AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, Şarku’l Avsat'a konuştu: Suriye rejiminin davranışları ve diğer ülkelerle etkileşim şekli değişmeli

Şarku’l Avsat’a konuşan AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Borrell, (BM Suriye Özel Temsilcisi Geir) Pedersen’in BMGK’nın 2254 sayılı kararının uygulanmasında uluslararası iş birliği yapılması çağrısını desteklediğini söyledi

AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell
AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell
TT

AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, Şarku’l Avsat'a konuştu: Suriye rejiminin davranışları ve diğer ülkelerle etkileşim şekli değişmeli

AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell
AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell

Avrupa Birliği (AB) Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, Şarku’l Avsat’a verdiği röportajda Şam’daki ‘siyasi liderliğin’ Suriye halkına yönelik zulme bir son vermek ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Koneyi’nin (BMGK) 2254 sayılı kararını uygulamak için Birleşmiş Milletler (BM) tarafından desteklenen ve denetlenen müzakerelere kendi isteğiyle girmek için açık ve kesin kararlar alması gerektiğini vurguladı.
Borrell, 29-30 Mart tarihlerinde Brüksel’de beşincisi düzenlenen Suriye Donörler Konferansı vesilesiyle verdiği röportajda, kendisine yöneltilen bir soruya, “Suriye rejimi, AB’nin katkılarıyla Suriye'nin yeniden inşası için konferans düzenlenmesi çağrısı yapılmasını düşünmeden önce davranışlarını ve dünyanın geri kalanıyla olan etkileşim şeklini değiştirmeye yönelik net bir karar vermelidir” yanıtını verdi.
Borrell sözlerini şöyle sürdürdü:
“Rejim, AB tarafından uygulanan ekonomik yaptırımların kaldırılmasını düşünmeden önce açık ve net bir davranış değişikliği benimsemelidir.”
AB yetkilisi, Suriye Devlet Başkanı Beşşar Esed’in 17 Temmuz'da görev süresinin sona ermesi öncesin yapılması planlanan Suriye cumhurbaşkanlığı seçimleri ile ilgili bir soruyu ise “Halen devam savaşın çözümüne katkıda bulunan seçimler yapıldığını görmek istiyorsak, bunların BMGK’nın 2254 sayılı karar çerçevesinde yapılması gerekiyor. Bu seçimler, mevcut çatışma koşullarından ve Suriye rejimi, BM öncülüğündeki müzakerelere doğrudan katılamadığından ötürü, rejimle doğrudan normalleşmenin önünü açamaz. Bu nedenle, uluslararası toplumdaki diğer tarafları, bu tür bir normalleşmeye girmekten kaçınmaya çağırdık” şeklinde yanıtladı.
Suriye konusunda ABD-Rusya arasındaki bir diyalog başlatılması ihtimali ile ilgili soruya yanıt  vermekten kaçınan Borrell, “Brüksel’deki Donörler Konferansı, özellikle ana aktörleri ve başlıca donör ülkeleri krize siyasi bir çözüm bulma yolunda sürdürülebilir diyalogu ve ilerlemeyi teşvik etmek için bir araya getiriyor” şeklinde konuştu.
BM Suriye Özel Temsilcisi Geir Pedersen’in Suriye krizini çözmek için sahada aktif ülkeler arasında iş birliği yapılması çağrısını desteklediğini söyleyen Borrell, ‘Suriye krizinin seyrini etkileyen ve bu gidişattan endişelenen çeşitli taraflar arasındaki diyalog araçlarının güçlendirilmesinin’ önemini vurguladı.
AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell’in pazar günü Şarku’l Avsat’a verdiği röportajın tam metni:

-Brüksel’de Suriye için düzenlenen Donörler Konferansı’ndan siyasi ve ekonomik düzeyde beklentileriniz neler?
Uluslararası toplum, Suriye'de savaşın başlamasının üzerinden on yıl geçtikten sonra mevcut krize siyasi bir çözüm bulunması gerektiğine daha fazla odaklanmakta tereddüt etmesi mümkün değil. AB, Suriye kriziyle ilgilenen ve krizi etkileyen tüm uluslararası tarafları, BMGK’nın 2254 sayılı kararı uyarınca siyasi bir çözüme ulaşmanın güçlü bir şekilde desteklenmesi gerektiğini yeniden teyit etmek ve güçlendirmek amacıyla 30 Mart'ta Brüksel’de düzenlenen Suriye konulu konferans çerçevesindeki çabalara katılmaya ve çabalarını birleştirmeye çağırıyor. Konferans,  Suriye'nin, uluslararası çalışma gündeminin en üst sıralarında kalmasını sağlayacak.

-Yeni tip koronavirüs salgınının (Kovid-19) donör ülkelerin bağışları üzerinde etkili olabileceğini düşünüyor musunuz?
Uluslararası toplumun, Suriye içinde ve dışında başta Ürdün, Lübnan  ve Türkiye’nin yanı sıra Mısır ve Irak olmak üzere Suriye’ye komşu ülkelerde mülteci olan Suriye halkına yönelik siyasi ve mali desteğini yenilemesi öncelikli hedefimdir.
Konferans, 2021 yılında Suriye'ye ve bölgeye mali yardım taahhütlerini duyuran başlıca etkinliktir. Temel amacı, özellikle Kovid-19 salgınıyla mücadelenin getirdiği ek zorluklar göz önüne alınarak BM’nin çağrısının mümkün olan en iyi şekilde karşılanmasını sağlamaktır.

-Düzenlene son Donörler Konferansı’nda 7 milyar dolarlık mali yardım sağladı. Bu yılki konferansta aynı miktarın toplanabileceğini düşünüyor musunuz? BM’nin insani yardım çağrısına karşılık bulabilecek misiniz?
Suriye'de 2011 yılında savaşın patlak vermesinden bu yana, AB ve üye ülkeleri, Suriye topraklarında ve bölgede yaklaşık 25 milyar euro katkıda bulundu. Bir biri ardında yapılan yardım konferanslarında verilen sözlerin yaklaşık üçte ikisi AB’den geldi.

-Konferans, Suriye krizinin patlak vermesinin onuncu yıldönümüne denk geliyor. Sizce Suriye’nin yeniden inşasına yönelik bir konferansın ne zaman yapılır? Avrupa ülkelerinin Suriye’nin yeniden inşasına katılma koşulları neler?
Suriye’nin yeniden inşası için bir konferans düzenleyebileceğimiz günü sabırsızlıkla bekliyorum. Fakat böyle bir konferansın zamanı, Suriye rejiminin eylemlerine bağlıdır. Bu yüzden Suriye rejimini davranışlarını değiştirmeye çağırıyoruz. Şam’daki siyasi liderliğin Suriye halkına yönelik zulme bir son vermek ve BMGK 2254 sayılı kararını uygulamak için Birleşmiş Milletler (BM) tarafından desteklenen ve denetlenen müzakerelere kendi isteğiyle girmek için açık ve kesin kararlar alması gerektiğinden mesele onlara bağlı.
Özetle, Suriye rejimi böyle bir konferans düzenleme çağrısı yapılmasını düşünmeden önce davranışlarını ve dünyanın geri kalanıyla olan etkileşim şeklini değiştirmeye yönelik net bir karar vermelidir.

Uluslararası standartlar
-Şam şuan, Devlet Başkanı Beşşar Esed'in kazanmasına kesin gözüyle bakılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinin eşiğinde. Bunun gibi seçimlere nasıl bakıyorsunuz?

Eğer halen devam savaşın çözümüne katkıda bulunan seçimler yapıldığını görmek istiyorsak, bunların seçimlerde bilinen en yüksek uluslararası standartların uygulanmasıyla birlikte BMGK’nın 2254 sayılı karar çerçevesinde yapılması gerekiyor. Şeffaflığa ve hesap verilebilirliğe saygı duyulmasıyla birlikte özgür, adil ve tüm potansiyel adayların seçimlere katılmasına izin verilen, seçim kampanyaları özgürce düzenlenen bir ortam olmalı. Ayrıca yurtdışındakiler de dahil olmak üzere tüm Suriyelilerin yaklaşan cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oy kullanmaları sağlanmalı.

-Şam ve Moskova, seçimleri normalleşme yönünde baskı yapmak için kullanmak istiyorlar. Seçimlerden sonra AB’nin Şam'la normalleşmesi mümkün mü?
Mevcut çatışma koşullarından ve Suriye rejimi, BM öncülüğündeki müzakerelere doğrudan katılamadığından ötürü, Suriye rejimi tarafından bu yıl içinde yapılması planlanan seçimlerin, uluslararası standartlar ve BMGK’nın 2254 sayılı kararı uyarınca düzenlenen seçimler olması mümkün değil. Aynı şekilde bu seçimler, Suriye rejimiyle doğrudan normalleşmenin önünü de açamaz. Bu nedenle, uluslararası toplumdaki diğer tarafları, bu tür bir normalleşmeye girmekten kaçınmaya çağırdık.

-Rusya’yı Brüksel’deki Suriye konulu konferansa davet ettiniz mi? Rusya ile ilişkileri bu kadar düşük seviyede tutarken, Moskova ile Suriye dosyasında nasıl çalışabilirsiniz?
Rusya’yı Brüksel'de Suriye kriziyle ilgili düzenlenen her konferansa davet ettik. Rusya hükümeti bu tür etkinliklere her zaman açıktır. Rusya ile AB arasındaki ilişkilerin şuan istenilen düzeyde olmadığını herkes biliyor. Ancak bu durum, küresel sorunlar ve ortak ilgi alanlarına ilişkin konularda görüş alışverişinde bulunmamıza engel olmadığı gibi fırsat bulduğumuzda iyi çözümlere ulaşmak için doğrudan Rusya ile çalışmamızı da engellemez. Örneğin, Ortadoğu Dörtlüsü içinde Rus hükümeti ile aramızda iyi düzeyde bir iş birliği var.

Baskı
-Peki ya Şam’a uygulanan ekonomik yaptırımlar hakkında ne diyeceksiniz? Neden uygulanıyorlar?
AB’nin Suriye’ye yönelik ekonomik yaptırımları, insani yardımları engellemekten kaçınmayı amaçlıyor. Aynı şekilde Kovid-19 salgınına karşı küresel mücadeledeki çabalarda göz önünde bulunduruluyor. Bu nedenle, gıda maddelerinin, ilaçların ya da tıbbi malzemelerin ihracatı hiçbir zaman AB tarafından uygulanan ekonomik yaptırımların kapsamına girmemektedir. Bazı özel insani istisnalar da dikkate alınmaktadır.

-Şam ve Moskova, bu yaptırımların insani yardımların akışını etkilediğini söylüyor. Bu konuda ne söylemek istersiniz?
Mevcut durumun arkasındaki büyük resmi unutmayalım. Suriye rejimi, halkının katlandığı insani acının sorumluluğunu taşıyor. Rejim, devam eden savaş sırasındaki stratejisinin bir parçası olarak Suriye’nin birçok bölgesine insani yardımların gönderilmesini defalarca kez reddetti.
İnsani krizin başlıca sorumlusu AB yaptırımları değil, rejimin davranışlarıdır. Suriye halkının şuan çektiği sıkıntıları AB yaptırımlarına dayandırmaya yönelik başka yeni girişimler de oldu. Bu, AB’nin konferans sırasında açıklığa kavuşturmayı hedeflediği önemli noktalardan biridir.

-Peki, yaptırımlar ne zaman kaldırılacak?
Yaptırımların amacı, baskıcı eylemlerine son vermesi için Suriye rejimi üzerindeki baskıyı sürdürmek ve ardından BM himayesinde 2254 sayılı BMGK kararı uyarınca Suriye krizine kalıcı bir siyasi çözüm bulmak için müzakereler başlatmaktır. Ayrıca bu yaptırımlar, Suriye rejiminin insan haklarına ve uluslararası insancıl hukuka saygı gösterdiği sistematik ve kapsamlı bir karşılık vermesi için uygulanıyor. Suriye rejimi, AB’nin ekonomik yaptırımlarını kaldırmasını düşünmeden önce açık ve net bir davranış değişikliği benimsemelidir.

ABD ve Rusya
-Peki ya siyasi uzlaşı ve BM Suriye Özel Temsilcisi Pedersen'in özellikle de BM’nin Brüksel konferansına sponsorluk yapmasından bu yana devam eden çabaları ne olacak?
AB, BM Suriye Özel Temsilcisi Geir Pedersen'i, BMGK’nın 2254 sayılı uygulanmasına yönelik bitmek bilmeyen çabalarında desteklemeye devam ediyor. Suriye Anayasa Komitesi'nin, bahsi geçen BMGK kararıyla ilgili diğer hususlara dikkat çeken bir platforum görevi görmesinden ötürü çalışmalarında daha fazla ilerleme kaydedilmesi büyük önem arz ediyor. Sayın Pedersen'ın diğer konularda da somut ilerleme kaydetme çabalarını sürdürdüğünün tam olarak farkındayız. AB özellikle aileler için en ciddi endişe kaynaklarından biri olan kayıp kişilerin ve Suriye rejimi tarafından gözaltına alınanların akıbetinin acilen ele alınması gerektiğine inandığından, Pedersen’i bu yöndeki çabalarında da desteklemektedir. Sayın Pedersen'i şahsi olarak bu yolda devam eden çabaları için teşvik ediyorum.

-Pedersen’in Suriye krizi ve uluslararası toplumun çözüm için iş birliği yapması gerektiğine ilişkin yeni Suriye formatı önerisi hakkında ne düşünüyorsunuz?
BM Suriye Özel Temsilcisi’nin, uluslararası toplumun Suriye krizinin çözümüne pozitif ve yapıcı bir şekilde katılımı için yaptığı çağrıyı tamamen destekliyorum. Brüksel'de düzenlenen Donörler Konferansı, AB’nin Suriye krizinin seyrini etkileyen ve bu gidişattan endişelenen çeşitli taraflar arasındaki diyalog araçlarının güçlendirilme taahhüdünün pratik bir örneğidir.

-Peki ya ABD ve Rusya arasında Suriye ile ilgili bir diyalog başlatılması olasılığına ilişkin düşünceleriniz neler?
Geçmişte ABD eski Dışişleri Bakanı John Kerry ile Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov arasındaki görüşmelerde olduğu gibi ABD ve Rusya arasındaki müzakerelerin Suriye dosyasında önemli bir rol oynadığı doğrudur. Ancak şuan bu tür müzakerelerin yapılıp yapılamayacağını onlara sormanız gerekir.

-Peki, artık Washington ve Moskova arasında bir diyalog olabilir mi?
Brüksel’deki Donörler Konferansı’nda, özellikle ana aktörleri ve başlıca donör ülkeleri krize siyasi bir çözüm bulma yolunda sürdürülebilir diyalogu ve ilerlemeyi teşvik etmek için bir araya getirmeyi amaçlıyoruz. AB, mümkün olduğunda diyaloga doğrudan katılmaya ve yardım etmeye hazırdır. Çünkü Suriye bizim için en önemli konulardan biridir.

-Suriye’deki sınır hatları bir yılı aşkın bir süredir ilk kez sabitlendi ve üç nüfuz alanı ortaya çıktı. AB’nin bu duruma ilişkin tutumu nedir? Tüm Suriye için aynı tutuma sahip misiniz?
Evet, AB, Suriye’nin birliği, egemenliği ve toprak bütünlüğüne saygıya dayalı olarak her bölge için aynı tutuma sahiptir. Bu ilkelerin yanı sıra aranan siyasi çözüm, BMGK’nın 2254 sayılı kararı çerçevesinde, Suriye’nin liderliğinde, Suriye'nin çıkarına ve geleceğine yönelik olmalıdır.

Suriye savaşının başlamasının üzerinden geçen 10 yılın ardından... Çatışmaya askeri bir çözüm yok
AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, 15 Mart 2021 tarihine denk gelen ve rejimin bastırması ve şiddet kullanmasıyla on yıldır devam eden bir çatışmaya dönüşen Suriye genelinde barışçıl protestoların başlamasının onuncu yıldönümü vesilesiyle yaptığı açıklamada şunları söyledi:
“Rejimin Suriye halkına karşı acımasızca uyguladığı baskı ve protestoların başlıca nedenlerine çözüm getirememesi, silahlı çatışmanın tırmanmasına ve uluslararası bir hal almasına yol açtı. Son on yılda, başta Suriye rejimi olmak üzere tüm taraflarca gerçekleştirilen sayısız insan hakları ihlalleri ve uluslararası insancıl hukukun ağır ihlali, çok büyük insani acılara neden oldu. Uluslararası insancıl hukuk ve uluslararası insan hakları hukukuna yönelik tüm ihlalleri gerçekleştirenlerden hesap sorulması, yasal bir gereklilik olarak ve Suriye’de sürdürülebilir barışın ve gerçek uzlaşının sağlanmasında temel bir unsur olarak son derece önemlidir. Şuan 5,6 milyon kayıtlı mülteci ve 6,2 milyon yerinden edilmiş insanın uluslararası hukuka uygun olarak güvenli, gönüllü, onurlu ve sürdürülebilir bir şekilde evlerine geri dönüşleri için elverişsiz koşullarda yaşadıkları Suriyeli mülteciler krizi, dünyanın en büyük yerinden edilme krizi olmaya devam ediyor. Buna ek olarak çatışmanın bölge genelinde ve ötesinde risk oluşturmasına ve terör örgütlerini harekete geçirmesine neden oluyor. AB, Suriye'deki tüm aktörlerin DEAŞ ile mücadeleye odaklanması gerektiğine ve terör örgütünün yeniden ortaya çıkmasını önlemenin bir öncelik olmaya devam ettiğine işaret ediyor. AB, baskıya son verilmesi ve tutukluların serbest bırakılmasını talep etmenin yanı sıra Suriye rejiminin ve müttefiklerinin, BMGK 2254 sayılı kararının tam olarak uygulanmasına katkıda bulunması konusundaki kararlılığını sürdürmektedir. AB’nin Suriye rejiminin önde gelen isimleri ve kurumlarına yönelik yaptırımları Mayıs ayı sonunda yenilenecek. AB, Siyasi süreçte somut ilerleme sağlanmadıkça Suriye'nin yeniden inşasına katkıda bulunmamak da dahil olmak üzere AB Konseyi'nde daha önce de belirtildiği gibi politikasını değiştirmedi ve halen Suriye’nin birliğine, egemenliğine ve toprak bütünlüğüne bağlı kalmaya devam ediyor. AB her zaman, BMGK’nın 2254 sayılı kararı uyarınca ve BM himayesinde, yönetim ilkelerini ve tüm Suriyeliler için en yüksek uluslararası şeffaflık ve hesap verebilirlik standartlarını karşılayan, diasporadaki Suriyelilerin de katılabileceği Suriye'de özgür ve adil seçimlerin düzenlenmesini desteklemeye hazırdır. Geçtiğimiz yıl yapılan milletvekili seçimleri veya bu yıl yapılması planlanan cumhurbaşkanlığı seçimleri gibi Suriye rejiminin düzenlediği seçimler, bu kriterleri karşılamadığından çatışmanın çözümüne katkıda bulunamaz ve Suriye rejimiyle herhangi bir uluslararası normalleşmeye yol açamaz. AB, bunu görmezden gelemez, çünkü savaş, Suriye'nin ve halkının geleceği rehin aldı. AB, BM ile birlikte 29-30 Mart tarihlerinde hükümetlerin ve uluslararası kuruluşların yanı sıra Suriye sivil toplumunun katılımıyla ‘Suriye’nin Geleceği’ konulu konferansların beşincisine başkanlık edecek. AB, Suriye krizinde etkili tüm uluslararası aktörler arasındaki diyalogu güçlendirmeye ve onları BMGK’nın 2254 sayılı kararı çerçevesinde siyasi bir çözüme yönelik güçlü desteği yeniden teyit etmek ve pekiştirmek için konferansta çabalarını birleştirme çağrısında bulunmaya hazırdır. Bu aynı zamanda, BM Suriye Özel Temsilcisi Pedersen’in BMGK’nın 2254 sayılı kararı çerçevesindeki çabaları için de geçerlidir. Bu çatışmanın askeri bir çözümü olamaz. Sürdürülebilir barış ve istikrar, ancak Suriye’nin liderliğinde, kadınların tam ve etkili bir şekilde katılımıyla ve Suriye toplumunun tüm kesimlerinin endişeleri dikkate alınarak gerçek ve kapsamlı bir siyasi çözümle sağlanabilir. Konferans, tıpkı önceki yıllarda olduğu gibi, Suriye içinde önemli ölçüde artan insani ihtiyaçların karşılanmasına yardımcı olmak için uluslararası mali destek sağlayacak. Aynı şekilde Suriyeli mülteciler, onları misafir eden toplumlar ve bölge ülkeleri için de mali destek temin edecek. Konferans, Suriye içindeki mevcut koşullarda yaşayan milyonlarca insanın hayati ihtiyaçlarını karşılayacak insani yardımların sınırlardan güvenli ve engelsiz bir şekilde geçmesini ve dağıtılmasını öngören 2533 sayılı BMGK kararının bir kez daha vurgulandığı güçlü bir çağrı olacak.”

Suriyeliler için 10 milyar dolar toplanması çağrısı
BM’deki insani yardım, mülteci ve kalkınma işlerinden sorumlu yetkililer, donör ülkeleri, on yıldır devam eden savaşın ardından hayati öneme sahip insani yardımlara ve geçinmek için mali desteğe ihtiyaç duyan Suriye’deki ve bölgedeki milyonlarca insan için harekete geçmeye ve onların yanında durmaya çağırdı.
Yetkililer, şuan Suriye ve bölgede insani ve diğer yardımlara ihtiyaç duyan ve geçtiğimiz yıla kıyasla 4 milyon kişinin daha eklendiği 14 milyon insan olduğunu, sayının çatışmanın başlangıcından bu yana hiç bu seviyelere ulaşmadığını belirttiler. Bu yıl, Suriyeliler ve mültecileri misafir eden toplulukları tam olarak desteklemek için 10 milyar dolardan fazlasına ihtiyaç olduğunu söyleyen yetkililer, bu rakama Suriye içindeki insani yardım müdahalesi için gerekli olan en az 4,2 milyar dolar ile bölgedeki mülteciler ve ev sahibi toplulukları desteklemek için gerekli olan 5,8 milyar doların dahil olduğunu kaydettiler.
BM İnsani İşlerden Sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı ve Acil Yardım Koordinatörü Mark Lowcock açıklamasında şunları söyledi:
“Suriyeliler için son on yıl umutsuzluk içinde ve felaketlerle geçti. Şimdi kötüleşen hayat şartları, ekonomideki gerileme ve Kovid-19 salgının yansımaları, daha fazla açlığa, yetersiz beslenmeye ve hastalığa neden oluyor. Çatışmalar azaldı ama barış gelmiyor. Şuan savaş döneminde olduğundan daha fazla insan yardıma ihtiyaç duyuyor. Çocuklar okullarına geri dönmeliler. İyiliğe ve insanlığa yatırım yapmak her zaman iyidir. Ancak bu yatırım, Suriye'deki insanlar için temel yaşam standartlarını korumak, sürdürülebilir barış için daha da büyük önem kazanmaktadır. Bu, herkesin çıkarınadır.”
BM Mülteciler Yüksek Komiseri Filippo Grandi ise açıklamasında, “On yıllık sürgünün ardından, Kovid-19 salgınının ezici yansımaları, geçim ve eğitim kaynaklarının kaybedilmesi, açlığın ve umutsuzluğun artması, mültecilerin sıkıntılarını daha da artırdı. Yıllarca hep birlikte güçlükle elde ettiğimiz kazanımlar riske girdi. Uluslararası toplum, ne mültecilere ne de onlara ev sahipliği yapan ülkelere sırtını dönemez. Mülteciler ve ev sahipleri, kararlılığımız, dayanışmamız ve değişmeyen desteğimizden daha azıyla karşı karşıya kalmamalılar. Eğer böyle bir durum gerçekleşirse bu, insanlar ve bölge için felaket olur” ifadelerini kullandı.
Uluslararası toplum, geçtiğimiz yıl Brüksel'de düzenlenen Suriye konulu konferansta, insani yardım, dayanışma ve kalkınma faaliyetlerini desteklemek için 5,5 milyar dolarlık mali destek taahhüdünde bulunmuştu.



İran’dan yeni saldırı tehdidi: Cevabımız çok daha yıkıcı olacak

İran Genelkurmay Başkanı Emir Hatemi, geçen ay yeri açıklanmayan bir noktadaki insansız hava aracı (İHA) fabrikasında basına röportaj verirken (İRNA)
İran Genelkurmay Başkanı Emir Hatemi, geçen ay yeri açıklanmayan bir noktadaki insansız hava aracı (İHA) fabrikasında basına röportaj verirken (İRNA)
TT

İran’dan yeni saldırı tehdidi: Cevabımız çok daha yıkıcı olacak

İran Genelkurmay Başkanı Emir Hatemi, geçen ay yeri açıklanmayan bir noktadaki insansız hava aracı (İHA) fabrikasında basına röportaj verirken (İRNA)
İran Genelkurmay Başkanı Emir Hatemi, geçen ay yeri açıklanmayan bir noktadaki insansız hava aracı (İHA) fabrikasında basına röportaj verirken (İRNA)

İran Genelkurmay Başkanı Emir Hatemi, bugün yaptığı açıklamada, ABD ve müttefiklerinin İran topraklarına yeniden saldırması hâlinde Tahran yönetiminin “çok daha yıkıc” bir karşılık vermeye hazır olduğunu belirtti. Açıklama, Ortadoğu’daki savaşla bağlantılı gerilimin yeniden arttığı bir zamanda yapıldı.

Şarku’l Avsat’ın Fars Haber Ajansı’ndan aktardığına göre İranlı komutan, “Bugün tamamen hazırlıklıyız. Düşman yeniden bir hata yapar ve daha önce onu çaresizliğe sürükleyen eylemlerini tekrarlarsa, kendisine ve destekçilerine vereceğimiz cevap şüphesiz çok daha yıkıcı olacak ve coğrafi sınırlarla kayıtlı kalmayacak” ifadelerini kullandı.

İran’dan Bahreyn’e beş günde üçüncü saldırı

İran, dün sabah beş gün içinde Bahreyn’e yönelik üçüncü saldırısını gerçekleştirdi. Devrim Muhafızları’na bağlı Sepah News internet sitesi, saldırıda Bahreyn’deki Şeyh İsa Hava Üssü’nde bulunan ABD kuvvetlerine ait bir radar sisteminin insansız hava araçlarıyla (İHA) hedef alındığını duyurdu.

Haberde, saldırının ABD askeri İHA’larının İran hava sahasını defalarca ihlal etmesine karşılık gerçekleştirildiği öne sürüldü.

Bahreyn Savunma Kuvvetleri Genel Komutanlığı ise bu sabah yaptığı açıklamada, ülkenin hava savunma sistemlerinin “hain İran saldırılarını” engellediğini bildirdi. Açıklamada, saldırının ayrıntılarına ilişkin bilgi verilmedi.

Öte yandan Kuveyt ordusu, dün gece yaptığı açıklamada, “düşman İHA saldırılarına” karşı koyduklarını duyurdu. Saldırıların kaynağına ilişkin bilgi paylaşılmazken halka yetkililerin talimatlarına uyma çağrısı yapıldı.

Diplomatik girişimlere rağmen gerilimin artma riski sürüyor

Savaşı kalıcı olarak sona erdirmeye yönelik diplomatik girişimler devam ederken, bölgeden gelen açıklamalar gerilimin düşeceğine veya yeni bir tırmanış yaşanacağına ilişkin çelişkili işaretler veriyor. Olası yeni bir gerilim artışının, özellikle küresel enerji fiyatları üzerinde daha büyük etkiler yaratabileceği değerlendiriliyor.

Ortadoğu’daki savaşta gerilimin yeniden yükseldiği bir dönemde ABD Başkanı Donald Trump da Tahran yönetiminin Washington'daki yetkilileri hedef almayı planladığına ilişkin haberleri ciddiye aldığını söyledi.

ABD’den Keşm Adası’na saldırı açıklaması

ABD'li bir yetkili, İran'a bağlı Keşm Adası'na yönelik saldırıları doğruladı.

İsminin açıklanmaması koşuluyla AFP'ye konuşan yetkili, ABD savaş uçaklarının “meşru müdafaa kapsamında” Keşm Adası'nda Devrim Muhafızları'na ait bir füze fırlatma noktasını hassas güdümlü mühimmatlarla vurduğunu belirtti.

Yetkili, saldırının ABD personelini ve varlıklarını hedef alan eylemlere karşılık gerçekleştirildiğini ifade etti.


İran politikası Trump yönetimindeki çatlağı büyütüyor

Trump ile Başkan Yardımcısı JD Vance arasındaki görüş ayrılığı, yakın dönem ABD tarihinde benzeri görülmemiş bir durum olarak değerlendiriliyor (AFP).
Trump ile Başkan Yardımcısı JD Vance arasındaki görüş ayrılığı, yakın dönem ABD tarihinde benzeri görülmemiş bir durum olarak değerlendiriliyor (AFP).
TT

İran politikası Trump yönetimindeki çatlağı büyütüyor

Trump ile Başkan Yardımcısı JD Vance arasındaki görüş ayrılığı, yakın dönem ABD tarihinde benzeri görülmemiş bir durum olarak değerlendiriliyor (AFP).
Trump ile Başkan Yardımcısı JD Vance arasındaki görüş ayrılığı, yakın dönem ABD tarihinde benzeri görülmemiş bir durum olarak değerlendiriliyor (AFP).

John Bolton

3 Kasım seçimleri öncesinde Trump’ın İran politikasındaki önceliği, ABD’de benzin fiyatlarını düşük seviyede tutmaktı. Trump, başkanlığına yönelik bir güven oylaması niteliği taşıyan seçimlerde ağır bir yenilgi almamak için bu hedefe ağırlık veriyordu.

Ancak Trump bu hedefinde başarısız oldu. Şimdi kendisini, ülke içinde iki yıl boyunca sürecek yoğun bir siyasi mücadele bekliyor. Buna rağmen İran'la ilgili temel stratejik sorular hâlâ yanıt bekliyor: ABD'nin ulusal güvenliği askeri operasyonların yeniden başlatılmasını mı gerektiriyor? Yoksa Demokratların tercih ettiği gibi Körfez'deki Amerikan askerlerinin geri çekilmesi mi gerekiyor?

Trump şimdilik kesin bir karar vermek yerine, 3 Kasım öncesinde izlediği politikayı sürdürmeyi tercih etti. Bu politika, İran'ın petrol ve doğal gaz ihracatına abluka uygulanmasını, Arap petrol üreticisi ülkelerin ihracatının artırılmasına destek verilmesini ve yalnızca İran'ın Körfez bölgesinde ve çevresinde gerçekleştireceği saldırılara karşılık olarak askeri güce başvurulmasını öngörüyor.

Bu yaklaşım kısa vadede sürdürülebilir olabilir ancak kalıcı bir çözüm sunmuyor. Trump'ın şaşırtıcı kararını anlayabilmek için yabancı gözlemcilerin, Trump ile yardımcısı JD Vance arasında giderek derinleşen görüş ayrılığını kavraması gerekiyor. ABD içinde bile henüz tüm boyutlarıyla netleşmeyen bu ayrışma, yakın dönem Amerikan siyasi tarihinde benzeri görülmemiş bir durum. Üstelik sonuçlarının İran dosyasının çok ötesine uzanması bekleniyor.

Bu anlaşmazlığın fitilini ateşleyen ilk isim de Vance oldu. Vance, seçimlerin ardından sosyal medyada yaptığı paylaşımda açıkça, "Kaybetmemizin nedeni savaş" ifadesini kullandı. Vance aynı anda birbiriyle çelişen iki hedefi gerçekleştirmeye çalışıyordu: Savaşın 2028'deki başkanlık seçimlerinde adaylık şansına zarar vermesinden çekindiği için kendisini savaştan uzak tutmak ve aynı zamanda Trump'la açık bir kopuş yaşamamak. Zira Trump'ın koşulsuz desteği olmadan Cumhuriyetçi Parti'nin başkan adaylığını kazanma ihtimali önemli ölçüde azalacaktı. Ancak Trump, Vance'in bu siyasi manevralarını fark etti.

Savaşın Amerikan tüketicileri için akaryakıt fiyatlarını gerçekten yükselttiğini kabul eden Trump, buna rağmen Vance'e yönelik sert bir açıklama yaptı. Trump, "Bir açıklama daha yapmalıydı: Aynı fırsat yeniden verilseydi bunu tekrar yapar mıydın? Cevap evet" dedi.

Trump, Vance'i kamuoyu önünde azarlayarak ve İran'ı vurma kararını yineleyerek yardımcısına açık bir uyarı göndermiş oldu. Trump'ın geçmişte üst düzey danışmanlarını kamuoyu önünde eleştirmesi, çoğu zaman bu isimlerin görevden ayrılmalarının yaklaştığına işaret etmişti.

Örneğin Trump, Ekim 2017'de Kuzey Kore konusunda yaptığı bir paylaşımda, dönemin Dışişleri Bakanı Rex Tillerson'a atıfta bulunarak şu ifadeleri kullanmıştı:

"Harika Dışişleri Bakanımıza, küçük roket adamla müzakere etmeye çalışarak zamanını boşa harcadığını söyledim. Enerjini boşa harcama Rex, yapılması gerekeni biz yapacağız."

Benzer şekilde, Ulusal Güvenlik Danışmanı HR McMaster'ın 2018'de yaptığı bir konuşmada Rusya'nın 2016 ABD başkanlık seçimlerine müdahalesine ilişkin kanıtların kesin olduğunu söylemesinin ardından Trump, kendi anlatımını benimsemediği gerekçesiyle McMaster'ı azarlamıştı.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Trump, bağımsız olarak seçilmiş olan başkan yardımcısını görevden alamaz. Ancak onu yönetim içinde etkisizleştirebilir ve siyasi önemini ortadan kaldırabilir. Görünen o ki Trump'ın yapmayı planladığı şey tam da bu.

İran'la savaşı sona erdirmek amacıyla müzakere girişiminde bulunan Vance, İran'ın ulusal güvenlik dosyalarından sorumlu üst düzey yetkililerinden Muhsin Rızai'ye doğrudan mesaj göndererek görüşmelerin önünü açmaya çalışmıştı. Trump başlangıçta bu girişime karşı çıkmamış olsa da Vance'i savaşın özünü kavrayamamakla eleştirmesinden birkaç gün sonra girişime kesin biçimde son verdi.

Trump, "İran'la bir anlaşmaya ihtiyacımız yok. O dönem çoktan geride kaldı" diye yazdı.

Bunun yerine Vance'e, Demokratların yönettiği eyalet ve kentlerdeki yolsuzluk ve suç sorunlarına odaklanma görevi verdi. Bunlar tamamen iç politikaya ilişkin konular. Trump'ın bu yolla, Kongre'nin yönetimi içindeki yolsuzluk iddialarına yönelik başlatacağı yeni soruşturma dalgasının kamuoyunun dikkatini dağıtmasını umduğu değerlendiriliyor.

İran dosyasında ve belki de genel olarak dış politikada Trump, Vance'i devre dışı bırakmış görünüyor. Vance, siyasi geleceğini ciddi biçimde riske atmadan Trump'ın İran politikasından uzaklaşamaz. Öte yandan 2028 başkanlık seçimlerinde Cumhuriyetçi Parti'nin adaylığını hedefleyebilecek diğer isimler de Vance'in içinde bulunduğu açmazı yakından takip ediyor. Vance'in giderek büyüyen sorunları, bu isimleri kendi adaylık ihtimallerini daha ciddi biçimde değerlendirmeye teşvik edebilir.

Ancak bundan sonra yaşananlar daha da şaşırtıcıydı. Trump'a, görev süresinin sonunda mevcut İran rejiminin iktidarda kalmasını kendi açısından bir yenilgi olarak görüp görmeyeceği soruldu. Trump, "Evet, bu bir yenilgi olur. Evet, bunun bir yenilgi olacağını düşünüyorum. Kesinlikle" yanıtını verdi.

Bu açıklama, Trump'ın 28 Şubat gecesi Florida'daki Mar-a-Lago konutundan yaptığı ve ABD-İsrail ortak saldırılarının İran'a karşı başlatıldığını duyurduğu açıklamadan bu yana rejim değişikliği çağrısına en fazla yaklaştığı tutum olarak değerlendirilebilir.

Trump'ın varsayımsal da olsa yenilgiye uğrayabileceğini kabul etmesi, alışılmış siyasi yaklaşımıyla tamamen çelişiyor. Bununla birlikte, gerçekten İran'da rejim değişikliği çağrısı yapmayı amaçlayıp amaçlamadığı henüz net değil.

Ancak Trump, 2016'dan bu yana Tahran'ın nükleer silah geliştirmesine izin verilemeyeceğini sürekli vurguluyor. Bu konuda bugün her zamankinden daha fazla kaygı duyulmasını gerektiren nedenler bulunuyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA), İran'ın İsfahan'daki uranyum zenginleştirme faaliyetlerini yeniden başlatması veya genişletmesi ihtimalinden endişe duyduğuna ilişkin haberler var.

İran'ın Natanz yakınlarındaki Bekdağ'da faaliyetlerini sürdürmesiyle birlikte değerlendirildiğinde bu gelişmeler, Tahran'ın askeri nükleer hedeflerinden vazgeçmediğini gösteren somut işaretler olarak öne çıkıyor.

Dolayısıyla Beyaz Saray'daki belirsizlik ve gerilime rağmen Trump, Körfez bölgesindeki mevcut durumun süresiz biçimde devam edeceğine güvenemez. ABD Başkanı, Tahran'da rejim değişikliğini gerçekten isteyip istemediği konusunda kararını vermek zorunda kalacak. Üstelik bu kararın yakın zamanda alınması gerekebilir.


İran’ın yeni hamlesi: Zarar verme kapasitesi ve nüfuzunun sınırları

Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)
Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)
TT

İran’ın yeni hamlesi: Zarar verme kapasitesi ve nüfuzunun sınırları

Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)
Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)

Elie el-Kusayfi

ABD'nin İran'a karşı savaş ile anlaşma arasında gidip gelen tutumu, Ortadoğu'da İran'ın yeni bir hamle dönemine girmesinin önünü açıyor. Bu dönemin temel özelliğini, güç unsurlarını yeniden toparlamak ve bölgesel nüfuz araçlarını devreye sokarak Washington'la yürütülen çatışma ve müzakere sürecinde elini güçlendirmek, bölge ülkelerine, özellikle de Körfez ülkelerine yeni güvenlik ve siyasi dengeler dayatmak oluşturuyor. Başka bir ifadeyle Tahran, ABD'nin kararsız tutumundan yararlanarak bölgedeki manevra alanını genişletmeye, hatta karşılık verme niteliği taşıyan bir saldırı stratejisi izlemeye çalışıyor.

İran, ABD ile anlaşma sağlanması, savaş çıkması veya mevcut gerilimin sürmesi ihtimallerini göz önünde bulundurarak bölgesel hamlelerini artırıyor.

ABD ve İsrail'deki seçimlerin sonuçları ve bunların İran'ın stratejisine sağlayabileceği hareket alanı, bu eğilimin önemini daha da artırıyor. Söz konusu sonuçların Donald Trump ve Binyamin Netanyahu'nun hesaplamalarına etkisi hem savaş hem de uzlaşma yönünde olabilir. Hatta İran dosyası, ekonomik ve deniz ablukası sürdürülürken ABD yönetiminin öncelikleri arasında askıda kalabilir.

Buna karşılık Tahran, baskılara dayanma kapasitesinin ve bölgenin birden fazla noktasında zarar verme ve baskı oluşturma araçlarını elinde tutmasının, gerek uzlaşma gerekse çatışma denkleminde kendisine ekonomik ve askeri imkânlarının ötesinde bir konum kazandırdığının farkında.

u7k
Irak'ın başkenti Bağdat'ta, 22 Eylül 2024'te Hizbullah Tugayları mensubu bir komutanın cenaze töreni (Reuters)

Bütün bunlar, ABD'nin bölgede son yılların en kapsamlı askeri yığınağını gerçekleştirdiği bir dönemde yaşanıyor. USS Roosevelt uçak gemisinin Ortadoğu'ya ulaşmasıyla bölgede bulunan iki uçak gemisine bir yenisi daha katıldı. Bu geminin bölgeden ayrılacak başka bir uçak gemisinin yerini almak üzere gönderildiği ihtimali bir kenara bırakılırsa, söz konusu konuşlandırmanın 19'unda yapılması beklenen Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki üçlü zirveyle bağlantılı olma ihtimali göz ardı edilemez. Özellikle nükleer silahların sınırlandırılması ve İran'la savaş konularının zirvenin gündeminde yer alabileceği değerlendiriliyor.

Dolayısıyla ABD'nin askeri yığınağı iki paralel mesaj veriyor: ABD, İsrail ve İran arasında yeni bir çatışma turu ihtimalinin yükselmesi ve Washington'ın askeri gücünü hem Tahran karşısında hem de Çin ve Rusya'yla ilişkilerinde müzakere kozlarını güçlendirmek için kullanması. Moskova ve Pekin, bölgede daha fazla istikrarsızlığa ve İran rejiminin zayıflamasına yol açarak mevcut bölgesel ve uluslararası dengeleri bozabilecek bir tırmanışın önlenmesini istiyor.

Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden harekete geçirme fırsatı sunduğunu düşünüyor.

Bu denklem, Washington ve Tel Aviv'deki iç siyasi hesaplarla da iç içe geçiyor. ABD seçimlerinin sonuçları, Demokratlara Trump üzerinde daha fazla baskı kurma imkânı sağlayabilir. Bu durum, önümüzdeki ayları Trump açısından dış politika dosyalarında daha serbest hareket edebileceği bir döneme dönüştürebilir. Öte yandan seçim yenilgisi, Trump'ı siyasi imajını yeniden güçlendirme ve stratejik başarılar elde edebildiğini gösterme zorunluluğuyla karşı karşıya bırakıyor.

İsrail'de ise Netanyahu, seçim sonuçları ve rakibi Gadi Eisenkot'un başbakanlığında yeni bir hükümet kurulması ihtimali nedeniyle hesaplarını yeniden yapmak zorunda olduğu bir geçiş dönemiyle karşı karşıya. Trump'ın siyasi bir başarı elde etme ihtiyacı ile Netanyahu'nun İsrail'deki dengeleri değiştirme ve iktidardaki konumunu sağlamlaştırma arzusunun kesişmesi, İran'a karşı gerilimin tırmandırılması için ilave bir alan oluşturabilir.

Buna karşılık Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden canlandırma fırsatı sunduğuna güveniyor. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da ülkesinin "ne savaş ne barış" durumunda kalmayacağını belirterek bu yaklaşımı dile getirdi. Bu açıklama, Tahran'ın ABD ve İsrail'e karşı doğrudan bir saldırıya girişmese bile bölgedeki başlıca nüfuz alanlarında harekete geçmeye hazır olduğu şeklinde yorumlanabilir.

İran'ın bugün sahip olduğu gücün temelinde, ekonomik ve deniz ablukasına, askeri baskılara rağmen bölge ülkelerinin güvenlik ve ekonomik çıkarlarına zarar verme ve bunları sekteye uğratma kapasitesini koruması yatıyor. Bu kapasite Tahran'a manevra alanı sağlarken, bölgesel nüfuz ağını korumakta ya da yeniden harekete geçirmekte neden ısrar ettiğini de açıklıyor.

Irak ve Yemen, İran'ın bölgesel nüfuzunu yeniden harekete geçirme stratejisinde en önemli iki cephe olarak öne çıkıyor.

Irak'ta Ali Zeydi hükümeti, silahları devletin denetimi altına alma ve İran'la bağlantılı silahlı gruplar üzerinde devlet otoritesini tesis etme konusunda zorlu bir sınavla karşı karşıya. Curf es-Sahr krizi bu açmazın somut örneklerinden biri. Hizbullah Tugayları, bölgeden ve silahlarından hiçbir baskı karşısında vazgeçmeyeceklerini açıklarken Zeydi, bölgenin kuşatılması, kontrol altına alınmasına yönelik planların tamamlanması ve bölgeye girilmesi ihtimaline karşı askeri hazırlık yapılması talimatını verdi.

Bu gelişmeler, Başbakanın Koordinasyon Çerçevesi liderlerine, hükümet güçleri bölgeye girmeden önce silahlı grupları çekilmeye ikna etmeleri için süre verdiğine ilişkin haberlerin ardından yaşandı.

Bu karşı karşıya geliş, Irak devletinin son yıllarda siyasi, askeri ve ekonomik nüfuzlarını devlet kurumlarının önüne geçebilecek ölçüde artıran silahlı güçleri denetim altına alma kapasitesinin sınırlarını ortaya koyuyor. İran'ın Irak'taki varlığını yeniden güçlendirmeye yönelik herhangi bir girişimi de Irak hükümeti ve Körfez ülkeleri üzerinde baskı kurmak için hazır durumda bulunan bu grupları devreye sokabilir. Ayrıca Irak toprakları, Suriye'ye yönelik tehditlerin genişletilmesi amacıyla kullanılabilir.

Böylece Irak, bölgesel güç dengelerinin temel halkalarından biri haline geliyor. Zeydi'nin silahlı grupları kontrol altına alma kapasitesi, yalnızca Irak devleti ile ülke topraklarındaki İran nüfuzu arasındaki ilişkinin geleceği açısından değil, İran'ın genel olarak bölgedeki nüfuzunun geleceği ve uluslararası ve bölgesel güçlerin bu nüfuzu sınırlandırma konusundaki kararlılığı ve kapasitesi açısından da belirleyici bir sınav niteliği taşıyor.

Yemen ise İran'ın Körfez ülkeleri, özellikle de Suudi Arabistan üzerinde baskı kurmak için kullandığı en önemli kozlardan biri olmayı sürdürüyor. Tahran, Husiler aracılığıyla bölgedeki deniz ulaşımını, deniz koridorlarının güvenliğini ve kritik tesisleri tehdit edebilecek imkânlara sahip.

Bu rolün yeniden canlandırılması, bir yandan Tahran'la istikrarlı bir denge kurmaya, diğer yandan kaynaklarını tüketebilecek ve ekonomik kalkınma önceliklerini aksatabilecek açık bir çatışmadan kaçınmaya çalışan Körfez ülkelerini yeniden karmaşık bir güvenlik denklemiyle karşı karşıya bırakabilir.

Bütün bu nedenlerle Irak ve Yemen, İran'ın askeri ve siyasi nüfuzunu Arap komşuları üzerinde baskı kurabileceği kozlara dönüştürme kapasitesinin sınanacağı iki temel alan olarak öne çıkıyor.

Bu gelişmeler, İran'ın Suriye'deki nüfuzunu yeniden canlandırmaya ya da en azından Şam'daki yeni yönetim üzerinde baskı kurmaya çalışıp çalışmayacağı sorusunu da gündeme getiriyor. Tahran, bunun için geçmiş yıllarda Lübnan ve Suriye'deki varlığını pekiştirmek amacıyla kullandığı araçları yeniden devreye sokabilir.

Lübnan'da Hizbullah'la bağlantılı patlayıcı, silah ve hücrelerin ortaya çıkarılması ile Lübnan-Suriye sınırından uyuşturucu kaçakçılığı yapılması gibi farklı güvenlik göstergelerinin yakından takip edilmesi gerekiyor. Suriye makamları, Humus petrol rafinerisini hedef almayı planlamakla suçladıkları bir hücrenin Hizbullah'la bağlantılı olduğunu öne sürerken, örgüt söz konusu hücreyle ilişkisini reddetti.

Bu göstergeler, İran'ın Irak'taki nüfuzunun Suriye üzerindeki olası yansımaları nedeniyle daha da önem kazanıyor. Tahran'a yakın Iraklı milisler, özellikle sınırların kırılganlığı ve silah ile militan hareketliliğinin denetlenmesindeki güçlükler nedeniyle Suriye yönetimi açısından başlıca güvenlik tehditlerinden birini oluşturuyor.

Şam şu ana kadar bu tehdidi kontrol altına almayı başaramadı. Dolayısıyla İran'ın Irak'ta yeniden güç kazanması, silahlı grupların harekete geçirilmesi ya da kaçakçılık, ikmal ve iletişim ağlarının yeniden kurulması yoluyla Suriye'de doğrudan sonuçlar doğurabilir.

Lübnan'da İran nüfuzunun yeniden güçlenmesi ise Hizbullah'ın askeri kapasitesinin ve örgütsel ağlarının bir bölümünü yeniden tesis edebilmesine, ayrıca Tahran'ın bölgesel hesaplarında Lübnan sahasını yeniden kullanmaya ne ölçüde hazır olduğuna ve bunun bedelini ödemeyi göze alıp almayacağına bağlı.

Kalibaf'ın Lübnan Meclis Başkanı Nebih Berri'ye Tahran açısından Lübnan dosyasının önemini bir kez daha vurguladığı doğru. Ancak son savaşın tecrübesi, İran'ın Hizbullah'ın Güney Lübnan'daki kazanımlarını savunmak için öngörülemeyen bedeller ödemeye hazır olmadığını gösterdi.

Ayrıca Hizbullah'ın Lübnan'ın iç siyasi dengelerinde ve bölgesel denklemde eski konumunu yeniden kazanabilmesi, ülkedeki iç siyasi gelişmelerin yanı sıra savaşın ortaya çıkardığı yeni bölgesel koşullara da bağlı. Bu koşullar arasında İran, ABD ve İsrail arasındaki uzlaşma ve tırmanma eğilimleri de bulunuyor.

Ancak burada özellikle dikkate alınması gereken husus, Irak, Suriye ve Lübnan'da mezhep temelli iç çatışmaların yeniden alevlenmesi ve bu çatışmaların birbirini beslemesi ihtimalinin ciddi boyutlara ulaşması. Böyle bir senaryoda Suriye, bir tarafta Hizbullah'ın, diğer tarafta Iraklı silahlı grupların hareketliliği arasında temel çatışma alanı haline gelebilir.

İsrail'in Filistin politikası ve yeni hükümetin yönelimi de bölgesel dengelerin geleceğini belirleyecek.

İsrail'deki son seçimlerin ardından İsrail-Filistin ilişkilerinin geleceği ve kurulacak yeni hükümetin niteliği de öne çıkan başlıklardan biri. Temel soru, İsrail'in Filistinlilerle çatışmayı kısmen kontrol altına alarak daha geniş siyasi ve bölgesel düzenlemelere alan açıp açmayacağı ya da Netanyahu'nun yerleşimci politikalarını sürdürme ve Filistinlilere herhangi bir önemli taviz vermeme yaklaşımını devam ettirip ettirmeyeceği.

Bu noktada İsrail'de son dönemde yürütülen bir tartışmaya dönmek gerekiyor. Bu tartışmaya göre İzak Rabin, Filistinlilerle barış sürecinde ilerleme sağlanmasının İsrail'in bölgesel konumunu güçlendirmek ve İran'a karşı stratejik üstünlük elde etmek açısından temel bir unsur olduğunu anlamıştı. Filistin meselesinde sağlanacak bir uzlaşma, İran tehdidine karşı geniş bir bölgesel cephe oluşturulmasına da yardımcı olabilirdi.

İsrail açısından bugün gündemdeki soru ise Eisenkot'un bu yaklaşımı benimseyip benimsemeyeceği. Böyle bir tercih, bölgedeki tüm dengeleri yeniden şekillendirebilir. Aksi durumda İsrail, önce İran'ı hedef alan Netanyahu çizgisinde kalmayı sürdürebilir.

Bu çerçevede, son İsrail seçimlerinin de ortaya koyduğu üzere, 1948 Araplarının siyasi ve toplumsal alandaki varlığının giderek güçlenmesi de yeni bir dinamik olarak öne çıkıyor. İsrail'in stratejik tercihleri üzerinde etkili olma imkânları sınırlı olsa da bu kesimin siyasi ve toplumsal baskı oluşturma kapasitesi yeni bir alan açıyor. Özellikle Filistin meselesinde uzlaşmanın, bölgenin istikrarını sağlamak ve siyasi-güvenlik dengelerini yeniden oluşturmak için temel bir giriş noktası olarak yeniden değerlendirilmesi arayışında bu dinamiğin incelenmesi gerekiyor.

Ancak asıl sorun, İran'ın bölgenin geleceğine ilişkin yaklaşımında yatıyor. ABD'nin bölgedeki askeri varlığını azaltması, orta ve uzun vadede kalıcı bir politikaya dönüşürse, İran'ın tarihsel taleplerinden biri olan yeni bölgesel düzenlemelerin önünü açabilir. Körfez ülkeleri de Tahran'la gerilimin azaltılmasına ve karşılıklı güvenlik çıkarlarına saygı gösterilmesine dayalı bir denge oluşturmak için istekli olduklarını ortaya koydu.

Buna karşın İran'ın tutumu, Tahran yönetiminin bölgesel güç unsurlarını bir araya getirerek kendi şartlarını dayatmayı tercih ettiğine işaret ediyor. İran, nüfuzunu açık biçimde sınırlandıracak bir uzlaşmaya yönelmek yerine Irak, Yemen ve Lübnan'daki baskı araçlarını elinde tutmayı, Suriye'de ise bu araçları yeniden devreye sokma imkânını korumayı tercih ediyor.

sxdefrgthy
Hizbullah destekçileri, 11 Kasım 2026'da Beyrut'un güney banliyösünde düzenlenen yıllık Şehitler Günü anma törenine katılırken (AFP)

İran'da karar alma merkezlerinin, dış nüfuzu rejimin varlığının ve konumunun güvencesi olarak gören, daha sertlik yanlısı yeni bir Devrim Muhafızları nesline geçmesiyle bu yaklaşım daha da güçlenebilir.

Bu tercihin tehlikesi, İran'ın ABD ile yürüttüğü çatışmayı zaman zaman İsrail'e, çoğu zaman ise Körfez ülkelerine yöneltmesinden kaynaklanıyor. Bu durum bölgesel uzlaşmayı daha karmaşık hale getirirken Arap ülkelerinin güvenlik yükünü de artırıyor.

Büyük bir güç olan ABD, Vietnam, Afganistan ve Irak örneklerinde görüldüğü gibi, askeri açıdan uzak coğrafyalarda aldığı darbeleri ve yaşadığı başarısızlıkları, uluslararası gücünde mutlaka köklü bir gerileme yaşanmadan göğüsleyebiliyor. Bölge ülkeleri, özellikle de Körfez ülkeleri ise her türlü tırmanışın sonuçlarını doğrudan üstleniyor ve bunun güvenlik ile ekonomi üzerindeki etkileriyle uzun yıllar boyunca mücadele etmek zorunda kalıyor.

Maliyetleri karşılama kapasitesindeki bu eşitsizlik, İran'a zarar verme ve baskı kurma alanı sağlıyor. Ancak aynı zamanda Tahran'ı, sahip olduğu nüfuzu uzun vadede bölgesel konumunu ve bölge ülkeleriyle ilişkilerini güçlendirecek bir siyasi istikrara dönüştürme sınavıyla da karşı karşıya bırakıyor.

Bu nedenle Ortadoğu'yu son derece karmaşık bir dönem bekliyor. Savaş, uzlaşma ve nüfuz haritalarının yeniden çizilmesi ihtimalleri iç içe geçmiş durumda. İran'ın yeni hamlesi, ABD'nin bölgedeki rolünün gerilemesiyle ortaya çıkabilecek boşluğu doldurma, son üç yılda uğradığı kayıpları telafi etme ya da Washington'la müzakerelerde elini güçlendirme girişimi olabilir.

Ancak önümüzdeki dönemin yönünü belirleyecek temel soru, Tahran'ın güç unsurlarını ve baskı araçlarını bir araya getirme politikasından vazgeçerek, ülkelerin birbirlerinin sınırları içindeki çıkarlarını karşılıklı olarak tanıdığı, tahakküm ve yayılmacı nüfuz dayatmalarına dayanmayan bölgesel dengeler kurmaya ne ölçüde hazır olduğudur.

Ortadoğu'nun istikrarı, İran'ın nüfuzunun kontrol altına alınabilmesine bağlı kalmayı sürdürecek. Bunun yanı sıra ABD'nin İsrail'i Filistinlilere yönelik dışlayıcı politikasından ve Lübnan ile Suriye'deki yayılmacı projelerinden vazgeçmeye zorlayacak baskıyı uygulama kapasitesi ve isteği de belirleyici olacak.

İran'ın zarar verme kapasitesi ile yeni bir bölgesel düzen dayatma gücünün sınırları, İsrail'in Filistinlilerle uzlaşmayı kabul edip etmeyeceği ya da onlara, Suriye'ye ve Lübnan'a yönelik aşırı sağcı politikalarını sürdürüp sürdürmeyeceği, önümüzdeki onlarca yıl boyunca Ortadoğu'da savaş ve barışın sınırlarını belirleyecek. Bölge, yaklaşık bir asırdır süren savaşların ardından yeni bir dönemin eşiğinde bulunuyor.