaya varmaya daha istekli olmalarını sağlayabilir
Eisenkot'un ekibinde, İsrail Güvenlik Teşkilatı'nın (Şin Bet) en önde gelen ve etkili başkanlarından biri olan ve yardımcısı olarak görev yapan Yoram Cohen de yer alıyor. Cohen, ailesinin Afganistan'dan İsrail'e göç etmesi nedeniyle “Afgan” lakabıyla tanınıyor. Eisenkot'un yakın çevresinde Fas ve Tunus kökenli birçok üst düzey Şin Bet subayı bulunuyor ve hükümeti kurmayı başarırsa bunlar etkili roller üstlenebilirler. Bunlar arasında, perde arkasında İbrahim Anlaşmaları'nın imzalanmasında katkıda bulunan isimler de var.
Eisenkot, Arap kültürüne aşina olan ve ona düşmanlıkla bakmayan Arapça konuşan İsraillilere güvenecektir. Bu, İsrail'de on yıllardır iktidarı tekeline almış siyasi sınıf için bir meydan okuma oluşturabilir. Netanyahu ve benzerlerinin gözünde, Farsça ve Arapça konuşan Yahudiler, dil ve kültür bilgilerinin güvenlik ve istihbarat hizmetinde kullanılabileceği Mossad ve Şin Bet için çalışmaya çok uygunlar ama İsrail'i savaşa sürüklemek gibi önemli ve belirleyici kararlar, iktidardaki elitin tekelinde kalmalıdır.
İsrail siyasetinin karmaşıklığı nadiren kesin yargılara varmaya izin verir. Bununla birlikte, İran'la savaşın aslında kendisine girişmeye değmediğine ve İsrail'i tehlikeye atabileceğine inanan Eisenkot ve Zamir'in duruşu, onların vizyonu ile Netanyahu'nun vizyonu arasındaki derin ayrılığı ortaya koyuyor.
Bazı Arapça konuşan İsrailli Yahudiler, İsrail'deki Yahudi olmayan Arapları bir tehdit olarak görse de kültürel ve dilsel aşinalık, onlarla uzlaşmaya varmaya daha istekli olmalarını sağlayabilir. Şaul Mofaz deneyimi belki de bunun bir örneğini sunuyor; özellikle Muhammed Dahlan ile olan ilişkileri bu konuda önemli bir rol oynamıştı.
Irak ve İran kökenli eski İsrail Genelkurmay Başkanı Dan Halutz da Netanyahu'nun ve Gazze ile bölgedeki bitmek bilmeyen savaşlarının önde gelen muhaliflerinden biri olarak öne çıkıyor.
Bu kasvetli ortamda, Arapların ve Müslümanların öldürülmesinin yüceltilmesini kınayan Sefarad ve Mizrahi Yahudi sesler de yükseldi. Lübnan kökenli önde gelen bir haham ve din bilgini olan Yitzhak Şua, Netanyahu'nun bazı müttefiklerinin sık sık sergilediği, Arapların ve Müslümanların öldürülmesinden duyulan sevinci eleştiren bir makale yazdı.
Şua ayrıca, Gadi Eisenkot'un Arap partilerinin katılımıyla hükümet kurma şartlarını da açıkça savundu ve bu şartları, rakiplerinin, özellikle de Likud Partisi ve ağırlıklı olarak Aşkenazi sağcı dini Siyonist hareketlerin pozisyonlarına tercih edilebilir buldu.
Eğer Gadi Eisenkot başbakan olursa, İsrail'de bu görevi üstlenen ilk Mizrahi veya Sefarad Yahudi olarak tarihe geçecektir. Onun iktidara yükselişi, İsrail'in hem kendi sınırları içinde hem de dışında Araplarla ilişkilerinde bir dönüşümün kapısını açabilir.
*Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir.
