ABD ve Rusya’nın, dünyanın önde gelen silah üreticileri olarak, bu hafta Cenevre’de düzenlenecek uluslararası toplantıda otonom silahlara ilişkin hukuken bağlayıcı kuralların müzakere edilmesini öngören girişime karşı çıkması bekleniyor. Diplomatlar ve insan hakları kuruluşları, görüşmelerin zorlu geçeceğini tahmin ediyor.
Yapay zekânın ortaya çıkışı, insan müdahalesi olmadan öldürme kapasitesine sahip insansız hava araçları (İHA), robotlar, tanklar, denizaltılar ve diğer askerî teçhizatların geliştirilmesini hızlandırdı. Yapay zekâ destekli yarı otonom silahlar, etik kaygılara rağmen Ukrayna, Sudan ve Ortadoğu’da hâlihazırda kullanılıyor.
Birleşmiş Milletler’in ev sahipliğinde bugün başlayacak toplantıda, ölümcül otonom silah sistemlerinin yasaklanması ve düzenlenmesine ilişkin hukuken bağlayıcı bir anlaşma için müzakerelere başlanıp başlanmayacağı karara bağlanacak.
Ancak Belirli Konvansiyonel Silahların Kullanımının Yasaklanması veya Sınırlandırılması Sözleşmesi’ne taraf 128 ülkenin çoğu bu girişimi desteklerken, ABD, Rusya ve İsrail’in de aralarında bulunduğu askerî açıdan güçlü ülkeler buna karşı çıkıyor. Bu ülkeler, mevcut insancıl hukukun yeterli olduğunu savunuyor.
BM yetkilileri, Uluslararası Kızılhaç Komitesi ve Papa ise otonom silahların oluşturduğu tehlikelere dikkat çekerek, bu sistemler üzerinde denetim mekanizmaları oluşturulmasını destekliyor.
Konferansın kararlı adımlar atmasını isteyen İnsan Hakları İzleme Örgütü’nden (Human Rights Watch) Verity Coyle, konuya ilişkin açıklamasında şu ifadeleri kullandı:
“Savaş alanında kimin yaşayacağına, kimin öleceğine makinelerin karar vermesine asla izin verilmemeli. Ancak hızla yaklaştığımız acı gerçek tam da bu.”
Şarku’l Avsat'ın Reuters'ten aktardığına göre iki diplomat yaptıkları açıklamada, görüşmelerin zorlu geçeceğini belirtti. Bununla birlikte ülkelerin hafta sonuna kadar uzlaşma sağlamak için ortak bir zemin oluşturabileceğini ifade etti.
Diplomatlardan biri, hukuken bağlayıcı anlaşmalardan bağlayıcı olmayan düzenlemelere, hatta her iki unsuru birleştiren karma bir anlaşmaya kadar bütün seçeneklerin masada olduğunu belirtti.
Ölümcül hata riski
Aktivistler, otonom silah sistemlerinin öngörülemeyen biçimde hareket edebileceğini ve bunun ölümcül hata riskini artırdığını belirtiyor.
ABD merkezli, yapay zekâ da dâhil olmak üzere ileri teknolojilerin risklerini azaltmaya odaklanan kâr amacı gütmeyen Future of Life Enstitüsü’nün askerî yapay zekâ yönetişimi başkanı Anna Hehir, otonom silahların artık bilim kurgu olmadığını söyledi. Hehir, Ukrayna’da tamamen otonom sistemlerin ilk kez kullanıldığına ilişkin basında yer alan haberlere dikkat çekti.
ABD, otonom silahlar konusunda hukuken bağlayıcı kurallar yerine yol gösterici ilkelerin benimsenmesini tercih ediyor. Washington, uluslararası hukukun savaşın yürütülmesini düzenlemek için hâlihazırda yeterli bir çerçeve sunduğunu savunuyor.
ABD ayrıca, hukuken bağlayıcı olmayan bir anlaşmaya ulaşmayı amaçlayan görüşmeler için beş yıllık bir müzakere süresi önerdi.
Uluslararası Kızılhaç Komitesi ise mevcut insancıl hukukun otonom silahların yol açtığı özgül riskleri yeterince ele almadığı görüşünde.
Rusya, müzakereler başlamadan önce tutumunu kamuoyuna açıklamadı. Ancak daha önce hukuken bağlayıcı bir anlaşmaya yönelik önerilere karşı çıkmıştı. Üst düzey bir Batılı diplomat Reuters’a, Rusya’nın görüşmelere gözlemci statüsüyle katılan Avrupa Birliği’nin söz almasını engellemeye çalışacağınısöyledi.
Hehir, Reuters’a yaptığı değerlendirmede, ABD ve Rusya’nın geçen eylül ayında otonom silahlar ve bu silahların yol açabileceği zararlarla ilgili bir metin üzerinde yaptıkları gibi, bu hafta ortaya çıkacak sonuçları da büyük olasılıkla yumuşatmaya çalışacaklarını belirtti.
Bu haftaki görüşmelerin başkanı, hukuken bağlayıcı protokol üzerinde müzakere yürütülmesi için iki yıllık bir süre önerdi.
Coyle ise Reuters’a yaptığı açıklamada, İngiltere, Almanya ve Fransa’nın hukuken bağlayıcı olup olmayacağı konusunda önceden kesin hüküm içermeyen bir düzenleme üzerinde müzakere edilmesini önerdiğini ifade etti.