عربي English Türkçe اردو فارسى
Logo
Son Haberler
ARAP DÜNYASI

Sudan Devrimi nasıl gerçekleşti?

Sudan’daki halk protestolarının artması sonrasında Beşir, kendisine sunulan tavsiyeleri kulak ardı etti (Hasan Hamid)
Sudan’daki halk protestolarının artması sonrasında Beşir, kendisine sunulan tavsiyeleri kulak ardı etti (Hasan Hamid)
    İstanbul/Şarku'l Avsat
TT
TT

Sudan Devrimi nasıl gerçekleşti?

Sudan’daki halk protestolarının artması sonrasında Beşir, kendisine sunulan tavsiyeleri kulak ardı etti (Hasan Hamid)
Sudan’daki halk protestolarının artması sonrasında Beşir, kendisine sunulan tavsiyeleri kulak ardı etti (Hasan Hamid)

İsmail Muhammed Ali
Beşir’in devrilmesinden ve hapse girmesine yol açan halk öfkesinden 1 yıl sonra Ömer el-Beşir’in devriliş sürecini masaya yatıracağız.
Sudan, 1956 yılında bağımsızlığını kazanmasından bu yana halk ayaklanmalarına tanık olan üç askeri dönemden geçti. Ancak 1958 ile 1964 yılları arasında ülkeyi yöneten İbrahim Abud ve 1969 ile 1985 arasında hüküm süren Cafer en-Numeyri’nin herhangi bir hapis cezasına çarptırılmadan ve soruşturmaya maruz kalmadan yönetimden ayrılması bir ironi olarak görülebilir.
Öte yandan ise 1980 ile 2019 arasında iktidarda olan devrik Cumhurbaşkanı, Ömer el-Beşir halk devriminin taleplerine yanıt olarak 11 Nisan 2019 tarihinde ordu liderliği tarafından azledildikten sonra başkent Hartum’daki Cumhurbaşkanlığı Sarayı’ndan ayrıldı.
Devrimcilerin 6 Nisan’da 5 gün boyunca genel komutanlık karargahını kuşatması ise Beşir’i, Kuzey Hartum şehrinde bulunan Kober Cezaevine soktu. Beşir, 1989 yılında demokratik rejime karşı darbe gerçekleştirme suçlamasının, ayrıca 2003 yılında Darfur’da savaş suçları, soykırım ve insanlığa karşı işlenen suçların yanı sıra çok sayıda yolsuzluk, yasadışı şekilde para bulundurma ve kara para aklama suçlamalarıyla karşı karşıya. Darfur savaşında, 300 bin kişi ölmüş, 2 milyondan fazla insan da evsiz kalmıştı. Ayrıca Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), savaş dolayısıyla 2009 yılında Beşir hakkında tutuklama kararı almıştı.
Gençlerin öncülük yaptığı Aralık 2018’de gerçekleştirilen Sudan devriminin ülke çapına yayılmasına rağmen birçok politikacı ve gözlemci, Ömer el-Beşir rejiminin devrilmeyeceği kanaatindeydi.
Bu politikacılardan biri olan eski Başbakan Sadık el-Mehdi, Independent Arabia’ya yaptığı açıklamada, “Yaşananlar, başkent ve vilayetlerdeki caddeleri vuran ekonomik koşullara rağmen, bizim açımızdan sürpriz oldu. Beşir rejimine muhalif olduğumuz ve onu devirmek için çalıştığımız doğru. Ancak eski rejimin devrildiği dönem, sürpriz oldu ve beklenmedikti. Silahlı kuvvetlerin liderleri, polis, güvenlik, istihbarat ve hızlı destek birimlerinden oluşan güvenlik komitesinin, Beşir’in ‘eylemcilerin genel komutanlık binası önündeki oturma eylemlerini güç kullanarak dağıtması’ talimatını uygulamasını bekliyorduk. Ama yaşananlar, komitenin onu görevden alma kararı vermesi oldu” değerlendirmesinde bulundu.

Beşir Umman’a sığınacaktı
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı habere göre güvenlik birimlerinin gücüne ve tam kontrolüne rağmen Beşir’in azlinin nasıl gerçekleştiğine değinen Ümmet Partisi Genel Başkanı Mubarek el-Fadıl, “Yaşananlar, eski rejim içerisinde, ordu, güvenlik, polis ve hızlı destek birimlerinde temsil edilen çeşitli kurumların, sokağın işbirliğiyle yönettiği bir darbeydi. Yani Andak sokağındaki gösteriler, genel komutanlığın önünde oturma eylemi düzenlenmesine izin vererek darbeyi kolaylaştırmak için kullanıldı. Güvenlik ve İstihbarat Servisi Başkanı Salah Goş bu konuda kilit bir rol oynadı. Aynı şekilde ABD, Avrupa Birliği (AB) ve bölgedeki bazı ülkelerin temsil ettiği uluslararası güçler, orduyu iç savaştan ve diğer olasılıklardan uzak kalmaya zorladı” ifadelerini kullandı.
Beşir, o dönemde herhangi bir çatışmayı önlemek için güvenli bir şekilde ayrılma önerisinde bulundu mu? Söz konusu soruya yanıt veren Fadıl, “Ona, ordunun müdahalesinden günler önce birkaç defa güvenli bir şekilde ayrılmayı önerdim. Bir Avrupa ülkesinin büyükelçisi tarafından da Hartum’a öneriler sunuldu. Sudan’dan ayrılması teklif edildi. Mısır da benzer bir öneride bulundu. 8 Nisan’da Sudan’dan ayrılıp Umman Sultanlığı’na gitmesi için uzlaşı sağlandı. Ama son dakikada fikrini değiştirdi. Oturma eylemini güç kullanarak dağıtıp, durumu kendi lehine çevireceğine inanıyordu” değerlendirmesinde bulundu.

Tavsiyeler kulak ardı edildi
Öte yandan Sudan Egemenlik Konseyi Başkanı Abdulfettah Burhan, Beşir’in devrilmesi senaryosu ve askeri kuvvetlerin Beşir’i görevden azletmesi meselesine değindi. Burhan, “Beşir, devrimin patlak verdiği dönem Savunma Bakanlığı karargahında iki defa askeri liderlerle bir araya geldi. Askeri liderler, halk protestolarının tırmanması sonrasında Ömer el-Beşir’e durumu ele alması tavsiyesinde bulundu. Ama Beşir, bu tavsiyeleri göz ardı etti. Durum, ordu liderlerini ve diğer güvenlik kurumlarını, eski Savunma Bakanı Avad bin Avf’un ‘ondan Ulusal Kongre’den istifa etmesini, partiyi feshetmesini, adaylığına izin veren anayasa değişikliklerinin engellenmesini’ talep etmesine yol açan bir muhtıra hazırlamasına yöneltti. Bu adımlar, 22 Şubat 2019 tarihinde Cumhurbaşkanlığı Sarayı’ndaki konuşmasında açıklanacaktı” ifadelerini kullandı.
Abdulfettah Burhan, “Ancak bazı taraflar onu etkileyerek tavrını değiştirdi. Bu da askeri ve güvenlik liderlerini, onu azletme kararı almaya itti” dedi.

Ordunun yandaşlığı
Sudanlı siyasi analist Salih Abdullah, “Beşir rejimi, protestolara sert bir şekilde yanıt verdi ve güvenlik güçleri ile maskeli sivil tugaylara da eylemcilere karşı gerçek mermi ve göz yaşartıcı gaz bombası kullanma izni verdi. Bu durum, rejiminin devrilmesinin nedenlerinden biriydi. Yüzlerce kişi öldü ve yaralandı. Bunlar, öfkeli sokakların ona karşı birleşmesine neden oldu” dedi.
Abdullah, “Bu nedenle protestolar, günden güne genişlemeye başladı. Durumu gösterilere liderlik eden Sudan Meslek Odaları Birliği’nin (SPA), belirli zamanları içeren bir program uyarınca tırmanışları eşlik etti” ifadelerini kullandı.
Abdullah, “6 Nisan, Sudan protestoları için belirleyici bir gün oldu. Binlerce eylemci, Silahlı Kuvvetler Genel Komutanlığı’na yürüdü. Beşir istifa edip, Özgürlük ve Değişim Bildirgesi Güçleri’nin (ÖDBG) talepleri yerine getirilinceye kadar aleni bir oturma eylemi düzenlendi. Sudanlılar, oturma eyleminin başlamasından 5 gün sonra, yani 11 Nisan 2019’da Sudan radyo ve televizyonu tarafından yayınlanan ve ordunun eylemcilerin taleplerine yönelik yandaşlığını yansıtan askeri bir musikiyle uyandı. Beşir’in yönetimden alınması ve Kober Cezaevine sevk edilmeden önce güvenli bir mekanda tutulması kararı verildi” açıklamasında bulundu.

Maskeler düştü
Siyasi analist Ali ed-Dali, Beşir’in azlini, “30 yıllık mutlak iktidarı sonrasında aşağılayıcı bir eylem’ olarak nitelendirdi. Dali, “Ömer el-Beşir, halkı sürekli güdebileceği vehmine kapılmıştı. Ama bu durum, çevresindeki insanlar tarafından gerçekleşti” dedi.
Ali ed-Dali, “Ancak Sudan halkı, kendilerine sunulan şeylerin, 2019 yılına doğru, Beşir’in arkasına saklandığı maskenin düşmesi sonrasında yalan olduğunu anlamaya başladı. Beşir’in devrilmesi, bazı mesajlar taşıyor. Bunların en önemlisi ise silahlı kuvvetlere oldu. Ona, askeri darbeler döneminin sona erdiği ve siyasi örgütlerin, ordunun nüfuzundan uzak durduğu mesajı verdi” değerlendirmesinde bulundu.

İlk kıvılcım
Devrimin ilk kıvılcımı, 19 Aralık 2019 tarihinde Sudan’ın kuzeyindeki Nil Nehri Eyaleti’nin Atbarah şehrinde görüldü. Şehirde, kötüleşen ekonomik koşullar kınanmış, ekmek ve yakıt sağlanması çağrısı yapılmıştı. Protestolar, ikinci gün kuzeydeki Dongola, Kerime, ed-Damir, Berber, doğudaki Port Sudan ve el-Gadarif şehirlerine genişledi. Buralarda iktidar partinin yönetim merkezi ve yerel yönetim binaları ateşe verildi. Durum, yerel yetkilileri olağanüstü hal ilan etmeye zorladı ve yetkililer, el-Gadarif ile Nil Nehri Eyaleti’nde 8 kişinin öldüğünü açıklamak zorunda kaldı. Devrimin başkent Hartum’a ulaşmasıyla 25 Aralık’ta halk hareketinde bir farklılık ortaya çıktı.

Geçiş süreci
Beşir’in devrilmesi sonrasında Sudanlılar, Özgürlük ve Değişim Bildirgesi Güçleri (ÖDBG) ile Askeri Geçiş Konseyi (AGK) arasında 17 Ağustos 2019 tarihinde imzalanan anayasal belgeye uygun olarak sivil- askeri ortaklık üzerinde uzlaşı sağladı. Bu çerçevede 21 Ağustos’ta başlayan ve seçimlerin gerçekleşmesiyle sonlanacak olan 39 aylık geçiş aşamasına liderlik etmek üzere egemen bir askeri ve sivil konsey kuruldu.
Sudanlılar, mevcut geçiş sürecinin ülkelerine barış getirmesini, ‘30 yıllık eski rejim dönemi boyunca ekonomik baskılara ve özgürlüklerin sindirilmesine tanık olan dönemden uzaklaşarak’ ekonomik ve yaşamsal koşullarının iyileştirilmesine katkı sağlamasını umuyor.
 

Daha fazlasını oku

 
 
ARAP DÜNYASI

Nasrallah’ın öldürülmesinin ardından Hizbullah’da liderlik krizi

Hizbullah destekçisi bir kadın, ABD arabuluculuğunda yürütülen Lübnan-İsrail müzakerelerine karşı Beyrut merkezindeki protestolar sırasında, örgütün eski Genel Sekreteri Hasan Nasrallah’ın fotoğrafını taşıyor (Arşiv- EPA)
Hizbullah destekçisi bir kadın, ABD arabuluculuğunda yürütülen Lübnan-İsrail müzakerelerine karşı Beyrut merkezindeki protestolar sırasında, örgütün eski Genel Sekreteri Hasan Nasrallah’ın fotoğrafını taşıyor (Arşiv- EPA)
TT
TT

Nasrallah’ın öldürülmesinin ardından Hizbullah’da liderlik krizi

Hizbullah destekçisi bir kadın, ABD arabuluculuğunda yürütülen Lübnan-İsrail müzakerelerine karşı Beyrut merkezindeki protestolar sırasında, örgütün eski Genel Sekreteri Hasan Nasrallah’ın fotoğrafını taşıyor (Arşiv- EPA)
Hizbullah destekçisi bir kadın, ABD arabuluculuğunda yürütülen Lübnan-İsrail müzakerelerine karşı Beyrut merkezindeki protestolar sırasında, örgütün eski Genel Sekreteri Hasan Nasrallah’ın fotoğrafını taşıyor (Arşiv- EPA)

Hizbullah’ın eski Genel Sekreteri Hasan Nasrallah’ın öldürülmesinin ikinci yıl dönümünde örgüt, otuz yılı aşkın süre boyunca liderliğini üstlenen ve Genel Sekreterlik makamını siyasi, örgütsel, askeri ve kitlesel açıdan telafisi zor bir ağırlık merkezine dönüştüren Nasrallah’ın yokluğunu henüz gerçek manada aşabilmiş değil.

Hizbullah, Nasrallah ve halefi Haşim Safiyuddin’in öldürülmelerinin ikinci yıl dönümünü yarın anıyor. Bu kapsamda, Nasrallah’ın Beyrut’un güney banliyölerindeki mezarı başında kitlesel bir tören düzenlenecek. Örgütün yeni Genel Sekreteri Naim Kasım’ın da törende konuşma yapması bekleniyor. Tören nedeniyle eski havalimanı yolu ve Ziyad Rahbani Otoyolu üzerinden mezarlık alanına ulaşan yolların kapatılması ve trafiğin alternatif güzergâhlara yönlendirilmesi de dahil olmak üzere çeşitli güvenlik önlemleri alındı.

Hizbullah’a yakın kaynaklar ve örgüte muhalif isimlere göre, mevcut Genel Sekreter Naim Kasım’ın selefinin bıraktığı boşluğu doldurmayı başardığı söylenemez. Buna karşılık örgüt içerisindeki karar merkezinde giderek daha belirgin bir dönüşüm yaşandığı, iç inisiyatif alanının daralırken, İran’dan doğrudan gelen kararların ağırlığının arttığı görülüyor.

Hizbullah Genel Sekreteri Naim Kasım, ekrandan bir konuşmasını gerçekleştirirken (Arşiv- sosyal medyada dolaşımda)
Hizbullah Genel Sekreteri Naim Kasım, ekrandan bir konuşmasını gerçekleştirirken (Arşiv- sosyal medyada dolaşımda)

Örgütün muhalifleri, meselenin yalnızca iki isim arasındaki karizma ve kitlesel görünürlük farkından ibaret olmadığını, aynı zamanda Nasrallah’ın örgüt içerisindeki rolünün niteliğiyle ilgili olduğunu belirtiyor. Nasrallah, siyasi, örgütsel ve askeri liderliği şahsında birleştiriyor; örgütün tabanı ile İran’daki müttefiki arasında temel bağlantı noktası işlevi görüyordu. Bugün ise örgütün daha kolektif ve kurumsal bir liderlik yapısına yöneldiği, ancak seçeneklerin ve kararların şekillendirilmesinde İran’ın daha doğrudan bir rol üstlendiği ifade ediliyor.

Hizbullah’a yakın isimler, örgütün aldığı ağır darbelere rağmen Naim Kasım liderliğinde saflarını yeniden düzenlemeyi ve bütünlüğünü korumayı başardığını savunurken, muhalifleri Nasrallah sonrası dönemin bir liderlik krizini ve seferberlik kapasitesinde gerilemeyi ortaya çıkardığını, ayrıca Kasım’ın performansı nedeniyle örgüt içerisinde bölünmelerin belirginleştiğini ileri sürüyor.

Yeni koşullara karşı yeni bir performans

Hizbullah’ın tutumuna yakından vakıf siyasi yazar Dr. Kasım Kasir, Nasrallah sonrası dönemde örgütün “uzun süren merkezi liderlik döneminin ardından, iç ve dış birçok engelle karşı karşıya kaldığını” kabul ediyor. Nasrallah’ın 1992’den 2024’e kadar yaklaşık 33 yıl boyunca örgütün yönetimini elinde tuttuğunu ve son derece zor koşullarda öldürüldüğünü belirten Kasir, “İki genel sekreterini (Nasrallah ve Haşim Safiyuddin) ve çok sayıda kadro ve liderini kaybetmesine rağmen Hizbullah, Şeyh Naim Kasım’ın liderliğinde saflarını yeniden düzenlemeyi, güvenlik ve örgütsel yapısını yeniden yapılandırmayı başardı” değerlendirmesinde bulunuyor.

Kasir, Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada, “Hizbullah bugün yeni zorluklarla karşı karşıya ve bu durum onu hem iç hem de dış düzeyde farklı bir yaklaşım benimsemeye itti” ifadelerini kullandı. Kasir şöyle devam etti:

“Eğer Hizbullah geçmişte önemli bir bölgesel aktör idiyse, bugün büyük ölçüde iç durumuna, Lübnan’ın güneyine ve İsrail’le mücadeleye odaklanıyor. Doğru, artık iç siyasi sahnede geçmişte olduğu kadar güçlü bir siyasi aktör değil; ancak hâlâ önemli bir siyasi güç ve iç ve dış aktörler onu Lübnan denkleminde başlıca taraflardan biri olarak görmeye devam ediyor.”

Hizbullah destekçileri, Kasım 2019’da Beyrut’un güney banliyölerindeki camilerden birinde büyük ekrandan Hasan Nasrallah’ın konuşmasını izliyor (Arşiv- AP)
Hizbullah destekçileri, Kasım 2019’da Beyrut’un güney banliyölerindeki camilerden birinde büyük ekrandan Hasan Nasrallah’ın konuşmasını izliyor (Arşiv- AP)

Nasrallah’ın sahip olduğu ve birçok kişinin Naim Kasım’da bulunmadığını düşündüğü karizma hakkındaki soruya Kasir şu cevabı veriyor:

“Şüphesiz bu karizmanın kendine özgü bir niteliği vardı. Ancak Şeyh Naim, son derece önemli bir örgütsel ve idari kişilik. Çok zor bir dönemde örgütün saflarını yeniden düzenlemeyi ve bütünlüğünü korumayı başardı. Zira örgüt, siyasi, askeri veya ‘cihatçı’ düzeyde yeni bir yaklaşımı gerektiren farklı bir dönemle karşı karşıya.”

Kayıp liderlik

Buna karşılık, Hizbullah’a muhalif Şii siyasetçi ve “Lübnanlı Demokratlar Koalisyonu” Başkanı Cad el-Ahavi, “Naim Kasım’ın şimdiye kadar Hasan Nasrallah’ın bıraktığı boşluğu doldurabildiğini söylemek zor” görüşünde.

Ahavi’ye göre mesele yalnızca karizma ile ilgili değil; Nasrallah’ın otuz yılı aşkın süre içerisinde inşa ettiği liderliğin niteliği ve örgütsel, siyasi ve askeri liderliği bir araya getirme ve Hizbullah tabanıyla iletişim kurma becerisiyle ilgili. Ahavi, Kasım’ın ise kitlelere hitap etmekten ziyade örgütsel ve ideolojik bir geçmişten geldiğini, onlarca yıl boyunca Genel Sekreter Yardımcılığı görevinde bulunduğunu ve hiçbir zaman örgütün birincil ağırlık merkezi olmadığını belirtiyor.

Ahavi Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada, Kasım’ın kamuoyuna yönelik görüntülü konuşmalarının niteliğine de dikkat çekiyor. Kasım’ın ekran üzerinden konuştuğunu ancak bunun Nasrallah’ın imajının temel unsurlarından biri olan halkla doğrudan temasın yerini tutmadığını belirten Ahavi, bazı görüntülü konuşmaların “son derece kontrollü ve kurgulanmış” olduğunu, bunun da zaman zaman izleyicide “doğrudan kitlesiyle etkileşim kuran siyasi bir liderden ziyade yapay zekâyla üretilmiş bir görüntü veya karakterle karşı karşıyaymışız” izlenimi oluşturduğunu belirtiyor.

Hizbullah İran’a teşekkür ederken, Lübnan-İsrail arasındaki doğrudan müzakerelere tepki gösteriyor (Arşiv- Şarku’l Avsat)
Hizbullah İran’a teşekkür ederken, Lübnan-İsrail arasındaki doğrudan müzakerelere tepki gösteriyor (Arşiv- Şarku’l Avsat)

Ahavi şöyle devam ediyor:

“Nasrallah yalnızca bir genel sekreter değildi; örgütün tabanı açısından seferberlik, ikna ve karar alma mekanizmasının bir parçasıydı. Naim Kasım ise şimdiye kadar bu işlevlerin tamamını devralabildiğini kanıtlayamadı. Dolayısıyla mesele artık yalnızca Kasım’ın Nasrallah’ın bıraktığı boşluğu doldurup dolduramayacağı değil; Hizbullah’ın kendisinin, eski liderlik yapısının önemli bir bölümünün çökmesinin ardından benzer bir liderlik üretebilip üretemeyeceğidir.”

Kararların adresi İran

Siyasi aktivist ve Lübnan Üniversitesi’nde psikoloji profesörü Dr. Mona Fayad ise Hizbullah’ın insanları seferber etme kapasitesine dikkat çekiyor. Fayad, Naim Kasım’ın Genel Sekreterliği döneminde bu kapasitenin büyük ölçüde gerilediğini belirterek, “Örgüt, Kasım’ı destekleyenlerle ona karşı çıkanlar arasında iç bölünmeler yaşıyor. Bu durum karar alma biçimini ve mevcut dönemin yönetilmesini etkiledi” diyor.

Mona Fayad, Kasım’ın mevcut performansının “İsrail’e hizmet ettiğini” ve bu nedenle İsrail’in onu hedef almasının kendi çıkarına olmayacağını savunuyor. Fayad ayrıca örgüt içerisindeki kararların artık doğrudan İran’dan geldiğini ve Lübnan’daki karar alma alanının asgari düzeye indiğini düşünüyor.

Bu bağlamda Fayad, İran’ın Beyrut’taki büyükelçisinin görevde kalması konusunda gösterdiği “ısrara” da dikkat çekiyor. Fayad’a göre büyükelçinin rolü diplomatik faaliyetlerin ötesine geçerek, güvenlik alanındaki görevlere uzanıyor. Büyükelçiyi “istihbarat görevlisi” olarak nitelendiren Fayad, Tahran’ın yürüttüğü görevleri tamamlayabilmesi için onun görevde kalmasını istediğini ileri sürüyor.

ARAP DÜNYASI

Suriye: Bir telekomünikasyon şirketi, bilgi sızdıran 40 çalışanını işten çıkardı

Şam’dan genel görünüm (Arşiv – Reuters)
Şam’dan genel görünüm (Arşiv – Reuters)
TT
TT

Suriye: Bir telekomünikasyon şirketi, bilgi sızdıran 40 çalışanını işten çıkardı

Şam’dan genel görünüm (Arşiv – Reuters)
Şam’dan genel görünüm (Arşiv – Reuters)

Şarku’l Avsat’ın Suriye’nin El Sevre gazetesinden aktardığına göre, adının açıklanmasını istemeyen bir kaynak, telekomünikasyon şirketi MTN’nin yaklaşık 40 çalışanını işten çıkardı. Haberde, çalışanların, abonelere ait bilgiler, kayıtlı görüşmeler ve Suriye devlet yetkililerine ait telefon numaralarını dış kuruluşlara sızdırdıklarının tespit edildiği belirtildi.

Kaynak ayrıca, işten çıkarılan çalışanların “Suriye’de güvenliği istikrarsızlaştırmak için faaliyet gösteren unsurlarla bağlantılı olduklarının tespit edildiğini” ifade etti.

ARAP DÜNYASI

Cidde’den New York’a… Sudan’daki ateşkesler neden başarısız oluyor?

Sudan konusunda gerçekleştirdikleri ilk toplantılarının ardından Beşli ve Dörtlü Mekanizma üyeleri (Afrika Birliği)
Sudan konusunda gerçekleştirdikleri ilk toplantılarının ardından Beşli ve Dörtlü Mekanizma üyeleri (Afrika Birliği)
TT
TT

Cidde’den New York’a… Sudan’daki ateşkesler neden başarısız oluyor?

Sudan konusunda gerçekleştirdikleri ilk toplantılarının ardından Beşli ve Dörtlü Mekanizma üyeleri (Afrika Birliği)
Sudan konusunda gerçekleştirdikleri ilk toplantılarının ardından Beşli ve Dörtlü Mekanizma üyeleri (Afrika Birliği)

Sudanlı doktor S., savaşın ilk günlerinde meslektaşlarıyla birlikte mahsur kaldığı bir sağlık merkezinden çıkabilmek için ateşkes yapılmasını beklemek zorunda kaldı. Nil Caddesi’nden başlayarak Fetihab ve Halfaya köprülerinden geçen uzun bir yol kat eden S., sonunda Kober’deki ailesine ulaştı. Odasının duvarlarını kurşunların delik deşik ettiğini, kardeşlerinin ise birlikte ayrılmak üzere kendisini beklediğini anlatıyor. Aile yerinden edildi ve bugün hâlâ yerinden edilmiş durumda.

Mayıs 2023’te çatışmaların kısa süreliğine durması S.’nin hayatta kalmasını sağladı, ancak ailenin evinde kalmasına yetecek kadar uzun sürmedi. Bu kısa ateşkesten bu yana çeşitli girişimler ve anlaşmalar peş peşe geldi. Ancak en zor soru değişmedi: Arabulucular, savaşın iki tarafını uygulanacak ve sürdürülebilecek bir ateşkes konusunda nasıl bir araya getirebilir?

Afrika Birliği (AfB) ve ABD’nin eş başkanlığında, 23 Eylül’de New York’ta düzenlenen Dörtlü ve Beşli Mekanizma’nın ilk toplantısı, bu soruyu yeniden gündeme taşıdı. Toplantıya katılanlar insani ateşkes ve çatışmaların durdurulması çağrısında bulunurken, sivillerin korunması için çabaların koordine edilmesi ve herhangi bir anlaşmanın izlenmesi ile uygulanmasının doğrulanmasına yönelik hazırlık yapılması konusunda mutabık kaldı. Ancak toplantı bildirisi, ordu veya Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) ile herhangi bir anlaşmaya varıldığını açıklamadı ve iki tarafı bir araya getirecek müzakereler için bir tarih belirlemedi.

Savaş, milyonlarca Sudanlının yerinden edilmesine neden oldu. (AP)
Savaş, milyonlarca Sudanlının yerinden edilmesine neden oldu. (AP)

Düğüm, ateşkesin şartlarında başlıyor. Şarku’l Avsat’ın Reuters’tan aktardığına göre ordu tarafından yönetilen hükümet, 90 günlük ateşkese ilişkin ABD önerisinin maddelerinin çoğunu kabul etti ancak HDK’nin geri çekilmesinin belirli bölgelerle sınırlandırılmasını reddetti ve güçlerin kontrolünü ele geçirdiği tüm kentlerden çekilmesini talep etti. Sudan Dışişleri Bakanlığı da bu hafta, HDK’nin zor kullanarak oluşturduğu fiili duruma meşruiyet kazandıracağını düşündüğü herhangi bir müzakere sürecini reddettiğini açıkladı. Buna karşılık HDK ateşkes önerisini memnuniyetle karşıladığını duyurdu ancak bu açıklama çatışmaların durmasını sağlamadı. Taraflar bir anlaşma imzaladığında bile bunun uygulanması güvence altına alınamadı. Suudi Arabistan’ın Cidde kentinde ordu ile HDK, 11 Mayıs 2023’te Sivillerin Korunmasına İlişkin Taahhüt Bildirisi’ni, aynı ayın 20’sinde ise kısa süreli ateşkes ve insani düzenlemelere ilişkin bir anlaşmayı imzaladı.

Ancak çatışmaların durması kalıcı olmadı. Ordu, HDK’yi anlaşmayı ihlal etmekle suçlayarak haziran ayında müzakerelere katılımını askıya aldı.

Hartum’da savaşın yol açtığı yıkımın izleri (AFP)
Hartum’da savaşın yol açtığı yıkımın izleri (AFP)

Diğer girişimler de farklı engellerle karşılaştı. Afrika Boynuzu’nda barış çabalarını yürüten Hükümetler Arası Kalkınma Otoritesi (IGAD), Aralık 2023’te Orgeneral Abdulfettah el-Burhan ile Korgeneral Muhammed Hamdan Daklu’nun (Hamideti) kendi himayesinde doğrudan görüşme yapmayı kabul ettiğini açıkladı. IGAD, ocak ayında görüşmenin gerçekleştirilmesi yönündeki çağrısını yineledi ancak toplantı yapılamadı.

Manama’da 20 Ocak 2024’te, yayımlanan metne göre ordu adına Şemseddin el-Kebaşi, HDK adına ise Abdurrahim Daklu tarafından ‘Sudan Krizi İçin Kapsamlı Çözümün İlke ve Esasları Belgesi’ parafe edildi. Ancak ön anlaşmanın ardından nihai bir anlaşma veya sürdürülebilir bir müzakere süreci gelmedi. Daklu, Kebaşi’yi belgeye bağlı kalmamakla suçlarken Kebaşi, sürecin neden durduğuna ilişkin herhangi bir açıklama yapmadı.

Ağustos 2024’te ise savaşın taraflarından birinin katılmaması, İsviçre’de ateşkese yönelik doğrudan görüşmelerin yapılmasını engelledi. Bunun üzerine odak noktası, insani yardımların ulaştırılmasının kolaylaştırılması ve sivillerin korunmasına kaydı.

Chatham House araştırmacısı Rosalind Marsden, enstitü tarafından 18 Eylül 2024’te yayımlanan analizinde, İsviçre’de Ağustos 2024’te yürütülen ateşkes görüşmelerinin başarısız olmasının temel nedeninin ordu ile HDK’nin askeri zafer elde etme arayışlarını sürdürmesi olduğunu belirtti. Marsden’e göre tarafların o dönemde askeri kazanımlar elde etme beklentisini koruması, Darfur’a insani yardım ulaştırılmasında sınırlı ilerleme sağlanmasına rağmen müzakerelerin tıkanmasının başlıca nedenlerinden biriydi.

Dörtlü Mekanizma ise Eylül 2025’te üç aylık bir insani ateşkesle başlayan bir yol haritası sundu. Bu süre içinde yardımların Sudan’ın çeşitli bölgelerine ulaştırılması, ardından kalıcı ateşkes ve siyasi geçiş sürecine geçilmesi öngörüldü.

Ancak Dörtlü Mekanizma’nın yol haritası arabulucuların önerisi olarak kaldı ve savaşan taraflar arasında bir anlaşmaya dönüşmedi. ABD’nin son ateşkes önerisindeki geri çekilme konusundaki anlaşmazlık da iki tarafın yeni bir ateşkesin test edilebileceği şartlar üzerinde henüz uzlaşamadığını gösteriyor.

ABD Başkanı’nın Arap ve Afrika İşlerinden Sorumlu Danışmanı Massad Boulos (DPA)
ABD Başkanı’nın Arap ve Afrika İşlerinden Sorumlu Danışmanı Massad Boulos (DPA)

Araştırmacı Ahmed Süleyman, arabuluculuk girişimlerinin çokluğu ve bunlar arasındaki koordinasyonun zayıf olmasının, ateşkes çabalarının sivil güçlerin öncülük edeceği Sudanlı bir siyasi süreçle ilişkilendirilmesini gerektirdiğini belirtiyor.

Chatham House araştırmacısı Hubert Kinkoh ise enstitü tarafından 13 Şubat 2026’da yayımlanan analizinde, Sudan konusunda çok sayıda arabuluculuk kanalının bulunmasının yanı sıra bunlar arasında açık bir liderlik ve etkin koordinasyonun olmamasının, ordu ile HDK’nin ciddi tavizler vermekten kaçınmasına imkân sağladığını ifade ediyor.

Bu noktadan hareketle New York toplantısı, arabulucuların çabalarındaki dağınıklığın giderilmesine katkı sağlayabilir. Ancak toplantının gerçek değeri, savaşan tarafları açık bir anlaşma üzerinde uzlaştırabilmesi, anlaşmaya uyulup uyulmadığını izleyecek bir mekanizma oluşturabilmesi ve ihlallerle nasıl başa çıkılacağını belirleyebilmesi halinde ortaya çıkacak.

S., kısa süreli bir ateşkes sayesinde ailesine ulaşabildi ancak aile daha sonra evini terk etmek zorunda kaldı. Bugün yerinden edilenlerin ve mültecilerin beklediği ateşkes ise onlar için yardımların ulaştırılmasına imkân sağlayacak ve çatışmaların kalıcı olarak sona ermesinin başlangıcı olacak bir fırsat anlamına geliyor. Böylece evlerine ve yaşadıkları bölgelere dönüşün mümkün ve güvenli hale gelmesini umuyorlar.