Sudanlılar tüm askeri hükümetleri halk devrimiyle alaşağı etti

Sudan, son 64 yılın 52’sinde 6, 16 ve 30 yıl süren dönemlerle ordu tarafından yönetildi. Ancak dikkate değer olan durum şu ki, onlarca kez askeri rejimleri devirmeye yönelik gerçekleştirilen darbe teşebbüslerinin ve silahlı ayaklanmaların başarısızlıkla sonuçlanmasına rağmen, ülkedeki söz konusu askeri yönetimler her zaman halk devrimleriyle alaşağı edildi.
Devrilen her askeri yönetimin ardından ülkede, sömürge döneminde Sudan'da kurulan İngilizlerin Westminster sistemine benzer parlamenter bir rejim kuruldu.
Soru şu: “Halk nasıl oldu da 1964, 1985 ve 2019'da olmak üzere 3 kez askeri rejimi devirmeyi başardı?”
Bu soruyu cevaplamak için modern Sudan'ın İngiliz sömürgeciliği altında ortaya çıkışının tarihine kısaca değinmek gerekiyor.
İngilizler 1899'da Sudan'ı işgal ettiği sırada ülke, ‘Mehdi Devrimi’ sebebiyle çalkantılı bir dönemden geçiyordu. İngilizler, modern dünyada eşi görülmemiş bir anlaşma yapmaya karar verdi. İngilizler, hem Mısır'ı hem Sudan'ı sömürgeleştirmelerine rağmen, Mısır’dakine benzer bir şekilde Sudan’da da İngiltere ve Osmanlı arasında ortak olan bir yönetim ihdas ettiler ve bu ortaklığa Condominium Agreement (Ortak Egemenlik Anlaşması) adını verdiler.
Her ne kadar bu anlaşma yalnızca resmi bir diplomatik prosedürden ibaret olsa da, aradan geçen günler ve yılların ardından söz konusu anlaşmanın Sudan’da bıraktığı etkileri oldukça geniş kapsamlı ve derin oldu. Çünkü söz konusu anlaşma Sudan dosyasının Londra'daki Dışişleri Bakanlığı'na bağlı olmasını gerektirirken, diğer tüm İngiliz sömürgeleri dosyaları o sıra Sömürgeler Bakanlığı olarak bilinen bakanlığa bağlıydı.
İngilizlerin farklı Sudan siyaseti
Sömürge ülkelere gönderilen İngiliz yöneticiler, çoğu emekli askeri personellerden ya da hala fiilen görev yapan askerlerden seçiliyordu. Fakat Sudan’daki durum farklıydı. Londra’nın Hartum’a gönderdiği yöneticiler, Oxford ve Cambridge gibi ünlü üniversitelerden mezun olan ve sivil idare hususunda geniş tecrübe ve bilgiye sahip İngiliz Dışişleri Bakanlığı personelinden seçiliyordu. Londra, Sudan söz konusu olduğunda, sömürgesi altında bulunan diğer ülkelerdeki geleneksel siyasetinden farklı bir yol takip ediyordu. Bunun bir neticesi olarak Sudan'daki İngiliz idareciler, birçok edebi, kültürel ve hatta politik örgütün kurulmasına izin verdiler. Ülkede üstün eğitim kurumlarının ve başarılı ekonomik projelerin yanı sıra zamanın standartlarına göre gelişmiş denilebilecek sivil ve mesleki hizmetler veriliyordu.
Dolayısıyla tüm bu faaliyetlere, ‘derneklerin örgütlenmesi, üyelerinin demokratik yollardan seçilmesi ve diğer görüşlerinin kabulü’ aracılığıyla basit bir şekilde de olsa sivil kurum değerlerinin oluşumu eşlik etti. Sudanlıların yaşamlarındaki bu yeni model tam teşekküllü siyasi partilerin oluşmasına ve ardından 1956 yılının başlarında -Londra'nın Sudan'a bağımsızlık kazandırmak için yaptığı plandan yıllar önce- iktidarın Sudanlılara geçmesiyle birlikte iki yıl kadar süren ulusal hükümete başkanlık eden bir parlamentonun doğuşuna yol açtı.
Pek çok tarihçi, Sudan'ın daha sonra yaşadığı problemlerin çoğunu, ülkedeki İngiliz yönetiminin dikkatinin büyük bölümünü ‘kentsel alanlara ve yüksek nitelikte bir orta sınıf yaratmaya odaklamasına’ ve ‘Selefi dini öğretinin hâkim olduğu geleneksel toplumlarda yaşayan büyük bir kesimi’ göz ardı etmesine bağlıyor.
Yıllar geçtikçe, bu marjinalleşmiş toplulukların bazı üyeleri, kendileri ile orta sınıf arasında büyük bir fark olduğunu hissettiler ve nüfuz kazanma veya belki de iktidara ulaşma aracı olarak orduya katılmaya çalıştılar. Öte yandan Müslüman Kardeşler ve komünistler gibi parlamentoya giremeyen ideolojik partiler, bu askerlerin arzularından faydalandılar ve demokratik hükümetleri yıkmak için ordu içinde kurdukları gizli örgütlerle birlikte askeri darbeler gerçekleştirdiler. Ancak sivil kurumlar yönetiminin tarihi mirası, her seferinde ordunun elinden iktidarın alınmasında başarılı oldu.
Siviller her seferinde gerçekleştirdikleri halk devrimleriyle askeri rejimleri alaşağı ettiler ve gerek sendikalarını örgütleme konusunda gerekse de sivil itaatsizliklerini idare etme yöntemleri konusunda tecrübe kazandılar.