Paris’te bir araya gelen G7 ülkelerinin dışişleri bakanları, müzakere masasındaki iki temel dosyada (İran savaşı ve Rusya-Ukrayna savaşı) ABD’nin belirleyici tutumunun öneminin farkında. Bu nedenle ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun toplantıya katılması kilit bir unsur olarak değerlendiriliyor. Özellikle Rubio’nun, Washington yönetiminin söz konusu iki dosyaya ilişkin politikasında yaşanabilecek gelişmeler veya değişiklikler konusunda mevkidaşlarının sorularını yanıtlaması gerekecek.
Rubio, 30-31 Ekim tarihlerinde, G20 toplantısı vesilesiyle Georgia eyaletinin başkenti Atlanta’da G7 ülkelerinin dışişleri bakanlarıyla bir araya gelmişti. Söz konusu toplantı, ABD’de siyasi deprem etkisi yaratan ve ülke dışında da çok sayıda soru işaretine yol açan ara seçimlerden önce gerçekleşmişti. Cumhuriyetçi Parti’nin ağır yenilgiye uğraması ve Başkan Donald Trump’ın Senato ile Temsilciler Meclisi’ndeki çoğunluğu kaybetmesi, bu soru işaretlerinin başlıca nedenleri arasında yer almıştı. Görüş ayrılıkları nedeniyle Atlanta toplantısının ardından nihai bir bildiri yayımlanamamıştı. Aynı durumun Paris’te de tekrarlanması ihtimal dahilinde.
İran’la savaş mı, yoksa savaş yok mu?
Paris’teki toplantı, Fransa’nın dönem başkanlığı süresince gerçekleştirdiği son önemli faaliyet olma özelliğini taşıyor. Fransa, davet kapsamını genişleterek Suudi Arabistan, Mısır, Brezilya, Güney Kore ve Ukrayna’yı da toplantıya dahil etti. Ortadoğu’daki sıcak gelişmelerin özel önem taşıması nedeniyle Paris yönetimi, ABD-İran savaşının ele alınacağı görüşmelere Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Prens Faysal bin Ferhan ile Mısır Dışişleri Bakanı Bedr Abdulati’nin katılımını sağladı. Söz konusu savaş, şu anda ‘ne savaş ne barış’ olarak nitelendirilen bir süreçten geçiyor. Görüşmelerde savaşın izlediği seyir bir yönüyle, diğer yönüyle ise Hürmüz ve Babu’l Mendeb boğazlarında seyrüsefer özgürlüğüne yönelik devam eden tehdit ele alınacak. Ayrıca petrol ve doğal gaz sevkiyatının uluslararası pazarlara ulaştırılmasını güvence altına alacak alternatif güzergâhlar aranacak. Bakanlar, savaşın Lübnan, Yemen ve Suriye üzerindeki yansımalarını da değerlendirecek.
Fransız kaynaklar, Paris’in bu toplantıdan, Birleşmiş Milletler Lübnan Geçici Görev Gücü’nün (UNIFIL) görev süresinin sona ermesine yaklaşılması ve bugüne kadar herhangi bir alternatif çözümün bulunmaması çerçevesinde Lübnan dosyasını gündeme getirmek için yararlanmak istediğini belirtti.
Rusya-Ukrayna savaşının kritik bir dönemeçten geçtiği göz önünde bulundurulduğunda, Paris’in Ukrayna Dışişleri Bakanı Andriy Sibiha’yı ülkesini ilgilendiren görüşmelere katılmak üzere davet etmesi doğal karşılanıyor.
Toplantıya katılan bakanlar, Rubio’nun İran dosyasına ilişkin yönetiminin planlarını kendilerine açıklamasını umuyor. Avrupa ülkeleri ve Avrupa dışındaki ülkeler arasında, savaşın yeniden alevlenmesinden kaçınılması gerektiği konusunda bir tür görüş birliği bulunuyor. Bu yaklaşımda, savaşın ekonomik sonuçları (enflasyon ve hayat pahalılığı) ile sosyal etkileri (petrol ürünleri ve doğal gaz fiyatlarındaki artış nedeniyle birçok ülkede düzenlenen gösteriler) belirleyici oluyor.
Gözlemcilerin kafasını karıştıran husus, başta Trump olmak üzere ABD’li yetkililerin açıklamalarındaki çelişkiler. İran’ın gelişmiş nükleer faaliyetler için kullandığı düşünülen Kazma Dağı’nın hedef alınması ihtimalini dışlamayan Trump, pazar günü ise müzakereler devam ettiği ve ‘sağlam’ bir anlaşmaya varıldığı takdirde ‘çatışmaların yeniden başlamasının son derece düşük bir ihtimal’ olduğunu açıkladı. Bu tutum iki noktaya işaret ediyor: İlk olarak, itidalli davranılması ve kibirli, tehditkâr söylemden vazgeçilmesi; ikinci olarak ise müzakerelere bir fırsat daha tanınmak istenmesi. Bununla birlikte, Rubio’nun Paris’e gitmek üzere uçağa binmeden önce yaptığı açıklamalar iyimserlik yaratmıyor. ABD Dışişleri Bakanı, anlaşmaya varılması ihtimalini düşük göstererek şu ifadeleri kullandı: “Müzakerelerde bir atılımın eşiğinde olduğumuzu düşünmüyorum. Şu ana kadar yürütülen çabalar büyük ölçüde sonuçsuz kaldı. Çünkü İran’ın talepleri yalnızca kabul edilemez olmakla kalmıyor, bazı durumlarda aşırı, saçma ve gerçekçilikten tamamen uzak bir nitelik taşıyor.”
ABD’nin sergilediği belirsizlik, temsilcileri arabulucuların yürüttüğü yoğun temasların fiilen dışında bırakıldıklarından şikâyet eden G7 ülkelerini rahatsız ediyor. Çok sayıda analizde, Avrupalıların geçen şubat ayında ABD ve İsrail’in İran’a yönelik savaşı başladığından bu yana sergiledikleri karşıt tutum nedeniyle fiilen müzakere sürecinin dışına itildikleri belirtiliyor. Bu durum, Avrupalıların daha sonra Hürmüz Boğazı’ndaki mayınların temizlenmesi ve savaşın sona ermesinin ardından gemilerin boğaza giriş ve çıkışlarına eşlik edecek uluslararası bir ‘deniz misyonu’ oluşturulması yönünde sundukları tekliflere ve bunun için ABD ile İran'dan güvence talep etmelerine rağmen değişmedi.
Avrupa’nın kenara itilmesi
Paris toplantıları, Ukrayna dosyasına ilişkin bugün ve yarın Abu Dabi’de yapılması planlanan görüşmelerle eş zamanlı olarak gerçekleştiriliyor. Fransız kaynaklar, toplantının en önemli hedeflerinden birinin Ukrayna’ya mali ve askerî desteğin sürdürülmesi ve Rusya üzerindeki baskının devam ettirilmesi konusunda uzlaşma sağlamak olduğunu vurguluyor. Avrupalılar ise Başkan Donald Trump yönetiminin üç konuda atabileceği adımları büyük endişeyle takip ediyor: Rusya’ya uygulanan yaptırımların hafifletilmeye devam edilmesi ve Ukrayna’da çözüm konusunda Rusya’nın bazı yaklaşımlarının benimsenmesi; planlanan üçlü görüşmelerde Avrupa’nın devre dışı bırakılması; Ukrayna’daki savaşın sona ermesinin ardından Avrupa’daki güvenlik mimarisinin Avrupalıların katılımı olmaksızın müzakere edilmesi.
Avrupalıların endişelerini artıran gelişmelerden biri de Trump’ın geçtiğimiz perşembe günü Rusya ile Ukrayna konusunda ‘Avrupa’nın tamamını kapsayabilecek çok büyük bir anlaşmaya’ varılmasının ihtimal dahilinde olduğunu söylemesiydi. Bu açıklama, ABD’nin Avrupalıları devre dışı bırakarak Avrupa’yı doğrudan ilgilendiren güvenlik düzenlemeleri konusunda Rusya ile anlaşma sağlamak istediğine işaret ediyor.
Kanada Dışişleri Bakanı Anita Anand dün AFP’ye yaptığı açıklamada, “Her iki tarafın (Rusya ve Ukrayna) olası bir çözümü müzakere etmeye hazır olması olumlu bir gelişme. Haftalardır böyle bir durumla karşılaşmamıştık” dedi. Anand, ‘gıda güvenliği konusunun da görüşmelerin bir parçası olmasını’ umduğunu belirtti. Ayrıca Rus güçlerinin Ukrayna’daki enerji tesislerini hedef almasının durdurulmasına da odaklanılması çağrısında bulundu.
Paris toplantılarına başkanlık eden Barrot, pazar günü yaptığı açıklamada Fransa, İngiltere, Almanya ve Avrupa Birliği (AB) temsilcilerinin Abu Dabi’deki görüşmelere katılacağını doğruladı. Ancak bu durum, Avrupalıların tutum ve kaygılarının dikkate alınacağı anlamına gelmiyor. Bu nedenle Rubio’nun Paris’te yapacağı açıklamalar önem taşıyor. Almanya Dışişleri Bakanı Johann Wadephul dün, ABD’nin Körfez savaşı nedeniyle dikkatini Ukrayna’dan uzaklaştırmasının ardından bu dosyada ‘yeniden aktif bir rol üstlenmesini’ memnuniyetle karşıladı. Bununla birlikte Wadephul, ‘Avrupa’nın müzakere masasında yer alması gerektiğini’ vurguladı.
Öte yandan Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) başkenti Abu Dabi’de yapılması planlanan görüşmelerin Rusya ve Ukrayna heyetlerinin katılımıyla ve ABD arabuluculuğunda gerçekleştirileceğini, Avrupa ülkelerinden temsilcilerin ise toplantılarda yer almayacağını doğruladı.
Şarku’l Avsat’ın Rus Sputnik haber ajansından aktardığına göre Peskov, “Önümüzdeki günlerde Abu Dabi’de yaşanacak olanlar, Rusya ve Ukrayna arasında ABD arabuluculuğunda gerçekleştirilecek üçlü görüşmelerdir. Avrupalıların katılımına gelince, Amerikalıların Avrupalılar ve Ukraynalılarla kendilerine ait iletişim kanalları bulunduğunu biliyorsunuz. Görünüşe göre kendi koordinasyon mekanizmalarını da oluşturuyorlar. Ancak bir kez daha vurguluyorum, söz konusu olan üçlü görüşmelerdir” ifadelerini kullandı. Peskov, Moskova’nın gelecekteki güvenlik müzakerelerinin modellerini kamuoyu önünde tartışmayacağını da belirtti.
Bununla birlikte Rubio’nun pazar günü yaptığı açıklamalar Avrupalıların endişelerini gidermedi. Rubio, “Çatışmanın sona ermesinin ardından Avrupa’da bu güvenlik yapısının nasıl şekillenebileceği konusunda bir miktar ilerleme kaydedilmiş olabilir. Ancak henüz nihai bir anlaşmaya varılmadı. Abu Dabi’de bir miktar ilerleme sağlanabilir” dedi. Rubio ayrıca savaş sonrası dönemde Ukrayna ve diğer Avrupa ülkelerine verilecek güvenlik garantilerinin müttefiklerin başlıca gündem maddelerinden biri olduğunu belirtti.
Trump’ın damadı ve Ukrayna dosyasındaki özel temsilcilerinden biri olan Jared Kushner ise Washington’ın ‘müzakereler sırasında Avrupalı ortaklarıyla yakın istişarelerde bulunacağını’ açıkladı. İlerleme sağlanması halinde ‘Avrupalıların doğrudan katılımıyla daha geniş ve çok taraflı bir formata geçilebileceğini’ de sözlerine ekledi.
Avrupalılar, ABD-Rusya-Ukrayna arasındaki üçlü görüşmelerin dışında bırakılmaktan ve kendileriyle yalnızca görüşmelerin kenarında istişarelerde bulunulmasıyla yetinilmesinden endişe ediyor. Bu durumun yalnızca Ukrayna’yı değil, Avrupa’nın uluslararası alandaki rolünü de zayıflatacağını düşünüyorlar. Bununla birlikte AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, Abu Dabi toplantılarından çıkabilecek sonuçlara şüpheyle yaklaştı. Kallas dün Reuters’a yaptığı açıklamada, Rusya’nın Ukrayna’daki savaşı sona erdirecek bir çözüm için müzakere etme konusunda gerçek bir istek taşıdığına dair kayda değer bir işaret görmediğini söyledi. Moskova’nın daha önce Avrupa güvenliğinin temelini oluşturan çok sayıda anlaşmaya imza attığını ancak bunlara uymadığını belirten Kallas, gelecekte Avrupa güvenliğine ilişkin yapılacak her türlü görüşmenin geçici formüller veya resmî çerçeveler dışındaki özel düzenlemeler yerine, AB’nin antlaşmaları ve kurumsal yapıları doğrultusunda AB öncülüğünde yürütülmesi gerektiğini vurguladı.
Rubio ve Kushner’ın açıklamaları, Avrupa’daki çok yönlü endişeleri daha da pekiştirecek nitelikte. Bu endişelerin başında, NATO’nun Avrupa kanadını oluşturan ve ABD’nin kendilerini terk etmesinden kaygı duyan Avrupalılar dışarıda bırakılarak Avrupa’nın güvenliğine ilişkin daha önce de görüşmeler yapılmış olması geliyor. İkinci endişe kaynağını ise Avrupalıların geçen yıl, savaşın sona ermesinin ardından Ukrayna’ya güvenlik garantileri sağlamak amacıyla ‘Gönüllüler Koalisyonu’ adı verilen girişimi başlatmış olması oluşturuyor. Ancak bu girişim, ABD’nin de güvenlik garantileri vermesi şartına bağlanmıştı. Bugün itibarıyla belirsizlik sürüyor. Öte yandan önümüzdeki birkaç gün içinde Polonya’da, Ukrayna’da cephe gerisindeki hatlara konuşlandırılmaya hazırlık amacıyla askerî tatbikatlar düzenlenecek. Bu nedenle Avrupalılar, özellikle Ukrayna’ya sağlanan askerî ve mali desteğin büyük bölümünün kendi sorumluluklarında olması nedeniyle, sürece etkin biçimde katılmalarının kendileri açısından temel önem taşıdığını düşünüyor.
Paris’te istişare edilen diğer konular arasında yapay zekâ da bulunuyor. Bu alanda özel bir toplantı düzenlenirken uyuşturucu kaçakçılığıyla mücadele konusunda da ayrı bir toplantı gerçekleştirildi. Bu kapsamda 17 limanı kapsayan bir ağ oluşturuldu. Ayrıca Ukrayna’da füze saldırısında hasar gören Çernobil sahasındaki kubbenin yeniden inşası için gerekli mali kaynakların bir araya getirilmesi amacıyla Fransa Ekonomi Bakanı başkanlığında bir toplantı düzenlendi. Gelecek yıl G7 dönem başkanlığı ABD’ye geçecek.
