Alex Vatanka
Amerika Birleşik Devletleri'nin İsrail ile birlikte İran'a karşı savaş başlatmasının üzerinden sekiz ay geçmesine rağmen, Donald Trump Amerikan zaferinin ne anlama geldiğine dair net bir tasavvur sunamıyor veya Amerika Birleşik Devletleri'nin bunu elde etmek için ne kadar süre savaşmaya devam etmesi gerektiğini belirleyemiyor. Seçmenler Demokratlara seçimde çoğunluk verdi ve parti şimdi savaşın gerekçelerini sorgulamaya hazırlanıyor. Trump, askeri operasyonlara devam etmesine izin veren geniş yürütme yetkilerini elinde bulundursa da bunların devamı artık kendisi ve Cumhuriyetçi Parti için önemli siyasi riskler taşıyor.
Bu ortamda, diplomatik çabalar giderek ivme kazanıyor. Katar, Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan, diğer bölge hükümetleri ile birlikte, Washington ve Tahran'ı birbirine yaklaştırma çabalarına dahil oluyor. Haziran ayında İslamabad mutabakatının çöküşünden bu yana ilk kez, her iki taraf da çatışmanın uzatılmasının faydası ve savaşın devamının hedeflerine ulaşma konusunda gerçekçi bir şans sunup sunmadığını yeniden değerlendirmek için güçlü siyasi nedenlere sahip.
Soru şu: Washington ve Tahran bu farkındalığı bir uzlaşmaya dönüştürebilecek mi, yoksa askeri olarak gerilimi artırma ve hızla çöken diplomatik girişimler arasında gidip gelmeye devam mı edecekler? Belki de iki taraf, kapsamlı bir uzlaşmanın gerisinde kalan ancak mevcut çatışma sarmalından daha istikrarlı rekabet yönetimine imkân tanıyan başka bir formüle ulaşabilir.
Diplomasi için siyasi teşvikler artıyor
En önemli değişim ocak ayında Kongre'nin her iki kanadını da kontrol etmeye hazırlanan Demokratların ABD dış politikasının yönü üzerinde çok daha büyük bir etkiye sahip olacağı Washington'da yaşanıyor.
Kongre, Trump'a askeri operasyonları sona erdirmesi için doğrudan emir veremez. Başkomutan olarak başkanın askeri saldırılar düzenleme emri verme ve eylemlerini kısıtlamayı amaçlayan yasaları veto etme yetkisi var. Demokratların bu engelleri aşmak için Cumhuriyetçilerin desteğine ihtiyacı var. Bununla birlikte Kongre yönetimin kararlarını inceleyebilir, ek askeri fon taleplerine itiraz edebilir ve bütçe konusundaki yetkilerini kullanarak operasyonların devam etmesini zorlaştırabilir.
Bir anlaşmaya varmanın önündeki en büyük engel, temel olabilecek diplomatik önerilerin varlığına rağmen, herhangi bir uzlaşmayı yenilgi olarak gören çok sayıda gücün var olması olabilir
Savaş, 2028 başkanlık seçimlerine hazırlanan Cumhuriyetçiler için de siyasi yüke dönüştü. Başkan Yardımcısı J.D. Vance, partinin yaşadığı yenilgilerden özellikle çatışmayı sorumlu tutmakta oldukça açık ve netti. Vance’in İran ile müzakerelere artan katılımı, önceki askeri harekatların kesin sonuç vermemesinin ardından yönetimin savaştan siyasi bir çıkış yoluna ihtiyacı olduğuna dair kanaatini yansıtıyor.
Trump'ın da bu çağrıları ciddiye almak için geçerli nedenleri var. Pentagon için savaşın maliyetinin en az 47 milyar dolara ulaştığı tahmin ediliyor. Askeri konuşlandırmalar, deniz ablukası ve tükenmiş silah stoklarının yenilenmesi ise önemli ek mali yükler getirmeye devam ediyor ve bunların tam boyutu henüz belirlenmedi. Hürmüz Boğazı etrafındaki mücadele, enerji fiyatlarının yükselmesine ve ekonomik ufku kaplayan belirsizliğin artmasına katkıda bulundu.
Trump hâlâ büyük bir saldırı emri verebilir, ancak temel askeri ikilem devam ediyor. ABD kuvvetleri, İran'ın enerji altyapısını, nükleer tesislerini ve füze kapasitesini hedef alarak İran'a büyük ilave hasar verebilecek kapasitede. Ne var ki, Tahran'ı Washington'un siyasi şartlarını kabul etmeye zorlama konusunda başarılı olduklarını kanıtlayamadılar. Bu nedenle, diplomasi Trump'a bir çıkış stratejisi sunabilir; bu strateji, ABD askeri baskısının amacına ulaştığını deklare etmesine ve böylece maliyetli bir gerilimi artırma turundan kaçınmasına imkân tanıyabilir. Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasına eşlik edecek bir nükleer anlaşmayı büyük bir diplomatik başarı olarak sunabilir. Bir anlaşma, ona başka bir hava saldırısı turunun sağlayamayacağı şeyi, yani savaşa net bir sonu verebilir.
Tahran'da da aynı derecede önemli siyasi hesaplar yapılıyor. İranlı liderler başlangıçta Cumhuriyetçilerin yenilgisini direniş stratejilerinin başarısının teyidi olarak gördüler. Ancak bu değerlendirme önemli riskler taşıyor. Amerikan başkanının siyasi olarak zayıf olması, daha fazla taviz vermeye istekli olacağı anlamına gelmiyor. Trump, siyasi konumunu yeniden kazanmanın en iyi yolunun yeni bir askeri güç gösterisi olduğu sonucuna varabilir.
Giderek artan sayıda İranlı yetkili ve eski lider, bu tür varsayımlara güvenilmemesi konusunda uyarıda bulunuyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, ülkenin süresiz olarak “ne savaş ne de barış” durumunda kalamayacağını defalarca vurguladı. Bu durumun ekonomik yüklerini taşımak giderek daha da zorlaşıyor.
Eski yetkililer de farklı ifadelerle de olsa, benzer argümanlar öne sürdüler. Eski Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ve deneyimli diplomat Ali Ekber Salih, çatışmanın devamının faydasını sorguladılar. Salih, bir başka büyük savaşın İran'ı onlarca yıl geriye götürebileceği konusunda uyardı. Bu yetkililer, İslam Cumhuriyeti'nin ideolojik pozisyonlarına bağlı kalmanın ülkenin ekonomik geleceğinin feda edilmesine neden olmasından korkuyorlar.
Bu argümanlar, güvenlik teşkilatını Washington'un talep ettiği tavizleri kabul etmeye ikna etmede mutlaka başarılı olamadılar. Gelgelelim, İran içindeki tartışmanın doğasında yaşanan bir değişimi ortaya koyuyorlar. Soru, ülkenin saldırılara ve yaptırımlara dayanma gücü üzerine uzun süredir devam eden odak noktasından, devam eden direnişin aslında neyi başarabileceğine kaydı.
Diplomasi, Tahran'a kalan askeri gücünü koruma ve giderek dayanılmaz hale gelen ekonomik çatışma ve mücadeleyi sona erdirme fırsatı sunabilir. Washington'da ise bir anlaşma, siyasi maliyeti sürekli artan savaştan çıkış yolu sunuyor. İki tarafın çıkarları yakınlaşmaya başlamış olabilir, ancak müzakere pozisyonlarının yakınlaşması başka bir mesele olmaya devam ediyor.
Hangi güçler bir anlaşmayı engelleyebilir?
Bir anlaşmaya varmanın önündeki en büyük engel, temel olabilecek diplomatik önerilerin varlığına rağmen, herhangi bir uzlaşmayı yenilgi olarak gören çok sayıda gücün var olması olabilir.
İran içindeki bölünmeler, ılımlılar ile sertlik yanlıları arasındaki geleneksel çekişmenin ötesine uzanıyor. Haziran ayında varılan İslamabad mutabakatı, sertlik yanlısı kampın kendi içindeki derin anlaşmazlıkları açığa çıkardı. Eski bir Devrim Muhafızları komutanı olan Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf müzakereleri desteklerken, Said Celili ve Paydari Cephesi (İslam Devrimi'nin İstikrar Cephesi olarak da bilinir) ile bağlantılı isimler anlaşmayı ihanet olarak nitelendirerek eleştirdi.
Sonrasında varılacak bir nükleer anlaşma, Trump'ın zafer ilan etmesine ve İran önünde de ekonomik iyileşme yolunun açılmasına imkân sağlayabilir. Bölge hükümetleri ise askeri gerilimlerin azaltılmasını ve daha öngörülebilir bir enerji arzını memnuniyetle karşılayacaktır
Bu kişilerin Washington ile herhangi bir uzlaşmaya karşı çıkmaları, büyük ölçüde ABD ile yakınlaşmayı reddetme etrafında şekillenen siyasi kimlikleriyle bağlantılı. Bu nedenle, onlar için mesele sadece daha iyi müzakere koşulları elde etmenin ötesine geçiyor.
Bu ikilem, savaş sırasında güvenlik teşkilatının etkisinin önemli ölçüde arttığı bir siyasi sistemi miras alan ve seleflerinin sahip olduğu kişisel otoriteye sahip olmadan acı verici bir uzlaşmayı dayatma gücüne sahip olmayan Mücteba Hamaney için daha da zorlu hale geliyor. Amerikan askeri baskısını ödüllendiriyor gibi görünen herhangi bir anlaşma, İran'ın elinde kalan kabiliyetleri daha büyük tavizler elde etmek için kullanması gerektiğine inananların iç direnişine neden olabilir.
Washington'da da yönetim içinde görüşler bölünmüş durumda. Vance'in tercih ettiği diplomatik çözüm, diğer üst düzey yetkililer tarafından mutlaka desteklenmiyor. Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran'ın son taleplerini gerçekçi olmayan talepler diyerek reddederken, Savunma Bakanı Pete Hegseth İran'a karşı daha şahin bir tavır sergilemeye devam etti.
İsrail de anlaşmayı engelleyebilecek bir diğer taraf. Binyamin Netanyahu yıllardır İran'ın askeri yeteneklerinin ve siyasi sisteminin köklü bir şekilde zayıflatılmasını savunuyor. İslam Cumhuriyeti'nin hayatta kalmasına, füze cephaneliğinin bir kısmını korumasına ve kendisine yönelik yaptırımların hafifletilmesine izin veren herhangi bir sınırlı Amerikan anlaşması, İsrail'in hedeflerinin çok gerisinde kalacaktır.
İran'ın bölgesel ortakları meseleleri daha da karmaşık hale getiriyor. Yemen, Lübnan ve Irak'taki gelişmeler, Washington ve Tahran bir anlaşmaya varsalar bile ateşkesi baltalayabilir. Suudi Arabistan enerji tesislerine yönelik yeni bir Husi saldırısı, Hizbullah'ı hedef alan bir İsrail hava saldırısı veya ABD güçleri ile Irak milisleri arasında bir çatışma, daha geniş bölgesel çatışmayı yeniden alevlendirmek için yeterli olabilir.
Ara seçimlerin sunduğu siyasi fırsatın, müzakereleri defalarca engelleyen aynı neden sebebiyle kaybedilebileceğinden endişe ediliyor, o da her iki tarafın temel pazarlık kozlarına sıkıca tutunması ve karşılığında somut tavizler elde etmeden bunlardan vazgeçmeyi reddetmesidir.
Ateşkes yeni bir ilişki yaratmaz
Mevcut diplomatik çabalar, çatışmaları durduracak ve denizde seyrüseferi yeniden sağlayacak sınırlı bir düzenlemeyle sonuçlanabilir, ancak kapsamlı bir uzlaşma uzak ihtimal gibi görünüyor.
Her iki taraf da dikkatlice belirlenmiş aşamalı ve doğrulanabilir taahhütlerde bulunmayı kabul ederse, böyle bir anlaşmaya nispeten hızlı bir şekilde ulaşılabilir. Bu durumda Washington, Tahran'ın Hürmüz Boğazı'ndan seyrüsefer özgürlüğünü yeniden sağlaması ve uluslararası denetçilerin üzerinde anlaşmaya varılan nükleer denetleme faaliyetlerine devam etmesine izin vermesi karşılığında deniz ablukasını hafifletebilir ve bazı yaptırımları kaldırmaya başlayabilir. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre zenginleştirilmiş uranyum stokları, zenginleştirme kapasiteleri ve yaptırımların uzun vadeli hafifletilmesi gibi daha karmaşık konular ise bir sonraki aşamaya ertelenebilir.
Sonrasında varılacak bir nükleer anlaşma, Trump'ın zafer deklare etmesine ve İran önünde de ekonomik iyileşme yolunun açılmasına imkân sağlayabilir. Bölge hükümetleri ise askeri gerilimlerin azaltılmasını ve daha öngörülebilir bir enerji arzını memnuniyetle karşılayacaktır. Ancak, en iyi senaryoda bile altta yatan siyasi sorun var olmaya devam edecektir.
2015 nükleer anlaşması bu konuda önemli bir ders sunuyor. Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPOA), İran ve Amerika Birleşik Devletleri'nin ayrıntılı teknik taahhütleri müzakere edebileceklerini ve bunların uygulanmasının denetiminde uluslararası bir çerçeve oluşturabileceklerini kanıtladı. Anlaşma bir süreliğine amacına hizmet etmiş olsa da Washington ve Tahran arasında daha geniş siyasi uzlaşıya dönüşmeyi başaramadı.
Washington, hayatta kalması yalnızca başkanın kararlarına bağlı olan yeni bir anlaşma imzalarsa, yönetim değişikliğiyle birlikte çökme riskine karşı savunmasız kalacaktır
İki hükümet birbirini stratejik düşmanlar olarak görmeye devam etti. Yaptırımlar, bölgesel rekabet, İran'ın füze geliştirme çalışmaları ve İsrail ile ABD'nin askeri varlığına ilişkin görüş ayrılıkları çözümsüz kaldı. Her iki ülkedeki anlaşma karşıtları bu anlaşmazlıklardan yararlanırken, anlaşmanın kendisi Washington'da tutarlı bir iki partili desteğe sahip olmadı. Trump'ın 2018'de Ortak Kapsamlı Eylem Planı'ndan (JCPOA) çekilme kararı, siyasi kırılganlığını ortaya koydu.
Bu deneyimden çıkarılacak ders, gelecekteki herhangi bir anlaşmanın bütün anlaşmazlıkları bir anda çözmemesi gerektiğidir; çünkü böylesine kapsamlı bir çözüm arayışı müzakereleri imkânsız hale getirebilir. Nükleer anlaşmaya, her iki hükümete de onu koruma konusunda gerçek çıkar sağlayan daha geniş bir siyasi süreç eşlik etmeli. Bunun ilk adımı, Washington ve Tahran'ın çerçevesi içinde birlikte yaşayabileceği ilişkinin doğası hakkında bir diyalog olabilir.
İran'ın ABD nüfuzuna yönelik ideolojik muhalefetinden bir gecede vazgeçmesi olası değil ve Washington da Tahran'ın bölgesel politikalarını aniden kabul etmeyecektir. Resmi diplomatik normalleşme uzak bir ihtimal olarak kalabilir. Bununla birlikte, iki ülke kriz yönetimi için doğrudan iletişim kanallarına, askeri gerilime ilişkin kararlaştırılmış sınırlara, karşılıklı ekonomik taahhütlere ve bölgesel güvenlik konusunda devam eden diyaloğa dayalı daha istikrarlı bir birlikte yaşama formülü oluşturabilir.
Kongredeki yeni Demokrat çoğunluk bu süreçte yapıcı bir rol oynayabilir. Washington, hayatta kalması başkanın tek taraflı kararlarına bağlı olan yeni bir anlaşma imzalarsa, bu anlaşma ABD yönetimindeki değişiklikle çökme riskine karşı savunmasız kalacaktır. Daha sürdürülebilir bir düzenlemede anlaşmak, özellikle yaptırımların kaldırılması ve uzun vadeli ekonomik taahhütler söz konusu olduğunda, Beyaz Saray'ın ötesine uzanan bir siyasi desteğe ihtiyaç duyacaktır.
Bu yolun başarılı olması için Washington ve Tahran'ın rekabetlerini çözmede askeri gücün sınırlılığını kabul etmeleri ve düşmanlıkları devam etse bile, yeni bir savaşı önlemeyi meşru siyasi hedef olarak görmeleri yeterlidir.
Burada, askeri tırmandırma ve kırılgan bir ateşkes arasındaki bilindik seçeneğin ötesine geçen üçüncü bir seçenek öne çıkıyor; her iki ülkenin de karşıt pozisyonlarını korurken, her anlaşmazlığın askeri bir krize dönüşmesini önleyecek yeterli ortak çıkarlar ve üzerinde anlaşılmış kurallar oluşturulmasına dayanan rekabeti yönetmeye ve kontrol etmeye dayalı bir ilişki.
Ara seçimler bu değişim için yeni bir fırsat sundu. Trump'ın savaşı sona erdirme yönündeki siyasi motivasyonu artarken, Tahran da bu anı çatışmanın getirdiği artan ekonomik yükleri hafifletmek için bir fırsat olarak görüyor.
*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir."
