Gizli belgelerde İran'ın Irak'taki nüfuz ve istihbarat faaliyetleri

Iraklı protestocular bu ayın başlarında Kerbela'daki İran konsolosluğunu ateşe verdi (Getty Images)
Iraklı protestocular bu ayın başlarında Kerbela'daki İran konsolosluğunu ateşe verdi (Getty Images)
TT

Gizli belgelerde İran'ın Irak'taki nüfuz ve istihbarat faaliyetleri

Iraklı protestocular bu ayın başlarında Kerbela'daki İran konsolosluğunu ateşe verdi (Getty Images)
Iraklı protestocular bu ayın başlarında Kerbela'daki İran konsolosluğunu ateşe verdi (Getty Images)

New York Times,  İran’ın Irak’ın iç işlerine ne kadar güçlü bir şekilde dahil olduğunu ve Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’nin oradaki eşsiz rolünü ayrıntılı bir şekilde sunan gizli belgeleri yayınladı.
The Intercept gazetesi, kendisine sızdırılan İran İstihbarat ve Güvenlik Bakanlığı’nın (MOIS) 2014 ve 2015 yıllarına ait yazışmalarından oluşan yaklaşık 700 sayfalık raporu New York Times ile paylaştı.
New York Times tarafından ‘emsalsiz’ olarak nitelendirilen bu sızıntılar, İran’ın Irak’taki muazzam büyüklükteki etkisini gösteriyor.
Raporda, ABD’nin çıkarı için çalışan Iraklı ajanlara taraflarını değiştirmeleri için ödeme yapılmasını, İranlı casuslar tarafından ülkenin liderlerini seçme ve Irak'ın politik, ekonomik ve dini yaşamının her alanına sızmak için yıllarca süren zorlu çabaları da ortaya kondu.
700 sayfalık gizli belge
Bilinmeyen bir kişiden sızan yaklaşık 700 sayfalık rapor The Intercept’e gönderildi. The Intercept ise iç yazışmaları İngilizce’ye çevirerek New York Times ile paylaştı.
The Intercupt belgeleri sızdıran kişinin kimliğini bildirmedi ancak belgelerin doğruluğunun teyit edildiğini belirtti.
The Intercept'in haberinde, şifreli kanallar üzerinden iletişim kuran söz konusu kaynağın, "İran'ın ülkem Irak’ta neler yaptığını dünyanın bilmesini istiyorum” dediği ifade edildi.
Sızan iç yazışmalara göre Irak Başbakanı Adil Abdulmehdi'nin, 2014'te Petrol Bakanı olduğu sırada Tahran ile ‘özel ilişkileri’ vardı.
Bu ilişkinin niteliği net olmasa da, gazete Iraklı hiçbir siyasetçinin İran'ın desteği olmadan başbakan olamayacağına dikkat çekti.
Abdulmehdi 2018'de başbakan olduğunda, hem İran hem de ABD’nin kabul edebileceği bir aday olarak görüldü.
Sızan iç yazışmalar, İran’ın rejimine dair istisnai bir görüş sağladığı gibi Irak’ın 2003’teki ABD’nin işgalinden bu yana İran’ın etkisi altında kaldığının da detayını verdi.
İran Devrim Muhafızları, özellikle de Kasım Süleymani liderliğindeki Kudüs Gücü, Tahran'ın ulusal güvenliği için kritik olarak gördüğü Irak, Lübnan ve Suriye'deki politikalarını belirleyen ana organı olarak kabul ediliyor.
Irak yönetiminin eski ve mevcut birkaç danışmanına göre bu ülkelerin büyükelçileri, Dışişleri Bakanlığı tarafından değil, Devrim Muhafızları’nın üst kademeleri tarafından atanıyor.
Kaynaklar, MOIS ve Devrim Muhafızları subaylarının Irak’ta birbirleriyle paralel bir çalışma yürüttüklerini söyledi.
İç yazışmalara göre ikisinin işlerinin büyük bir kısmı, Iraklı yetkilileri yetiştirme operasyonu oldu.
Irak'taki birçok üst düzey siyasi, askeri ve güvenlik görevlisi Tahran'la gizli ilişkiler kurdu. Irak eski Başbakanı Haydar İbadi hükümetindeki birçok kilit ismin Tahran ile yakın ilişkileri vardı.
MOIS’in söz konusu iç yazışmalarından birinde şu ifadeler var;
“Buradaki amaç, bu kişinin ABD hükümetinin Irak’taki planları hakkında, DEAŞ ile mi yoksa diğer gizli operasyonlarla mı uğraşacağıyla ilgili istihbarat öngörüleri sağlaması. Nihai hedef ise muhbir olacak bu kişinin ABD Dışişleri Bakanlığı’nda veya işbirliği yapmak isteyen herhangi bir Iraklı Sünni veya Kürt liderlerden olması.”
İran başlangıçta İbadi'nin sadakatine kuşkuyla yaklaşmasına rağmen, başbakan olduktan birkaç ay sonra yazılan bir rapor, İran istihbaratı ile gizli bir ilişki kurmaya tamamen hazır olduğunu gösteriyor.
Ocak 2015 tarihli bir raporda, İbadi’nin başbakanlık makamında, ‘sekreter ya da üçüncü kişi olmadan’ Borujerdi olarak bilinen MOIS görevlisi arasındaki özel bir toplantı yaptığı bilgisi yer aldı.
Borujerdi toplantıda Irak'taki Sünni-Şii bölünmesi hakkında konuşarak, “Bugün, Sünniler kendilerini mümkün olan en kötü koşullarda buluyor ve özgüvenlerini yitirdiler. Sünniler evsiz, şehirleri mahvolmuş ve önlerinde belirsiz bir gelecek var ancak Şiiler güvenlerini geri kazanabilir. Bugün Iraklı Şiiler, Irak hükümetinin ve İran'ın bu durumdan yararlanabileceği tarihi bir dönüm noktasında" dedi.
İbadi ise İranlı istihbarat görevlisinin söylediklerini tamamen kabul etti.
Söz konusu iç yazışmalara göre İran, 2011 yılında ABD  askerlerinin Irak'tan çekilmesi sonrasında eski CIA muhbiri olan Iraklıları safına çekmeye çalıştı.
Tahran ABD Dışişleri Bakanlığı bünyesinde bir casus bulmak için çaba sarf etti ancak bu çabaların başarılı olup olmadığı belli değil.
İran, bu kişiyle görüşerek kendisine para, altın ve hediyeler teklif etti. İç yazışmalarda bu kişinin ismi belirtilmedi ancak ‘ABD hükümetinin Irak’taki planları hakkında, DEAŞ ile mi yoksa diğer gizli operasyonlarla mı uğraşacağıyla ilgili istihbarat öngörüleri sağlayacak’ bir kişi olarak tanımlandı.
ABD Dışişleri Bakanlığı ise konuya dair açıklama yapmaktan kaçındı.
Devrim Muhafızları komutanları ve Süleymani’nin Irak’ta DEAŞ’ı ortadan kaldırmak için çalıştıkları doğru ancak bu, Bağdat’ı Tahran’a bağlı olarak tutmaya ve kendisine yakın siyasi gruplarının iktidarda kalmasını sağlamaya daha fazla odaklanarak yapıldı.
“Onlara hizmetlerinde olduğumuzu söyle”
İran, Irak’ın güneyinde her zaman büyük bir varlığa sahipti.
Şiilerin kutsal şehirlerinde dini ofisler kurdu. Oradaki en güçlü siyasi partileri destekledi. İranlı öğrencileri eğitim için buraya gönderdi. İranlı inşaat işçilerini de Irak otelleri inşa etmeleri ve oradaki camileri yenilemeleri için yolladı.
Washington'un işgalinden sonra herhangi bir plan yapmamasının doğrudan bir sonucu olarak İran Irak'ta güçlü bir oyuncu oldu.
MOIS’in iç yazışmalarına göre Tahran, Washington’un Bağdat’ta sunduğu fırsatlardan yararlanmaya devam etti.
CIA için çalışan Iraklılar, ABD'nin çekilmesi sonrasında işsiz kaldı ve ABD ile olan bağları nedeniyle ‘belki de İran tarafından’ öldürülmekten korkuyordu. Bu nedenle Tahran’a hizmet vermeye başladılar.
Kerbela’da, 2014 sonlarında bir Irak istihbarat memuru, bir İran istihbarat yetkilisi ile bir araya gelerek, İranlılara Irak’taki ABD faaliyetleri hakkında sahip olduğu her şeyi anlatmayı teklif etti.
Iraklı istihbarat memuru üç saat süren görüşmede, dönemin Savunma Bakanlığı Askeri İstihbarat Komutanı Hatem el-Maksusi'den şu ifadelerin yer aldığı bir mesaj getirdi:
"Onlara hizmetlerinde olduğumuzu söyle. Neye ihtiyaçları varsa emirlerindeyiz. Biz Şiiyiz ve ortak bir düşmanımız var."
“Irak Ordusu istihbaratının tamamının sizin olduğunu düşünün” diyen Iraklı istihbarat memuru, ABD'nin Iraklılar için gizli hedefleme programını İranlılara devretmeyi teklif ederek, “Eğer dizüstü bilgisayarınız varsa, yazılımı yüklemem için bana verin” ifadelerini kullandı. Hatem el-Maksudi ise söz konusu iddiaları reddetti.
İbadi: ABD’lilerin adayı
ABD, 2014'ün sonlarına doğru DEAŞ ile savaşmaya başladığında bir kez daha Irak'a silah ve asker gönderdi. İran’da oradaki radikalleri hezimete uğratmak ile ilgilendi.
Ancak sızan raporlara göre İran, artan ABD varlığını İran hakkında istihbarat toplamak için bir tehdit olarak görüyordu.
1980'lerde İran'da sürgünde yaşayan Nuri el-Maliki, Tahran'ın favorisiydi. 
İngiltere’de eğitim görmüş halefi Haydar el-İbadi ise Batı’ya daha yakın ve daha az ‘mezhepsel’ görülüyordu.
Yeni bir başbakanın belirsizliği karşısında, İran'ın o dönemki Bağdat büyükelçisi Hasan Danayifer, İran Büyükelçiliği’nde gizli bir toplantı yaptı.
Toplantıda İbadi, ‘İngiliz bir adam’ ve ‘ABD’lilerin adayı’ olarak nitelendirilerek reddedildi.
Sızıntılara göre daha önce İbadi hükümetinde Dışişleri Bakanlığı yapan İbrahim El Caferi’nin de İran ile özel bir ilişkisi vardı ve bunu inkar etmedi.
Habere göre İran'ın Irak siyaseti üzerindeki egemenliğinin, Suriye iç savaşının şiddetlendiği, Bağdat'ın çok uluslu bir sarmalın merkezinde olduğu, DAEŞ unsurlarının Irak’ın neredeyse üçte birini ele geçirdiği ve ABD güçlerinin giderek kötüleşen krizle yüzleşmek için bölgeye doğru ilerlediği 2014 sonbaharından itibaren arttığı açıkça görülüyor.
Bu kaotik arka plana karşı, o zamanki Irak Ulaştırma Bakanı Bayan Cabr Kasım Süleymani ile ofisinde bir araya geldi.  
Süleymani bir iyilik istemek için gelmişti. Suriye’de Beşşar Esed rejimini desteklemek için gönderilen silah yüklü uçakların Irak’ın hava sahasının erişimine ihtiyacı vardı. Ulaştırma Bakanı tereddüt etmeden bunu kabul etti.
Süleymani bundan memnun oldu. Cabr, ellerini gözlerinin üzerine koydu ve 'Gözüm üstüne. Dilediğiniz gibi’ dedi. Süleymani ise Cabr’i alnından öptü.
Cabr, Süleymani ile yaptığı görüşmeyi doğruladı ancak İran'dan Suriye'ye olan uçuşların, insani yardımlar ve kutsal bölgeleri ziyaret etmek için Suriye'ye seyahat eden insanları taşıdığını söyledi.
Sızan bir başka iç yazışmaya göre Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) Başkanı Neçirvan Barzani, üst düzey ABD'li ve İngiliz yetkililer ile Irak’ın o zamanki Başbakanı İbadi’yle Aralık 2014’te Bağdat’ta bir araya geldi.
Bunun ardından kendisine söylenenleri anlatmak için İranlı bir yetkiliyle görüşmeye gitti. Ancak Barzani bu iddiaları reddetti.
Habere göre İran ayrıca kârlı anlaşmalar elde etmek için de Irak’taki etkisini kullanıyor.
Kudüs Gücü, silah ve diğer yardımlar karşılığında Iraklı Kürtlerden petrol ve kalkınma sözleşmeleri aldı. Başka bir rapora göre İran, bir Meclis üyesine 16 milyon dolar rüşvet ödeyerek karşılığında altyapı ve su arıtma projelerini aldı.
İranlı yetkililer soruları yanıtsız bıraktı
New York Times, İran'ın Birleşmiş Milletler (BM) sözcüsü Ali Rıza Miryusufi, İran'ın BM Büyükelçisi Macid Taht Revançı ve Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif’ten bu konuda yorum istedi.
Miryusufi, bu ayın sonuna kadar cevap veremeyeceğini söyledi. Büyükelçi resmi ikametgahına elden teslim edilen yazılı bir talebe cevap vermezken, Zarif ise e-posta ile kendisine gönderilen soruyu yanıtsız bıraktı.
Kendisine telefon ile ulaşılan İran'ın o dönemki Bağdat büyükelçisi Hasan Danayifer ise bu belgelerin doğruluğunu kabul ederek, “Evet, Irak'ta özellikle ABD’nin orada yaptıkları gibi çeşitli konularda çok fazla bilgiye sahibiz” dedi.



Irak’ın Basra kentindeki elektrik santralinde çıkan yangında 4 kişi hayatını kaybetti, 30 kişi yaralandı

Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)
Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)
TT

Irak’ın Basra kentindeki elektrik santralinde çıkan yangında 4 kişi hayatını kaybetti, 30 kişi yaralandı

Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)
Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)

Güvenlik yetkilileri, Irak’ın güneyindeki bir elektrik santralinde bugün çıkan yangında en az 4 kişinin hayatını kaybettiğini, 30 kişinin yaralandığını bildirdi. Yetkililer, can kaybının artabileceği endişesini dile getirdi.

Şarku’l Avsat'ın INA’dan aktardığına göre, itfaiye ekiplerinin müdahalesinin ardından sivil savunma ekipleri, Basra’nın kuzeyindeki Hartha Elektrik Santrali’nde çıkan yangını kontrol altına aldı.

Güvenlik yetkilileri, yangının çevredeki evlere de sıçradığını ve santralin faaliyetlerini durdurmak zorunda kaldığını belirtti.

Yetkililer, Hartha Santrali’nin kurulu üretim kapasitesinin 800 megavat olduğunu, ancak yangın öncesinde yaklaşık 400 megavat kapasiteyle çalıştığını kaydetti.

Irak’ın elektrik altyapısı, onlarca yıldır yetersiz yatırım, bakım eksikliği ve özellikle aşırı sıcakların yaşandığı yaz aylarında artan talebi karşılayamama sorunlarıyla mücadele ediyor.

Daha önce de trafo merkezleri ve enerji tesislerinde çıkan yangınlar ile teknik arızalar, elektrik arzında aksamalara ve geniş çaplı kesintilere yol açmıştı.


Gazze Şeridi’nde İsrail ateşinde 7 Filistinli yaralandı

Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)
Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)
TT

Gazze Şeridi’nde İsrail ateşinde 7 Filistinli yaralandı

Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)
Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)

Gazze Şeridi’nin farklı bölgelerinde bu sabah İsrail güçlerinin açtığı ateş sonucu 7 Filistinli yaralandı.

Filistin Haber ve Enformasyon Ajansı WAFA’nın sağlık kaynaklarına dayandırdığı habere göre, “Gazze Şeridi’nin kuzeyindeki Cibaliye beldesinde yerinden edilenlerin kaldığı kamplarda İsrail güçlerinin açtığı ateş sonucu 2 Filistinli yaralandı.”

Açıklamada ayrıca, “İsrail tanklarının Gazze Şeridi’nin güneyindeki Han Yunus’un Mevasi bölgesinde yerinden edilenlerin çadırlarına yoğun ateş açması sonucu bir kadın ve bir çocuğun yaralandığı” belirtildi.

Açıklamada, İsrail savaş uçaklarının Han Yunus’un Mevasi bölgesinin güneyini bombalaması sonucu 3 Filistinlinin yaralandığı, yaralılardan birinin durumunun ağır olduğu kaydedildi.


Suriye’deki Ulusal Mağdurlar Kayıt Sistemi… İhlallerin hafızasını yaşatmak

Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)
Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)
TT

Suriye’deki Ulusal Mağdurlar Kayıt Sistemi… İhlallerin hafızasını yaşatmak

Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)
Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)

Mansur Hüseyin

Suriye’de Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu’nun Ulusal Mağdurlar Kayıt Sistemi’nin oluşturulmasına yönelik pilot aşamanın başlatıldığını duyurmasının ardından, hukuk ve insan hakları çevreleri, devlet çatısı altında hayata geçirilen bu türdeki ilk projenin uygulama mekanizmalarına odaklandı.

Hassas verilerin korunmasına ilişkin güvenceler ve bu resmî çalışmanın sivil toplum kuruluşlarının geniş arşiviyle nasıl uyumlu hale getirileceği konuları tartışmaların odağında yer alıyor. Projenin ilerleyen aşamalarda yurt dışındaki Suriyelileri de kapsayacak şekilde genişletilmesi hedefleniyor.

Devlet şemsiyesi

Pilot aşama, Suriye’de ikamet eden doğrudan mağdurları, mağdurların yakınlarını ve bakmakla yükümlü oldukları kişileri kapsarken, en kırılgan gruplara öncelik veriyor. Olağan adli suçlar ve komisyonun zamansal yetki alanı dışında kalan olaylar ise kapsam dışında tutuluyor. Erişimi kolaylaştırmak amacıyla komisyon, QR kod aracılığıyla kullanılabilen kolaylaştırılmış dijital formlar ile tanıklıkların ve delillerin karşılaştırılmasına dayanan esnek bir doğrulama yöntemi benimsedi. Bu yöntem kapsamında, savaş yıllarında kaybolan resmî belgelerin sunulması katı bir şart olarak aranmıyor.

Şam’daki Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu Genel Merkezi (SANA)
Şam’daki Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu Genel Merkezi (SANA)

Kurul, kayıt işleminin mağdurların ve haklarının tanınması yönünde bir adım olduğunu belirterek sistemi, ‘ihlallerin hafızası ve hakların referans kaynağı’ olarak nitelendirdi. Zararların tazmini idaresi bünyesinde merkezi bir insan hakları birimi olarak konumlandırılan sistem, ağır ihlallerin belgelenmesi amacıyla oluşturulan güvenli bir ulusal veri tabanı niteliği taşıyor. Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu ile koordinasyon içinde yürütülecek çalışma; hakikatin ortaya çıkarılması, hesap verebilirliğin sağlanması, hafızanın korunması ve barışın inşası süreçlerine katkıda bulunarak ihlallerin tekrarlanmasını önlemeyi amaçlıyor.

Sistem; fiziksel, psikolojik, ekonomik, sosyal veya bölgesel zarara uğrayan doğrudan mağdurların yanı sıra bunların yakınlarını, birinci derece destekçilerini ve bakmakla yükümlü oldukları kişileri de kapsıyor. Ayrıca yardım faaliyetleri sırasında zarar gören kişiler de sicile dahil ediliyor. Buna karşılık, kurulun zamansal yetki alanı dışında kalan olaylar, doğal nedenlerle meydana gelen ölümler, sivil nitelikteki kazalar, olağan adli suçlar ve sahte isimler ya da belgelendirilmemiş iddialar gibi asgari kanıt koşulunu karşılamayan vakalar kapsam dışında bırakılıyor.

Proje test aşamasında

Proje, Zararların Tazmini İdaresi tarafından Suriye’nin 11 vilayetinde gerçekleştirilen 300’den fazla saha ziyareti ve görüşmesine dayanıyor. Bu süreçte travmatik olayların yeniden anlatılmasının önüne geçilmesi ilkesine bağlı kalınıyor.

Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)
Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)

Kurulda Zararların Tazmini İdaresi Direktörü olarak görev yapan Yasemin Meşan, ulusal veri tabanının ortak ve güvenli standartlar doğrultusunda oluşturulduğunu belirterek, sistemin hakikatin ortaya çıkarılması, hesap verebilirlik ve zararların tazmini süreçlerine hizmet edecek bir referans kaynağı olacağını ifade etti. Meşan, sistemin, “Mağdurların başına gelenlerin gerçekten yaşandığına ve onların yalnızca zarar gören kişiler değil, hak sahibi vatandaşlar olduğuna dair resmî bir tanıma anlamına geldiğini, kaydedilen her ismin koruma altına alınan ve ortadan kalkmayacak bir hak olduğunu” söyledi.

Meşan, yerinden edilme ve zorla göç nedeniyle kurulun şu aşamada tüm mağdurlara ulaşma kapasitesinin sınırlı olduğunu kabul etti. En kırılgan grupların öncelikli olarak belirlenmesinin nedeni de bu durum olarak gösteriliyor. İdare, kayıt araçlarını ve zararın ağırlığı ile ailenin geçim koşullarını dikkate alan bir kırılganlık puanlama sistemini test ediyor. Söz konusu sistemde ailenin geçindirmekle yükümlü olduğu kişi sayısı, geliri, çocuk sayısı ve yaş gibi kriterler değerlendiriliyor. Böylece mevcut programların öncelikle en fazla ihtiyaç duyan kişilere ulaşması hedefleniyor.

Ele alınan konular ve sorunlar

Sistemde kasıtlı öldürme, keyfî tutuklama, işkence, zorla kaybetme ve zorla yerinden etme, cinsel şiddet ile kadınlara ve çocuklara yönelik ihlaller gibi ağır insan hakları ihlallerine öncelik veriliyor.

Baniyas – Tartus bölgesinde kurbanların yakınlarıyla yapılan bir söyleşi (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu)
Baniyas – Tartus bölgesinde kurbanların yakınlarıyla yapılan bir söyleşi (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu)

Kurul, mağdurlar, sivil toplum kuruluşları ve mağdur dernekleriyle gerçekleştirdiği kapsamlı görüşmelerin ardından doğrulama ve hassas verilerin korunmasına ilişkin nihai kriterleri şekillendirmeye devam ediyor. Bu çalışmalarla doğal afetler veya gruplar arasındaki çatışmalardan kaynaklanan kayıplar ile ağır insan hakları ihlallerinin mağdurlarının birbirinden ayrılması amaçlanıyor.

Meşan, verilerin aktarımını düzenlemek ve bunlardan yararlanılmasını sağlamak amacıyla yerel ve uluslararası kuruluşlarla iş birliği protokolleri imzalandığını ve diyalog toplantıları düzenlendiğini belirtti.

Sivil toplum ortaklığı

Sivil toplum kuruluşları, sahip oldukları arşivler ve yıllar içinde edindikleri birikimli deneyim sayesinde sistemin başarıya ulaşmasında temel ortaklar arasında yer alıyor.Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre komisyonla iş birliği mekanizması; standartların uyumlaştırılması, kayıtların birleştirilmesine yönelik güvenli protokollerin oluşturulması, saha erişiminin kolaylaştırılması ve ‘zarar vermeme’ ilkesinin uygulanmasına dayanıyor.

Bu ortaklığın niteliğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Suriye İnsan Hakları Ağı Direktörü Fadl Abdülgani, ağın koordinasyon ve bilgi paylaşımı amacıyla, yasal düzenlemeler çerçevesinde bu ay kurulla bir iş birliği anlaşması imzaladığını belirtti.

Banyas-Tartus bölgesinde mağdur yakınlarıyla düzenlenen diyalog toplantısından bir kare (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Komisyonu).
Banyas-Tartus bölgesinde mağdur yakınlarıyla düzenlenen diyalog toplantısından bir kare (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Komisyonu).

Abdülgani, uyumlaştırma çalışmalarının orijinal arşivlerin birleştirilmesine veya yöntemlerinin geriye dönük olarak değiştirilmesine değil, bilgi paylaşım kuralları ile kayıt kabul kriterlerinin standartlaştırılmasına dayanması gerektiğini ifade etti. Bu sürecin, öncelikle ortak operasyonel tanımların ve sınıflandırmaları birbirine bağlayan, ancak her kuruluşun kendi sınıflandırmasını korumasını sağlayan bir uyumlaştırma çizelgesinin hazırlanmasının ardından, sınırlı kapsamlı bir kayıt eşleştirme denemesiyle yürütülmesi gerektiğini kaydetti. Abdülgani ayrıca kişinin kimliği, olay, ihlal ve bunun sonucunda ortaya çıkan zarar arasında ayrım yapılmasının önemine dikkat çekti.

Abdülgani, kayıtların birleştirilmesinin her bilginin doğrulanma düzeyinin belirlenmesini, kaynağının ve tarihinin belgelenmesini, tanıkların kimliklerini gizleyen ve mükerrer kayıtları önleyen referans kodlarının kullanılmasını gerektirdiğini vurguladı. Mağdur kaydı, tazminat hakkının doğması ve cezai sorumluluğun kanıtlanması süreçlerinin hukuken birbirinden ayrı tutulması gerektiğini de belirten Abdülgani, itiraz ve hata düzeltme mekanizmalarının oluşturulması, delillerin ispat değerinin ayrı kopyalar ve muhafaza zincirinin belgelenmesi yoluyla korunması gerektiğini ifade etti. Delillerin değerlendirilmesinin ise yargı makamlarının yetkisinde kalması gerektiğini kaydetti.

Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)
Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)

Hassas verilerin aktarımı konusunda ise önceden bir anlaşma yapılması ve bu anlaşmada aktarımın amacının ve hukuki dayanağının belirlenmesi gerektiğine işaret eden Abdülgani, mağdurun kayıt altına alınmaya onay vermesinin tanıklığının otomatik olarak aktarılabileceği anlamına gelmediğini vurguladı. Paylaşılan verilerin zorunlu asgari düzeyle sınırlandırılması ve idari kopyalarla orijinal belgelerin birbirinden ayrılması çağrısında bulunan Abdülgani, teknik açıdan verilerin şifrelenmesi, kişisel kimlik bilgilerinin ihlal ayrıntılarından ayrı tutulması, erişim yetkilerinin sınırlandırılması, görüntüleme ve dışa aktarma işlemlerinin kaydedilmesi ve düzenli güvenlik değerlendirmeleri yapılması gerektiğini belirtti.

Bu güvenceler; çocukların, cinsel şiddet mağduru olup hayatta kalanların, tanıkların, kayıp kişilerin ailelerinin ve tıbbi bilgilerin korunması açısından daha da büyük önem taşıyor. Bunun yanı sıra veri sahiplerinin güvenli mekanizmalar aracılığıyla kendi bilgilerine erişebilmesi ve bunları düzeltebilmesi, yapılan değişikliklerin ise orijinal tanıklığa müdahale edilmeden kayıt altına alınması gerekiyor.

‘Zarar vermeme’ ilkesi, sistemin mağdurların travmalarını yeniden yaşamalarına yol açan bir yüke dönüşmemesini gerektiriyor. Bunun yerine daha önce oluşturulmuş kayıtlardan yararlanılması, kaynakların karşılaştırılması ve Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu ile Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu arasında sınırlı koordinasyon sağlanması öngörülüyor. Ek bir görüşmenin zorunlu olduğu istisnai durumlarda ise bu görüşmenin eğitimli uzmanlar tarafından gerçekleştirilmesi ve yalnızca eksik bilgilerin tamamlanmasıyla sınırlandırılması gerekiyor. Ayrıca görüşmeyi sonlandırma hakkına saygı gösterilmesi, çocuklar ile cinsel şiddet mağduru olup hayatta kalanlar için özel koruma sağlanması, gerekli koşulları karşılayan vakalarla inceleme aşamasındaki başvuruların birbirinden ayrılması ve görüşmeyi reddetmenin güvenilirlik aleyhine bir kanıt olarak değerlendirilmemesi gerektiği vurgulanıyor.