Eski Ürdün Başbakanı Mudar Bedran'ın anıları: Saddam’ı herhangi bir çılgınlık yapmaması konusunda uyardık, Kuveyt’i işgal edeceğini bilmiyorduk

George Bush Kral Hüseyin’e; ‘’Ne Saddam ne de bir başka birinin petrolü kontrol etmesine izine vermeyiz, çünkü petrol Batılı nesillerin geleceğidir’’ dedi.

Eski Ürdün Başbakanı Mudar Bedran'ın anıları: Saddam’ı herhangi bir çılgınlık yapmaması konusunda uyardık, Kuveyt’i işgal edeceğini bilmiyorduk
TT

Eski Ürdün Başbakanı Mudar Bedran'ın anıları: Saddam’ı herhangi bir çılgınlık yapmaması konusunda uyardık, Kuveyt’i işgal edeceğini bilmiyorduk

Eski Ürdün Başbakanı Mudar Bedran'ın anıları: Saddam’ı herhangi bir çılgınlık yapmaması konusunda uyardık, Kuveyt’i işgal edeceğini bilmiyorduk

Şarku’l Avsat olarak, bugünden başlayarak, eski Ürdün Başbakanı Mudar Bedran'ın anılarını üç bölüm olmak üzere ilk defa yayınlıyoruz.  Bedran’ın kaleme aldığı anılar, ‘Karar’ adı altında önümüzdeki eylül ayında yayınlanacak. Ayın 17’sinde, Amman’daki Abdulhamid Şuman Kültür Merkezi’nde kitabın tanıtımı gerçekleştirilecek.
Bedran anılarında, geçen yüzyılın son çeyreğinde Ürdün’ün geçirdiği önemli aşamalara dair bilinmeyenleri ilk kez ifade etmektedir. Bedran 1960’lı yıllarda Ürdün İstihbarat Teşkilatını kurmuş ve uzun yıllar bu teşkilata başkanlık yapmıştı. Krallık Divan Başkanlığı görevini de icra eden eski Başbakan Mudar Bedran’ın, Kral Hüseyin’e yakın olduğu ve Ürdün devletinin kararlarında etkili olduğu biliniyor. Bu bölümde;  Ürdün'ün, Saddam’ın Kuveyt'e askeri harekâtını engellemek için çabasını, sonrasında Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesi için sergilediği yoğun diplomasi ele alınacak. Ayrıca Kral Hüseyin ve ABD Başkanı George Bush arasında bu süreçteki temaslara dair aktarımlar okuyucunun dikkatine sunulacak.
Dönemin Ürdün Başbakanı Mudar Bedran Körfez Savaşı arefesini şöyle anlatıyor:
1990 yılının Mayıs ayının 2’sinde, Bağdat'ta gerçekleşen Arap Birliği Zirvesi oldukça gergin geçti. Basına kapalı liderler toplantısında Irak Başkanı Saddam Hüseyin, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirliklerine hitaben tartışmalara yol açacak bir konuşma yaptı. Zirvede Irak-Kuveyt ihtilafının daha da derinleştiğini müşahede ettim.
Saddam Hüseyin zirvenin ardından Irak halkına hitaben yaptığı konuşmada, İran harbiyle meşgul olunduğu süreçte, Kuveyt’in ülke sınırlarında ortak bölgede sondaj yaptığını (Remliye bölgesi) söyledi. Bu ifadeler karşısında şaşırdım, iki ülke arasında büyük bir krizin patlak vereceğini öngördüm. O zamanlar Irak yönetimi ile yakın ilişkilerimiz vardı, Iraklılara krizin daha da büyümemesi için yoğun ve mükerrer telkinlerde bulunduk. Bazıları, o zamanki yakın ilişkilerimizden yola çıkarak, Irak’ın Kuveyt’i işgal edeceğini bildiğimizi iddia ettiler, ancak bu gerçek değil, ‘Kuveyt işgali’ kesinlikle bilgimiz dâhilinde değildi. Evet, bunu sezebiliyorduk, bu yönde göstergeler mevcuttu, Kral Hüseyin’in de bu yönde çekinceleri vardı, birden fazla defa Saddam Hüseyin’i bir çılgınlık yapmaması için uyardık. Güç gösterisi olabileceğini düşünüyorduk, ancak Saddam’ın Kuveyt’i işgal etme niyeti olduğunu bilmiyorduk. Eski Irak Başbakanı Abdülkerim Kasım’ın Kuveyt’in Irak toprağı olduğu yönünde görüşleri vardı, Saddam Hüseyin’in bu bağlamda siyasi baskı kurarak taleplerini elde etme yolunu seçeceğini öngörüyorduk. Nitekim geçmişte Abdülkerim Kasım Kuveyt’i işgal etmekle tehdit etmiş, Arap Ligi bu tehditler karşısında bölgeye asker konuşlandırmıştı.
Saddam Hüseyin’i çok iyi tanıdığımı düşünüyorum, tanıdığım Saddam’ın asla ödün vermeyeceği bazı ilkeleri ve hassas noktaları vardı diyebilirim. Saddam’ın kişiliğini derinlemesine inceledim, tanışmamızdan itibaren Irak’ta kaldığım üç ay içinde, toplantılarda sessiz bir şekilde şahsiyetini, konuşma tarzını ve düşünme biçimini incelemeye çalıştım. Onur, şeref ve gurur söz konusu olduğunda soğukkanlılığını yitiriyor ve hamasi bir şekilde konuşuyordu. Kuveyt işgalinden önce Saddam Hüseyin, Başbakan Sadun Hamadi’yi resmi görüşme için Kuveyt’e göndermişti, Hamadi’yi Kuveyt Kralı iki gün beklettikten sonra kabul etti. Bu hareket bence bardağı taşıran son damla olmuştu. Bu süreçteki Irak ziyaretimizde kardeşler arasını bulmak için ciddi mesai harcadık, ancak görünen o ki; artık çok geçti ve iş işten geçmişti.
Kuveyt'in işgalinden günler önce, Arap başkentlerinde yoğun ikili ziyaretler ve toplantılar yapılmaktaydı. 29-30 Temmuz 1990'da, iki önemli görüşme gerçekleşti. İlki; Suudi Arabistan'da Kuveyt Veliaht Prensi Saad el-Abdullah el-Sabah ve Irak Başkan Yardımcısı İzzet İbrahim el-Duri arasındaydı. Saddam’ın yardımcısına verdiği talimat netti: "Kuveyt Irak’ın taleplerini kabul ederse ne ala, eğer kabul etmezse görüşmeleri yarıda kesin ve derhal geri dönün.’’ İkinci görüşme ise; Bağdat’ta Kral Hüseyin ve Saddam Hüseyin arasındaydı. O gün görüşmeye katılamadım, çünkü Mısır Başbakanı Atıf Sıdki Amman’a resmi ziyaret gerçekleştirecekti. Sıdki ülkeden ayrıldığında hemen Bağdat’a uçtum, akşam 10 gibi ulaştığımda, akşam yemeği sona ermişti, Kral Hüseyin’le görüştüm, Irak ve Kuveyt arasındaki durumun kritik olduğunu aktardı. Ertesi gün dönüş yoluna geçmeden Saddam Hüseyin’le görüşmek istedim, nitekim görüştüğümüzde herhangi bir askeri harekat düzenlemesinin meseleyi daha da karmaşık hale getireceği’ yönündeki görüşlerimi ifade ettim. Havaalanına giderken  Irak Başbakanı Yardımcısı Taha Yasin Ramazan’a, ‘’Saddam’ı daha önce hiç bu kadar öfkeli görmemiştim, herhangi bir çılgınlık yapmaması için onu ikna etmelisiniz, aksi durumda hepimizin çıkarları zedelenir’’ dedim.
Kuveyt işgali sürecindeki bir ziyaretimde Saddam bana şöyle söyledi: ‘’Ebu Nadiye’nin (Taha Yasin’i kast ediyor) beni yönlendirmesini mi istiyorsun, Devrim Meclisi’nde ben onu yönlendiriyorum.’’ Daha sonra bu süreçte Irak devlet mekanizmasından Irak’ın işgaline karşı olumsuz bir tutum takınan tek kişinin Tarık Aziz olduğunu öğrendim.
İşgale günler kala yaptığımız Bağdat ziyaretinin ardından Kuveyt’e geçtik. Kral Hüseyin ve Kuveyt Emiri Şeyh Cabir el-Ahmed es-Sabah havaalanında ikili bir görüşme gerçekleştirdi. Görüşmeye katılmadım, içeride neler konuşuldu bilmiyorum. Dışarıda Kuveyt Dışişleri Bakanı Şeyh Sabah el-Ahmed es-Sabah’la birlikte toplantının bitmesini bekliyorduk. Şeyh Sabah’a sordum: ‘’Iraklılar Kuveyt’in müşterek bir havzadan petrol çıkardığını iddia ediyor bu doğru mu? ‘’Evet bu doğru’’ dedi, ancak biz bu konuyla ilgili her türlü çözüm yolunun konuşulmasına hazırız, biz o bölgeden günlük 1700 varil petrol çıkardık, Saddam günlük 2 bin varilden fazla petrol çıkardığımızı iddia ediyor.’’ İşte o zaman anladım, İran savaşıyla meşgul olurken böyle bir şeyin olması Saddam Hüseyin’i çileden çıkarmış olmalıydı.  
Ürdün’e döndükten sonra Millet Meclisi’nin acil bir oturumla toplanmasını talep ettim. Basına kapalı toplantıda; ‘’Irak Kuveyt’i işgal ederse buna şaşırmam’’ dedim. Bu toplantı Çarşamba akşamı yapılmıştı, ertesi gün 2 Ağustos 1990’da Saddam Kuveyt’e girdi ve dört gün içinde tüm ülkeyi baştan sona kadar ele geçirdi.
Irak Kuveyt'i işgal ettikten sonra da, Saddam'a geri çekilmesi yönünde baskı yapmaya devam ettik. Hatta bu işi abarttığımızı bile söyleyebilirim, Saddam’ı Amerika Birleşik Devletleri ve müttefiklerinin Irak’a karşı askeri müdahale edebilecekleri yönünde de kesin bir şekilde uyardık.
Bir toplantıda Saddam Hüseyin'i zor durumda bıraktığımı hatırlıyorum, Kuveyt’ten geri çekilmesi gerektiğini ifade ederek, zaten ilk başlarda Kuveyt’i işgal etme niyetinde olmadığını söyledim. Sözlerim hoşuna gitmemişti ama yine de doğru olduklarını kabul etti. Kuveyt sınırına giden tugay komutan, bölgede herhangi bir askeri varlık olmadığını, başkente devam edip etmemesi gerektiğini Saddam’a sormuş, Saddam’da devam et demişti. Yani tam olarak işgal böyle gerçekleşmişti. Bu büyük felakete yol açan sebeplerden birinin, tugay komutanının patavatsızlığının olması oldukça ironik olsa gerek. Komutanın yapması gereken sınır bölgesine konuşlanması yönündeki talimatları gerçekleştirmekti, Saddam’a böylesi bir soruyla dönüş yapması, adamı daha da kışkırtmış olmalı.

Ürdün’ün krizi sonlandırma çabaları
Saddam'ın Kuveyt'ten çekilmesi için baskı yapmayı sürdüren Kral Hüseyin, Mısır Cumhurbaşkanı Hüsnü Mübarek ve Suudi Arabistan Kralı Fahd bin Abdülaziz'den, Cidde'de Irak’ın da katılacağı bir mini zirve düzenlenmesi karşılığında Saddam'a, Kuveyt'ten çekilmesi yönünde baskı yapma konusundaki arabuluculuğunu kabul ettirme sözü verdi. Kral Hüseyin, ertesi gün Bağdat'a uçtu ve Irak yönetiminin Kuveyt'ten hızlı bir şekilde çekilme kararı alması durumunda bir mini zirve toplantısı yapılacağını ve meselenin çözüme kavuşturulacağını bildirdi. Iraklılar Kral Hüseyin’e Cidde’deki mini zirveye katılacaklarını söyledi. Saddam Hüseyin, meseleyi Baas Liderliği ile görüşeceğini, yardımcısı İzzet İbrahim’in Kral Hüseyin’i arayarak ‘çekilme kararını’ bildireceğini belirtti.
Amman’a vardığımızda Iraklıların Kuveyt’ten çekilme hususunda yumuşadıklarını düşünüyorduk. Kral Hüseyin CNN’e konuyla ilgili iyimser bir açıklama yaptı. Mısır ve Suudi Arabistan da Cidde’deki mini zirveye iştirak edeceklerini duyurdu. Saddam Hüseyin Bağdat’ı terk etmeden önce Kral Hüseyin’e; ‘’Ebu Abdullah eğer Arap Birliği’nden Irak’ı kınama kararı çıkarsa herkes kendi yoluna gider’’ demişti. 
Arabuluculuğun tehlikeye düşmemesini isteyen Kral Hüseyin, Hüsnü Mübarek’i aramış, Arap Birliği zirvesinin ertelenmesini talep etmiş, Hüsnü Mübarek de bu talebi kabul etmişti. Ancak saatler 23’ü gösterdiğinde Arap Birliği Zirvesi’nden yapılan açıklamada Irak Kuveyt işgali nedeniyle kınanmıştı. İşte o zaman, meselenin diplomatik arabuluculuğumuzu aşan bir tarafının olduğunu kavradık. Arap Birliği Dışişleri Bakanlarının ön oturumlarını gerçekleştirdiği zirvede Ürdün’ü Mervan Kasım temsil ediyordu. Kasım karar açıklanmadan önce, üye ülkelerin bir kısmının Irak’ı sert bir dille kınama eğilimi sergilediğini aktardı. Nedve Sarayında idik, bunu duyan Kral Hüseyin ‘’Allahuekber, aracılığa bir imkan bırakmadılar’’ dedi. Dışişleri Bakanı Kasım’ın Ürdün’ün ‘kınamaya dair’ çekince koyması talimatını verdi. 5 Ağustos’ta Kahire’de liderler düzeyinde zirve yapıldı, zirve gergin başlamıştı çünkü Mısırlılar, Kuveyt’e yakın Batın bölgesine askeri birlikler göndermişti. Dolayısıyla Irak karşıtı tutumları açıktı, zirvede Araplar ortak karar alamadı, alınan kararlar sadece bazı ülkelerin görüşünü yansıtıyordu.
Ürdün olarak bu süreçte de, Saddam’ın Kuveyt’ten çıkması için diyalog çabalarını desteklemeyi sürdürdük. Kahire’deki zirvede, Arap Birliği’nin Kuveyt raporu sunacak bir komite oluşturmasını talep ettik. Böylelikle Kuveyt’in haklarının yanı sıra Irak’ın çekincelerini de yansıtan bir rapor oluşturulmasını umuyorduk. Aynı zamanda arabuluculuk için zaman kazanmış olacaktık. Hasılı kelam; Ürdün, Irak’ın Kuveyt işgalini Arapların kendi aralarında savaşsız bir şekilde çözmesi için elinden geleni yaptı. Hatta son çare olarak Ürdün ve Cezayir ordusunun, Suudi Arabistan’ın gözetiminde Suud-Irak sınır hattına konuşlandırılmasını teklif ettik. Saddam Hüseyin’in herhangi bir Arap ordusuna saldırmayacağını, ancak yabancı bir güce karşı aynı toleransı sergilemeyeceğini biliyorduk. Ancak önerilerimiz Körfez ülkeleri tarafından kabul görmedi. Zira o zamanlar Körfez ülkeleri, Kuveyt’in, Ürdün, Yemen ve Filistin’in desteğiyle işgal edildiğini düşünüyordular. Kral Hüseyin’in de işgalden haberdar olduğunu iddia ediyordular. Tüm bu yanlış bilgiler sonucunda, Körfez ülkeleri Ürdün’e yapılan mali desteği kesme kararı aldı. Kral Hüseyin 1990 yılının sonlarında başbakanlıktaki bir toplantıda şöyle söylemişti: “Son iki yıldır, Körfez ülkeleri ve Suudi Arabistan yönetiminde, kendilerine yönelik bir komplo olduğu yönünde bir anlayış oluşmuş, Irak, Ürdün ve Yemen’e karşı bir önyargı söz konusu, bu sebeple bu ülkelere yapılacak olan yardım sözlerini ve yükümlülüklerini yerine getirmiyorlar’’
Allah Kral Hüseyin’e rahmet eylesin, Irak’ı yeni bir umudun doğacağı ülke olarak görüyordu. Irak’ın güçlü kalmasını ve bu krizi büyük bir felaket yaşamaksızın atlatmasını diliyordu. Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesine paralel olarak, İsrail’in de Batı Şeria’dan ve Kudüs’ten çekilmesini istiyordu. ABD ve İngiltere’nin aksi yöndeki eğilimlerine rağmen, İsrail-Filistin sorunun çözümü için bu talebinde ısrarcı oldu. 12 Ağustos’taki Arap Birliği Zirvesi’nde de bu görüşünü açık bir şekilde dillendirdi.

Askeri harekâtı önleme çabaları
ABD ile ilişkilerdeki gerilime rağmen, Kral Hüseyin, Irak’a yönelik düzenlenecek askeri harekatı önlemek için yoğun diplomatik çaba sergiledi. Bu bağlamda Washington’a bir ziyaret gerçekleştirdik ve ABD Başkanı George Bush ile görüştük. Hatırladığım kadarıyla Bush Kral Hüseyin’e şunu söyledi: ‘’Ne Saddam’ın ne de bir başkasının petrolü kontrol etmesine izin vermeyeceğiz, çünkü petrol Amerika ve Batı’daki nesillerin geleceğidir. Saddam dünya rezervlerinin yüzde yirmisini ele geçirmek istiyor, bu bizim için ulusal güvenliğimizi ilgilendiren bir meseledir, Saddam’a izin vermeyeceğiz.’’
Kral Hüseyin ise, Irak-Kuveyt arasındaki sorunun mahiyetini açıkladı, savaş olmaksızın Arapların kendi arasında meseleyi çözmesinin hala mümkün olduğunu söyledi. Suudi Arabistan’ın kaygılarının, sınırına konuşlandırılacak Arap güçleriyle giderilebileceğini, Irak’a yönelik düşmanca yaklaşımın, bu ülke yönetimini daha da kışkırtacağını ifade etti.
Merhum Kral Hüseyin’in diplomatik girişimleri Washington’la sınırlı kalmadı, aynı konu çerçevesinde Kuzey Afrika ve Avrupa ülkelerine de bir dizi ziyaret gerçekleştirdik. Ülkelerin farklı tutumları söz konusuydu. Örneğin Libya, Irak’ın Kuveyt’e müdahalesinin bölgeye dış müdahalelerinin önünü açtığı için tepkiliydi. Britanya ise savaşı ateşli bir şekilde destekliyor ve Saddam Hüseyin’i devirmek istiyordu. İngilizlerden anladığımız kadarıyla, Saddam rejimi devrildikten sonra Irak’ın ya da Kuveyt’in kim tarafından yönetilmesi gerektiği konusuyla ilgili değillerdi. Tek önemsedikleri şey Saddam’ın devrilmesiydi. Margaret Thatcher’le de görüşmüştük, Thatcher’in yaklaşımı, sanki Hindistan’daki bir sömürge söz konusuymuş gibiydi, tam bir despot mantığına sahip olduğunu anımsıyorum. Fransızlara gelecek olursak, Fransa Cumhurbaşkanı François Mitterand, Saddam’ın tutumundan rahatsız olduğunu ancak siyasi çözümden yana olduğunu söylemişti. Almanya da askeri çözüm taraftarı değildi, bazı Alman yetkililer, Thatcher’in George Bush’un saldırgan politikasının ateşli destekçisi olduğunu ima ettiler. O yolculuğumuzda randevular çakıştığı için Moskova’ya gidemedik. Batı turunun ardından Bağdat’a yöneldik, Irak yönetimini gelişmelerden haberdar etmemiz gerekiyordu. Tarık Aziz’le görüştüm, Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesi konusunda iyimser değildi. Neyse ki en üst düzey yetkili değildi ve belki de hala yapılabilecek bir şeyler vardı. Üst düzey bir askeri yetkili, General Haldun Sultan ve beraberindeki Iraklı yetkililere; Irak esnek davranırsa BMGK’da desteklenebilecek bazı düşünceler var, Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesi durumunda ABD Körfez’den çekilebilir, George Bush’un bize, Irak’ın Kuveyt’ten çekilmesi durumunda bir şeyler düşünülebileceğini söylediğini aktardım. Kral Hüseyin, Saddam Hüseyin’le görüştü, iki lider de son derece açık sözlüydü, Saddam Hüseyin, 12 Ağustos’ta dillendirdiği, Kuveyt’ten çekilmesinin, Filistin meselesiyle doğrudan ilişkili olduğu tezini dillendirdi. Saddam ‘’Bu saatten sonra hiçbir şey olmamış gibi çekilirsek bu zaaf olarak addedilir, bu tutumuz değişmeyecektir, Kuveyt Irak’ın bir şehridir, mesele kapanmıştır’’ dedi.
Öte yandan Ürdün Dışişleri Bakanı Mervan Kasım Körfez ülkelerini ziyaret ediyordu, ancak Körfez ülkelerinin bize yaklaşımı son derece menfiydi. Katar mektubumuza yanıt vermedi, dolayısıyla ziyaret etmedik. Umman’da Sultan Kabus bizi iyi karşıladı, ABD’lilerle görüş ayrılıkları mevcuttu. Birleşik Arap Emirlikleri’nde ise öfke hakimdi, bana ‘’Kral Hüseyin böyle mi yapıyor, o kadar da destekledik kendisini’’ dediler, Kral Hüseyin’in kendilerine olumsuz yaklaştığı yönünde bir intiba edinmiştiler.
Ürdün açısından bakarsak, Körfez ülkelerinin tutumu bize sağlanan yardımların kesilecek olması yönündeydi. Olağanüstü bir toplantı gerçekleştirdik ve Libya’dan mali destek talep ettik. Kaddafi bize, Saddam Hüseyin’in Kuveyt Merkez Bankası’nda ele geçirdiği meblağdan Ürdün’e yardım sağlayıp sağlamadığını sordu. Bizde Amerikalıların, Irak ordusunun Merkez Bankası’ndaki kasaları açamadığını bildirdiklerini, dolayısıyla böyle bir şey yaşanmadığını söyledik.
Bağdat bombalanmadan birkaç gün önce Şam’a gittim ve Hafız Esed ile altı saatlik bir görüşme gerçekleştirdim. Ona yaşanan savaşın bizi ilgilendirmediğini, Suriye-Irak ilişkilerinin son yıllarda iyileşme gösterdiğini, Ürdün’ün bu durumu desteklediğini ve Körfez Savaşında taraf olmaması gerektiğini söyledim. Suriye ordusu Irak karşıtı olarak Hafr Batın bölgesinde konuşlanmışken, İsrail’in saldırmayacağından nasıl emin olabildiklerini sordum?
Esed bana, ‘’İsrail’in Ürdün’e saldırması demek, Suriye’ye saldırması anlamına gelir. Ordumuz direk müdahil olacaktır, öylesi bir durumda Ürdün’ü yalnız bırakacak değiliz’’ dedi.
Saddam’la barışması için ikna etmeye çalıştım, Esed; ‘’Kral Hüseyin Cufra’da beni Saddam Hüseyin’le 14 saat boyunca görüşmeye zorladı, toplantı Saddam’ın gururu yüzünden başarısız oldu, en sonunda o yersiz gururu onu öldürecek’’ diye yanıtladı.
Suriye ziyaretimin sebeplerinden biri de; Irak’tan petrol akışı kesilmesi durumunda, Suriye’nin petrol sağlamasıyla ilgiliydi. Hafız Esed bu talebimi olumlu karşıladı. Bir süre Suriye’den Ürdün’e petrol aktarımı yapıldı.
Savaştan iki ay önce son kez, Kral Hüseyin’den Saddam Hüseyin’e bir mesaj taşıdım, Saddam Hüseyin’le iki saat süren bir görüşme gerçekleştirdik. Gorbaçov’un temsilcisinin ve Fransa’nın savaşı önleme çabası olduğunu, Irak’ın da tavrını esnetmesi gerektiğini söyledim. Saddam tutumunun sabit olduğunu, herhangi bir savaşı başlatmayacağını ancak kendilerine saldırılması durumunda kimsenin savaşın hızlı bir şekilde sona ereceğini düşünmemesi gerektiğini söyledi.

Ürdün eski Başbakanı Mudar Bedran'ın anıları (2): Barışçıl çözüm çabalarının yetersiz kalması ve Körfez Savaşı’nın başlaması



Ordu, Batı Kordofan'daki kuşatmasını sıkılaştırıyor ve Hızlı Destek Kuvvetleri Mavi Nil'deki kontrolünü genişlettiğini duyurdu

Hartum'un eteklerinde, Omdurman'ın batısında, Hızlı Destek Kuvvetleri'nden ayrılan silahlı kişiler silahları ve askeri araçlarıyla toplanmış, 18 Kasım 2026 (AP)
Hartum'un eteklerinde, Omdurman'ın batısında, Hızlı Destek Kuvvetleri'nden ayrılan silahlı kişiler silahları ve askeri araçlarıyla toplanmış, 18 Kasım 2026 (AP)
TT

Ordu, Batı Kordofan'daki kuşatmasını sıkılaştırıyor ve Hızlı Destek Kuvvetleri Mavi Nil'deki kontrolünü genişlettiğini duyurdu

Hartum'un eteklerinde, Omdurman'ın batısında, Hızlı Destek Kuvvetleri'nden ayrılan silahlı kişiler silahları ve askeri araçlarıyla toplanmış, 18 Kasım 2026 (AP)
Hartum'un eteklerinde, Omdurman'ın batısında, Hızlı Destek Kuvvetleri'nden ayrılan silahlı kişiler silahları ve askeri araçlarıyla toplanmış, 18 Kasım 2026 (AP)

Cemal Abdulkadir el-Bedevi

Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasında Kordofan, Mavi Nil ve Darfur'da pek çok cephede dönen çatışmaların şiddetlenmesiyle birlikte, ordu ve müttefikleri Batı Kordofan'daki en-Nuhud ve Ebu Zabad kasabalarında HDK’ye yönelik kuşatmayı sıkılaştırdı. Çevredeki dokuz köyün kontrolünü yeniden ele geçirdikten sonra, bu iki kasabayı geri almak için büyük bir kara harekatına hazırlık olarak bölgeye büyük takviyeler gönderdiler, geniş çaplı operasyonlar yürüttüler ve konuşlandırmada bulundular.

Askeri kaynaklar, ordunun ve müttefik kuvvetlerin Batı Kordofan Eyaleti'nde çeşitli cephelerde ilerleme kaydettiğini, şehrin güney ve kuzeybatısındaki birkaç kasabayı ele geçirdikten sonra en-Nuhud şehrine doğru ilerlediklerini bildirdi. Bu arada, HDK, ordunun yoğun baskısı altında Gubayş ve Darfur bölgesine doğru geri çekilmeye devam ediyor.

Batı Kordofan Özel Harekat Kuvvetleri'nin resmi sözcüsü Muhammed Didan, Kad el-Habub, Humayr Mukaddam, Dakka Salim el-Nur, el-Maşri, Dakka Tabir, el-Hantuta, Mabruka el-Firdevs, Tayba ve Um Cafala köylerini HDK mevzilerinden temizlediklerini vurguladı.

 Suçlamalar

Dar Hamar Acil Servisi, HDK’yi Ebu Kalb (el-Suk) bölgesinde sivillere karşı korkunç katliamlar gerçekleştirmek, vatandaşları kurşuna dizerek infaz etmek ve onlarca komşu köyü yağmalayıp talan etmekle suçladı. Bu durum, zorla yerinden edilen sakinlerden oluşan göç dalgalarını daha da kötüleştirerek yüzlerce ailenin çeşitli bölgelerde mahsur kalmasına neden oldu. Acil Servis'ten yapılan açıklamada, iki gün önce Ebu Kalb idari bölgesinden yaşanan göç dalgasının ardından yaşanan trajik durumun, HDK’nin işlemeye devam ettiği etnik temelli ihlaller nedeniyle Ebu Zabad bölgesindeki diğer köylere de yayıldığı belirtildi. Açıklamada, kaçanların bir kısmının ordu kontrolündeki bölgelere ulaştığı ve burada vahim insani koşullar altında bulunduğu, diğerlerinin akıbetinin ise bilinmediği kaydedildi.

Acil Servis, sorumlu makamlara ve insan hakları ve insani yardım kuruluşlarına, bu bölgelerde mahsur kalan ve sessizce soykırım ve zulme maruz kalan aileleri kurtarmak için hemen harekete geçme çağrısında bulundu. Açıklamada ayrıca, Ebu Kalb bölgesinden Car el-Asal ve Um Jakru bölgelerine kadarki bölgelerin yağmalanmasının ve sakinlerinin yerinden edilmesinin yanı sıra, suikast ve adam kaçırma eylemlerinin gerçekleştirildiği, su pompalarını çalıştıran yakıtın çalındığı da belgelendi. Bu durum su istasyonun tamamen kapanmasına, bu bölgelerdeki mal ve gıda tedarikinin tamamen kesilmesine ve sağlık tesislerinin yokluğu nedeniyle kamusal yaşamın tamamen felç olmasına yol açtı.

Savaşlar ve güvenceler

Bu eksenlerde sahada kontrolün sağlandığına ilişkin çelişkili açıklamalar arasında, ordu ve müttefikleri, günlerdir Mavi Nil ekseninde HDK ve müttefiki Sudan Halk Kurtuluş Hareketi-Kuzey (SPLM-N) ile şiddetli çatışmalara girişmiş durumda. Çatışmalara ordunun savaş uçaklarının HDK’nin mevzilerine ve kalelerine yönelik sürekli hava saldırıları eşlik ediyor. Bölgesel kaynaklar, ordunun, saatlerce süren şiddetli bir çatışmanın ardından, bölgenin güneyindeki Bav bölgesine bağlı Diring bölgesinin kontrolünü yeniden ele geçirdiğini teyit etti. Çatışmanın ardından bölgeden çekilen HDK, birçok unsurunu kaybetti ve onlarca savaş aracı imha edildi. Bu arada, HDK, bölgenin başkenti Damazin şehrini çevreleyen son savunma hatları ve kaleler olan 11, Sinca Nabk el-Kubra, el-Taka ve Hor el-Mak bölgelerinin kontrolünü ele geçirdiğini vurguladı.

Mavi Nil Eyaleti hükümeti, sahadaki güvenlik ve askeri durumun istikrarlı olduğuna ve vatandaşların güvenliğinin ve mallarının korunmasının en büyük öncelikleri olduğuna dair güvence veren bir açıklama yayınladı. Hükümet sözcüsünün ofisinden yapılan açıklamada, eyalet valisinin, siyasi ve askeri liderlerle sürekli koordinasyon ve iletişim halinde olduğu, genel güvenlik durumunu doğrudan denetlemeye ve izlemeye devam ettiği, sahadaki gelişmeleri yakından takip ettiği ve mevcut aşamanın gerekliliklerine göre gerekli önlemleri aldığı belirtildi. Bu arada, Kurmuk şehri valisi Abdulati el-Faki, ordunun Dernak bölgesine yönelik HDK saldırısını püskürttüğünü ve saldırgan güçlere ağır can ve askeri teçhizat kaybı verdirdiğini doğruladı.

Sahada genişleme

Buna karşılık, HDK, müttefiki Joseph Tuka liderliğindeki Sudan Halk Kurtuluş Hareketi-Kuzey (SPLM-N) ile birlikte Cuma günü eyalette beş bölgenin kontrolünü ele geçirdiğini duyurdu. Daha önceki açıklamasında HDK, stratejik konumu ve askeri önemi olan Bav şehrinin yanı sıra Kaysan vilayetindeki 12 şehrini de kontrol altına aldığını açıklamıştı.

Öte yandan, Bav valisi Abdulgani Dakis, eyaletin bazı bölgelerindeki askeri gelişmelerin gölgesinde, Etiyopya ve Güney Sudan'ı bölgenin istikrarsızlaştırılmasında doğrudan rol oynamakla suçladı. Dakis, son zamanlarda HDK tarafından ele geçirilen bölgelerin askeri olarak önemini küçümseyerek, bu bölgelerin son 10 yıldır herhangi bir askeri varlıktan arındırılmış olduğunu belirtti.

Uyarılar ve takviyeler

İlgili bir gelişmede, Kaysan valisi, Facebook'ta yaptığı bir paylaşımda, 12. köydeki son askeri gelişmelerin önemini küçümseyerek, yaşananların savaşın askeri yönetimi içindeki bir vur-kaç taktiği olduğunu ve ordu için bir yenilgi anlamına gelmediğini vurguladı. Bu arada, gözlemciler, Mavi Nil Eyaleti'ndeki saha ve insani durumun çok tehlikeli bir hal aldığı ve askeri liderlikten kararlı bir eylem gerektiren göstergeler taşıdığı uyarısında bulundu.

 Bu arada, askeri kaynaklar, Sudan ordusuna ve Mavi Nil bölgesindeki destek güçlerine yeni askeri takviyelerin ulaştığını doğrulayarak, çatışmaları kesin olarak sona erdirmeyi ve bölgeyi her türlü güvenlik tehdidinden korumayı amaçladıklarını belirtti. Aynı zamanda, 4. Piyade Tümeni Komutanı Tümgeneral Abdulmunim Abdulbasıt, ordunun isyanı bastırıp yakında bölgeye güvenlik ve istikrarı geri getirebilecek kudrette olduğunu vurguladı.

Tavila’da açlık

Darfur'da, Darfur Mağdurlarını Destekleme Örgütü ile Güvenli Sığınak Örgütü’nün ortak açıklamasında, saha raporlarının Darfur bölgesinde yeni göç dalgalarına ve kötüleşen insani duruma işaret ettiği uyarısında bulunuldu. Bu durum, kötüleşen açlık, kuraklık, kötü geçen hasat dönemi ve devam eden çatışmalardan kaynaklanıyor. Söz konusu koşullar, daha fazla ailenin yiyecek ve sığınak arayışı içinde evlerini terk etmesine neden oluyor. Açıklamada, göç eden ailelerin, bölgede yeni kurulan Yeni Tina kampına nakledilmeyi beklerken geçici olarak Tavila el-Umda kampında barındırıldığı belirtildi. Açıklamada ayrıca, 6-11 Kasım tarihleri ​​arasında bölgeye yaklaşık 1.117 yerinden edilmiş kişinin, yani 223 ailenin yerleştirildiği eklendi.

Bir insan hakları örgütü olan Darfur Gençlik Örgütü (MASHAD), HDK ve müttefiklerinin Darfur bölgesindeki çiftçilere ve sakinlere karşı işlediği ciddi ve devam eden ihlalleri kınadı. MASHAD, açıklamasında, ihlallerin çiftçilere yönelik fiziksel saldırıları, dayak, hakaret ve aşağılamaları, çiftliklerin ve mahsullerin kasıtlı olarak tahrip edilmesini, hasat edilmiş mahsulleri yemeleri ve henüz tam olarak hasat edilmemiş mahsullere de zarar vermeleri için tarım arazilerine hayvanların salınmasını, tarım ürünlerinin yağmalanmasını, çiftçilerin tehdit ve baskı altında hasat ettikleri mahsullerini teslim etmeye zorlanmasını içerdiğini açıkladı. Açıklamada, bu saldırıların milyonlarca dolar olarak tahmin edilen muazzam maddi ve tarımsal kayıplara yol açtığı, sivilleri meşru üretimlerinden, geçim kaynaklarından ve topraklarından ve mülklerinden yararlanma haklarından mahrum bıraktığı belirtildi. Devam eden savaş ve ihlallerden kaynaklanan kıtlık ve insani krizin ortasında, mahsullerin tahrip edilmesi ve yağmalanmasının ve çiftçilerin ürünlerinden mahrum bırakılmasının, insani yardıma yönelik engellemeler ve saldırılarla birleştiğinde, gıda güvensizliğini derinleştirdiği konusunda uyarıda bulunuldu.

 Haavisto ve Demokratik Blok

Siyasi olarak, “Demokratik Blok”un kurucu partilerinin ve hareketlerinin temsilcilerinden oluşan ve Asıl Demokratik Birlik Partisi’nin önderliğindeki bir heyet, Mısır'ın başkenti Kahire’de BM Genel Sekreteri'nin Sudan Özel Temsilcisi Pekka Haavisto ile bir araya gelerek Sudan'daki gelişmeleri, insani ve siyasi konuları, savaşı sona erdirme ve barışı sağlama çabalarını görüştü. Blok içindeki siyasi kaynaklar, iki tarafın barışı sağlama ve siyasi süreci destekleme yollarını, kapsamlı bir siyasi çözüme ulaşma çabalarını kolaylaştırmada “Beşli Mekanizma”nın rolünü gözden geçirdiğini belirtti. Ayrıca, Sudan'da kapsayıcı bir Sudan iç diyaloğu başlatmak için elverişli bir ortam yaratmanın önemini de vurguladılar.

Kaynaklar, toplantıda kötüleşen insani durumun, iklimdeki şiddetli dalgalanmalar nedeniyle başarısız olan tarım sezonunun ve milyonlarca Sudanlının gıda güvenliğini ve geçim kaynaklarını tehdit eden sonuçlarının ele alındığını, uluslararası ve bölgesel çabaların acil insani yardım sağlamak için yoğunlaştırılması gerektiğinin vurgulandığını belirttiler.

Demokratik Blok heyeti, mevcut aşamanın koordineli çabalar ve daha geniş bir siyasi katılım gerektirdiğini, ulusal çıkarların önceliklendirilmesi gerektiğini ve sürdürülebilir barışa ulaşmak ve Sudan'ı barış, istikrar ve demokratik geçiş yoluna sokmak için çalışılması gerektiğini vurguladı.

Kapalı oturum

Böyle bir atmosferde, BM Güvenlik Konseyi, sivilleri ve hayati altyapıyı hedef alan artan insansız hava aracı saldırılarının gölgesinde, kötüleşen gıda güvensizliği krizi ile Sudan'daki kötüleşen insani durumla ilgili olarak cuma akşamı kapalı bir istişare oturumu düzenledi. Bu oturum, 11 Aralık'ta sona erecek olan Sudan'a uygulanan yaptırım rejiminin yenilenmesine ilişkin beklenen müzakerelerden önce gerçekleşti.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı habere göre İngiltere ve Danimarka'nın talebi üzerine toplanan oturumda, Konsey, BM İnsani İşlerden Sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı Muhammed Yahya'nın insani krizdeki gelişmeler ve çatışmadan etkilenen bölgelere yardım ulaştırılmasının önündeki zorluklar hakkındaki brifingini dinledi. Yahya, Sudan'daki insani durumu felaket olarak nitelendirerek, çatışma, yerinden edilme, kuraklık ve ciddi fon yetersizliğinin ülkedeki gıda krizini daha da kötüleştirdiğini belirtti.

ABD-BAE görüşmeleri

Son gelişmeler kapsamında, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, BAE Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Abdullah bin Zayed Al-Nahyan ile bir telefon görüşmesi yaptı. Görüşmelerde bölgesel gelişmeler, Sudan'daki savaş ve insani sonuçları ele alındı. ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamada, Rubio'nun bin Zayed'e insani bir ateşkes sağlanmasının, kalıcı barış sağlanarak savaşın sona erdirilmesinin ve Sudan'da sivil bir hükümete geçişin önemini vurguladığı belirtildi.


Hartum'da insansız hava araçları evleri hedef aldı

Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki çatışmalarda hasar gören bir bina, Hartum (Arşiv – AFP)
Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki çatışmalarda hasar gören bir bina, Hartum (Arşiv – AFP)
TT

Hartum'da insansız hava araçları evleri hedef aldı

Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki çatışmalarda hasar gören bir bina, Hartum (Arşiv – AFP)
Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasındaki çatışmalarda hasar gören bir bina, Hartum (Arşiv – AFP)

Sudan'ın başkenti Hartum ve çevresindeki yerleşim bölgeleri, pazar günü erken saatlerde insansız hava araçlarının (İHA) saldırısına uğradı. Görgü tanıklarına göre saldırılarda çok sayıda ev yıkıldı.

Şarku’l Avsat’ın Fransız Haber AFP’nin görgü tanıklarına dayandırdığı haberinden  aktardığı bilgilere göre saldırıların ardından bölge sakinlerinin enkaz altında kalan yakınlarını kurtarmaya çalışıyor. Yetkililerden saldırılarda can kaybı yaşanıp yaşanmadığına ilişkin henüz bir açıklama gelmedi.

Tanıkların aktardığına göre patlamalar yerel saatle gece 02.00 sıralarında başladı ve sabah 04.30'a kadar kentin farklı bölgelerinde devam etti.

Sudan ordusu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasında Nisan 2023'ten bu yana devam eden savaşta, yardım kuruluşlarının tahminlerine göre 200 binden fazla kişi hayatını kaybetti. Çatışmalar ayrıca dünyadaki en büyük açlık ve yerinden edilme krizlerine yol açtı.

Birleşmiş Milletler (BM), iki tarafın da insansız hava araçlarını yoğun şekilde kullanmasını defalarca eleştirdi. BM verilerine göre İHA saldırıları, 2026'nın ilk altı ayında 1.100'den fazla kişinin ölümüne neden oldu.

BM, geçen hafta yaptığı açıklamada, bu yıl hayatını kaybeden veya yaralanan yüzlerce çocuğun üçte ikisinin İHA saldırılarında öldüğünü ya da yaralandığını bildirdi.


Avn: İsrail ve İran, Lübnan’ın bağımsızlığının önündeki iki temel engel

İsrail’in dün Lübnan’ın güneyindeki Kefr Tebnit köyünde düzenlediği hava saldırısının hedef aldığı noktadan yükselen duman (AFP)
İsrail’in dün Lübnan’ın güneyindeki Kefr Tebnit köyünde düzenlediği hava saldırısının hedef aldığı noktadan yükselen duman (AFP)
TT

Avn: İsrail ve İran, Lübnan’ın bağımsızlığının önündeki iki temel engel

İsrail’in dün Lübnan’ın güneyindeki Kefr Tebnit köyünde düzenlediği hava saldırısının hedef aldığı noktadan yükselen duman (AFP)
İsrail’in dün Lübnan’ın güneyindeki Kefr Tebnit köyünde düzenlediği hava saldırısının hedef aldığı noktadan yükselen duman (AFP)

Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Avn, İsrail ve İran’ın ülkesinin bağımsızlığını tam anlamıyla kazanmasının önündeki iki temel engel olduğunu belirterek, Bağımsızlık Günü arifesinde Lübnan’ın bu iki projeden herhangi birinin rehinesi olmasını kabul etmeyeceklerini vurguladı.

Cumhurbaşkanı Avn, Lübnan’ın bugün kaderini belirleyecek bir sınavdan geçtiğini ifade ederek, söz konusu iki engelin birbiriyle doğrudan bağlantılı olduğunu söyledi. Avn, bunların “topraklarımızın bir bölümünün İsrail işgali altında bulunması ve özellikle İran rejimindeki bazı nüfuz sahibi çevreler tarafından, Lübnan devletinin otoritesi dışında kalan silah ve karar mekanizmaları aracılığıyla ülkemizin içişlerine dışarıdan müdahale edilmesi” olduğunu kaydetti.

Her iki engelin de birbirini beslediğini belirten Avn, “Bu iki engelden her biri diğerini gerekli kılıyor, ona gerekçe oluşturuyor ve aynı zamanda onun için bir bahane sağlıyor. Her iki durumda da bedelini Lübnan ödüyor” ifadelerini kullandı.

Lübnan Cumhurbaşkanı, “İki sorunun eş zamanlı ve birlikte çözülmesini esas alan bir kurtuluş projesi ortaya koyduk: Ne işgal ne de devletin dışında kalan, emirlerini dışarıdan alan ve dışarıya hizmet eden herhangi bir silahlı güç. Bu dış güç kim olursa olsun” dedi.

Avn, Hizbullah’ın silahlarına da değinerek, bu silahların geçmişte görevini yerine getirdiğini, fedakârlıklar ve kazanımlar sağladığını, ancak sonraki süreçte Hizbullah’ın kendi tabanını, toplumsal çevresini, halkını ve ülkesini yıprattığını ifade etti.

Hizbullah’ın silahlarının, Lübnan dışındaki davalara hizmet ettiğinin açıkça görüldüğü dönemde hem kendi tabanına hem de ülkeye ağır kayıplar yaşattığını ifade eden Avn, “Bunu kabul etmelisiniz ve silahları teslim etmelisiniz” çağrısında bulundu.