Çad’da Askeri Geçiş Konseyi iktidara geldi, Paris Sahel'deki ana müttefikini kaybetti

Paris, Sahel bölgesinde teröre karşı verdiği savaştaki ana müttefikini kaybetti.

Çad’ın merhum Cumhurbaşkanı İdris Debi 9 Nisan'da başkent Encemine’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçim kampanyasına katılmıştı. (AP) İdris Debi’nin oğlu Muhammed İdris Debi (sol üst). (Reuters) 
Çad’ın merhum Cumhurbaşkanı İdris Debi 9 Nisan'da başkent Encemine’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçim kampanyasına katılmıştı. (AP) İdris Debi’nin oğlu Muhammed İdris Debi (sol üst). (Reuters) 
TT

Çad’da Askeri Geçiş Konseyi iktidara geldi, Paris Sahel'deki ana müttefikini kaybetti

Çad’ın merhum Cumhurbaşkanı İdris Debi 9 Nisan'da başkent Encemine’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçim kampanyasına katılmıştı. (AP) İdris Debi’nin oğlu Muhammed İdris Debi (sol üst). (Reuters) 
Çad’ın merhum Cumhurbaşkanı İdris Debi 9 Nisan'da başkent Encemine’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçim kampanyasına katılmıştı. (AP) İdris Debi’nin oğlu Muhammed İdris Debi (sol üst). (Reuters) 

Çad’ı 30 yıldan uzun süredir yöneten Cumhurbaşkanı İdris Debi İtno’nun seçimlerde altıncı dönemi de kazandığının ilan edilmesinden bir gün sonra, ülkenin kuzeyinden gelen isyancılarla yaşanan çatışmalarda öldürüldüğünün duyurulmasının ardından ülkede tartışmalar hız kazandı. Cumhurbaşkanı’nın ölümünün ilanından kısa bir süre sonra, Debi’nin oğlu 37 yaşındaki General Muhammed İdris Debi İtno başkanlığında 18 aylık geçici bir askeri konsey kuruldu. Yönetim İdris Debi İtno’nun oğluna devredildi.
Konsey, parlamentoyu ve hükümeti feshetti, kara ve hava sınırlarını kapattı, sokağa çıkma yasağı ilan etti. Ayrıca okullar ve kamu daireleri de kapatıldı. Cumhurbaşkanlığı Muhafızları birimleri ve güvenlik güçleri, sessiz kalan başkent sokaklarına konuşlandırıldı.
Askeri Geçiş Konseyi tarafından yaşananlara ilişkin yapılan açıklamada, İdris Debi İtno’nun Çad topraklarının bütünlüğünü savunmak için girdiği savaş alanında son nefesini verdiği” kaydedildi ve Libya'dan gelen paralı askerlere karşı kahramanca savaştığı vurgulandı.
Söz konusu açıklamayla önceki gün aralarında İdris Debi’nin de yer aldığı, uzun bir ‘öldürülecek hükümet güçleri’ listesi yayınlayan Çad'da Değişim ve Uyum Cephesi’ne (ÇDUC) atıfta bulunuldu. Açıklamaya göre Askeri Geçiş Konseyi, ulusal bağımsızlığın, Çad'ın toprak bütünlüğünün ve ulusal birliğin garantörü olacak ve uluslararası anlaşmalara ve sözleşmelere saygı gösterecek.
Debi'nin ölümümün yerel ve bölgesel etkilerini gözlemlemek için vakit henüz çok erken olsa da Batılı analistlere göre Çad Cumhurbaşkanı’nın ölümü, başta Fransa olmak üzere Batı için büyük bir kayıp oldu. Geçen yıl mareşal rütbesine terfi eden Çad lideri, Sahel bölgesinde teröre karşı yürütülen savaşta Fransa için önemli bir müttefikti. Mali'deki uluslararası güce ve G5 Sahel Afrika Ortak Gücü’ne de katkıda bulundu. 
Cumhurbaşkanı Debi İtno'nun ölümü, eski Cumhurbaşkanı Hissene Habre rejimini sona erdirmek için kendisine sağladığı askeri destekle 1990'da iktidara gelmesini sağlayan eski sömürge ülkesi Fransa için büyük bir kayıp anlamına geliyor. Debi, 31 yıl boyunca Elysee Sarayı'nın ‘şımarık çocuğu’ olarak nitelendi. Debi, Fransa’nın eski sosyalist Cumhurbaşkanı François Mitterrand'ın yönetiminde iktidara geldi. Paris, sağ kanattan Jacques Chirac ve Nicolas Sarkozy, diğer sosyalist isim François Holland ve son olarak da sağ ve sol arasında sınıflandırılması zor olan Emmanuel Macron dönemlerinde Debi’ye sadık bir "müttefik" olarak kalmaya devam etti.
Paris’e 2019'un başında yaptığı son ziyarette Elysee Sarayı tarafından Debi için kırmızı halı serildi. Aynı yıl Fransız hava kuvvetleri, Cumhurbaşkanı Debi'yi devirmek için Çad'ın kuzeydoğusundan başkente doğru gelen ağır silahlarla donatılmış araç konvoylarını hedef aldı. Çad’da 2008 yılında da benzer bir senaryo yaşanmıştı. Başkentin birçok mahallesinin kontrolünü ele geçirerek darbe girişiminde bulunan isyancı güçler Fransa’nın desteği ile Encemine’deki başkanlık sarayının kapısında durdurulmuştu. Fransız kuvvetler uluslararası havaalanını ve saraya giden yolu kapattı. Böylece Fransa Debi’ye yönetimi kurtarması için çeşitli dönemlerde destek sağladı. Bu olaydan iki yıl önce, yani 2006'da da benzer bir isyan girişimi bastırıldı. Kısacası Paris, Fransa'nın görmezden geldiği sahte demokrasi maskesi altında ülkesini demir bir el ile yöneten İdris Debi rejimi için bir "hayat sigortası" olarak görülüyordu.
Paris ve Debi arasında ortak çıkarlara dayanan köklü bir bağ var. Çad ve Sudan sınırlarının her iki yakasındaki Zagava kabilesinden olan Debi, 1976'da Fransız askeri okullarında askeri pilot oldu. Ardından 1985'te Fransa'ya geri döndü ve burada subay olmak için harp kolejine girdi. Libya lideri Albay Kaddafi'ye karşı savaşında Hissene Habre’nin emri altında çalışıyordu. Ancak daha sonra Habre’yi devirdi ve Kaddafi’nin desteğini almak için Libya'ya gitti. İstediği desteği alan Debi, Sudan'da Darfur bölgesinden harekete geçen çok sayıda kuvvet oluşturarak Fransa’nın desteğiyle başkent Encemine’ye girdi.
Habre de Fransa’nın desteğini talep etti. Ancak Paris yönetemi, ‘ABD’nin adamı’ olarak gördüğü Habre'nin talebine yanıt vermedi. Debi, 30 yıl boyunca Çad'da iktidarını demir yumrukla yürüttü. Yapılan değerlendirmeler Debi’nin bunu acımasız baskı, ordunun mutlak sadakati ve Paris'in sağladığı destek ve korumayı satın aldığı petrol gelirleri ile sağladığı yönünde.
Elysee Sarayı tarafından dün yapılan açıklamada, Cumhurbaşkanı Macron'un “Fransa'nın Çad'ın güvenliği ve bölgenin istikrarı için 30 yıldır yorulmadan çalışan cesur bir arkadaşının kaybından dolayı derinden etkilendiği” sözleri ile aktarıldı. Paris, Çad halkının yanında durduğunu ve ülkenin istikrarına ve toprak bütünlüğüne bağlılı olduğunu vurguladı. Fransa, Askeri Geçiş Konseyi’nin kurulmasına ilişkin yaptığı açıklamada, siyasi geçiş sürecinin "sınırlı bir süre" olması ve "barışçıl" koşullarda ve diyalog çerçevesinde gerçekleşmesi çağrısında bulundu. Bunun sivil kurumlara dayalı kapsayıcı bir hükümetin hızla geri dönüşüne olanak sağlayan bir süreç olması gerektiğini vurguladı.
Her ne kadar Debi yönetimindeki Çad ardı ardına birçok şoka maruz kalsa da rejim kontrolü sağlamayı başardı. Şarku'l Avsat'ın edindiği bilgiye göre Debi, teröre karşı savaşa katılan Fransız kuvvetlerine Barkhane Operasyonu’nun komutanlığı için bir karargah ve bir hava üssü hizmeti sundu.
Paris Nanterre Üniversitesi'nden Çadlı araştırmacı Kelma Manatouma'ya göre Debi, Fransızların elinde bir kozdu ve Çad'ın Paris’in çıkarlarının merkezinde, stratejik bir konumda olduğunu erken bir vakitte anladı. Debi, güçlerini Paris'in hizmetine sundu ve Fransız kuvvetlerine 2013'ün başlarında Mali'yi ve başkenti Bamako'yu aşırılık yanlısı gruplardan kurtarmak için müdahale ettiklerinde yardım etti. Daha sonra G5 Sahel Ortak Gücü’ndeki birliklere katıldı ve önceki yıl militanların yoğun bir şekilde faaliyet gösterdiği üçlü sınır bölgesine (Mali, Nijer ve Burkina Faso arasında) bin 250 asker gönderdi. Paris, kıyıdaki varlığının yükünü azaltmak için Debi’den destek alıyordu. 
Ancak Çad sadece askeri açıdan değil, aynı zamanda petrol zengini bir ülke olduğu için Fransız malları açısından iyi bir pazardı. Fransızca konuşulan bir ülke olan Çad aynı zamanda Fransız kültürünü de yaşatıyor. Bu nedenle ülkenin birden fazla nedenden dolayı Fransa için önemli bir müttefik olmaya devam edeceği ve Paris'i Çad’a bağlayan bağın uzun süre devam edeceği belirtiliyor.



Sahel bölgesinde güvenlik kaosu… Silahlar, silahlı kişiler ve teröristler

Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)
Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)
TT

Sahel bölgesinde güvenlik kaosu… Silahlar, silahlı kişiler ve teröristler

Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)
Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)

Sağir el-Hidri

Sahel ülkelerinde siyasi ve güvenlik alanındaki kaosun giderek derinleştiği bir dönemde, uluslararası raporlar sahada hızla kazanımlar elde eden silahlı grupların silah kaynakları meselesini yeniden gündeme taşıdı.

Çatışmalarda Silahlanma Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayımlanan bir raporda, söz konusu grupların silahlarının yaklaşık yüzde 20’sinin Burkina Faso, Mali, Nijer ve Çad gibi ülkelerin düzenli ordularına ait stoklardan geldiği belirtildi. Askerî kışlaları hedef alan saldırılar nedeniyle bu oranın daha yüksek olabileceği tahmin ediliyor.

Raporda, 2014-2023 yılları arasında ele geçirilen 700 ila 726 silahın analizine yer verildi. Bu silahların büyük bölümünün 1960’lı, 1970’li ve 1980’li yıllarda üretildiği; saldırı tüfekleri, ağır makineli tüfekler, havan topları ve diğer silah türlerini kapsadığı kaydedildi.

Karaborsa

Sahel ülkeleri son yıllarda, Batı’nın nüfuzuna karşı çıkan yönetimlerin iktidara gelmesine yol açan bir dizi askerî darbeye sahne oldu. Bu yönetimler başlangıçta paramiliter Wagner grubu, daha sonra ise doğrudan Rusya Savunma Bakanlığı’na bağlı Afrika Kolordusu aracılığıyla Rusya’nın güvenlik ve askerî desteğine başvurdu.

Nijerli güvenlik araştırmacısı Muhammed Evval, “Nijer, Mali, Burkina Faso ve Çad’daki silahlı grupların cephaneliği meselesi artık ulusal güvenlik sorunu haline geldi. Bu gruplar, Sudan, Etiyopya ve Libya gibi ülkelerin bitmek bilmeyen savaşlara sürüklenmesinden bu yana büyük ölçüde genişleyen karaborsadan temin edilen gelişmiş ekipmanlara sahip” değerlendirmesinde bulundu.

Evval yaptığı açıklamada, “Sahel’deki silahlı gruplar, kontrol ettikleri bölgelerde halka vergi ve haraç uygulayarak yeni finansman kaynakları bulmayı başardı. Bu da yeni silahlara kolayca ulaşmalarını sağlıyor. Söz konusu durumun bölge güvenliği açısından yıkıcı sonuçları bulunuyor” ifadelerini kullandı.

Evval ayrıca, askerî kışlaları hedef alan ve çok sayıda askerî teçhizatın ele geçirildiği saldırılar nedeniyle düzenli orduların silah stoklarının da tehdit altında olduğuna dikkat çekti.

Libya mirası

Nitekim, El Kaide örgütüyle bağlantılı Cemaat Nusret el-İslam ve’l Müslimin (CNIM) grubu, son olarak ülkenin orta kesimindeki Dioura kentinde Mali ordusuna ait bir kışlaya saldırı düzenledi. Saldırıda çok sayıda asker öldürülürken, bazı askerler esir alındı ve büyük miktarda askerî teçhizat ele geçirildi. Grubun saldırılarının son dönemde önemli ölçüde yoğunlaşması, gelişmenin geniş çaplı endişelere yol açmasına neden oldu.

Afrika meseleleri uzmanı siyaset araştırmacısı Ömer Sidi Muhammed Kalika, “Libya’da Muammer Kaddafi rejiminin devrilmesinden bu yana Sahel bölgesi büyük bir silah akışına sahne oldu. Bunun nedeni, çoğunluğu Nijer ve Mali kökenli Tuareglerden oluşan, eski rejime bağlı çok sayıda askerî birliğin bölgeden göç etmesiydi. Resmî verilere göre, bölgede çeşitli türlerde on binlerce silah yayıldı. Ayrıca bölge, uyuşturucu ticareti ve organize suç faaliyetlerinin de merkezlerinden biri olarak silahların yayılmasına katkıda bulunan bir başka kaynak konumunda” değerlendirmesinde bulundu.

Kalika, “Rehinelerin serbest bırakılması karşılığında ödenen fidyelerden elde edilen büyük miktardaki para da silahlanmanın temel kaynaklarından biri. Bunun son örneklerinden biri, Mali’de silahlı bir grup tarafından kaçırılan vatandaşlarından birinin serbest bırakılması için Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) ödediği 10 milyon dolarlık fidyeydi. Ardından bir ABD vatandaşı, iki Rus ve iki Avrupa ülkesi vatandaşı için de fidyeler ödendi” dedi.

Kalika, “Bilgi sahibi kaynaklara göre silahlı gruplar, söz konusu rehine takasları ve serbest bırakmalar karşılığında büyük miktarda para elde etti. Rusya ile Ukrayna arasındaki nüfuz mücadelesinin bölgeye yayılması da bazı grupların silahlandırılmasında başka bir kaynak haline geldi. Nitekim bölge ülkeleri, Rusya ile müttefik olan ordulara karşı savaşan silahlı gruplara silah ve eğitim desteği sağlamakla Kiev’i defalarca suçladığını” belirtti.

Kalika ayrıca, söz konusu grupların düzenli orduların kışlalarına yönelik yoğun saldırıları sonucunda ele geçirdikleri ganimetlerin de silahlanmaları açısından önemli bir kaynak oluşturduğunu ifade etti.

Kalika’ya göre bölge ordularının silah akışını durduramamasının ardında, bölgenin güvenlik açısından kırılgan yapısı, zorlu coğrafi koşulları ve yıllardır silahların kontrolsüz biçimde yayıldığı Libya ile arasındaki geniş sınırlar bulunuyor.  Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre uluslararası güçlerin farklı gündemler doğrultusunda rekabet etmesi de bu ülkelerin silahların yayılmasını önleme çabalarının önüne yeni bir engel çıkarıyor. Bunlara, bazı ülkelerin vatandaşlarının serbest bırakılması karşılığında yüksek miktarda fidye ödemeyi kabul etmesi ile bölgede çetelerin, uyuşturucu ticaretinin ve organize suç faaliyetlerinin yaygınlaşması da ekleniyor.

Kıyasıya rekabet

Bu gelişmeler, Sahel ülkelerinde çatışmaların artması ve merkezî hükümetlerin CNIM ile Azavad Kurtuluş Cephesi gibi gruplarla yeni çatışma süreçlerine girmesi üzerine Birleşmiş Milletler (BM) raporlarının insani durumun daha da kötüleştiği uyarısında bulunduğu bir dönemde yaşanıyor.

Evval, “Sahel bölgesinde kontrolsüz silahlanma sorununu çözmeyi zorlaştıran unsurlardan biri de uluslararası güçlerin bölgede nüfuz sahibi olmak için yürüttüğü yoğun rekabet. Bu süreçte güvenlik sorunları büyük ölçüde göz ardı ediliyor” değerlendirmesinde bulundu.

Evval, “Son yıllarda Fransa ve Rusya’nın askerî müdahaleleri, deneyimli silahlı gruplarla mücadelede kayda değer sonuçlar vermedi. Bu nedenle krizin daha da derinleşmesi bekleniyor” ifadelerini kullandı.


Afrika’daki anlaşmazlığın bölünme tehdidi yarattığı Frankofoni Zirvesi Kamboçya’da başladı

Phnom Penh’de kurulan “Frankofoni Köyü”nü ziyaret edenler (AP)
Phnom Penh’de kurulan “Frankofoni Köyü”nü ziyaret edenler (AP)
TT

Afrika’daki anlaşmazlığın bölünme tehdidi yarattığı Frankofoni Zirvesi Kamboçya’da başladı

Phnom Penh’de kurulan “Frankofoni Köyü”nü ziyaret edenler (AP)
Phnom Penh’de kurulan “Frankofoni Köyü”nü ziyaret edenler (AP)

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Fransızca konuşan ülke ve bölgelerin iki yılda bir düzenlediği zirveye katılmak üzere Kamboçya’ya gidiyor. Macron, ülkesinde halkın tepkisine yol açan protestolar ve uluslararası alandaki karmaşık siyasi sorunlarla karşı karşıya kalmışken, Afrika’daki anlaşmazlık da zirvenin gündemine gölge düşürüyor.

Kamboçya’nın başkenti Phnom Penh, Uluslararası Frankofoni Örgütü’nün (OIF) üç gün sürecek toplantılarına ev sahipliği yapıyor. Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgiye göre bugün başlayan zirve, gelecek pazartesi günü sona erecek.

Macron’un, Fransızca konuşan 90 ülke ve hükümetin üye olduğu örgütün zirve toplantısına katılması ve ikili görüşmeler gerçekleştirmesi bekleniyor. Örgütün 53 tam, 5 ortak ve 32 gözlemci ülkesi bulunuyor.

Kamboçya’nın başkenti Phnom Penh’deki pazarlardan biri (AFP)
Kamboçya’nın başkenti Phnom Penh’deki pazarlardan biri (AFP)

Kamboçya, 2024 yılında bir önceki zirveye ev sahipliği yapan Fransa’dan dönem başkanlığını devralacak.

Diplomatik açıdan hassas konular, Macron ve zirveye katılan liderler için önemli bir sınav niteliği taşıyor. Özellikle örgütün gelecek dört yıl görev yapacak yeni genel sekreterinin belirleneceği pazartesi günkü oylama, zirvenin en kritik gündem maddelerinden biri olacak.

Genel sekreterlik yarışında, aralarında ciddi anlaşmazlıklar bulunan iki Afrika ülkesinden adaylar öne çıkıyor. Üçüncü dönem için yeniden aday olan Ruandalı Louise Mushikiwabo ile Kongo Demokratik Cumhuriyeti'nin bağımsızlık mücadelesinin efsanevi lideri Patrice Lumumba'nın kızı, 71 yaşındaki Kongolu Juliana Lumumba yarışıyor.

Kinşasa yönetimi, Washington ve Birleşmiş Milletler uzmanları, Ruanda'yı isyancı M23 hareketine destek vermekle suçluyor. Söz konusu hareket, Ruanda sınırındaki, maden kaynakları bakımından zengin doğu Kongo'da kontrol sağlamak için mücadele eden yaklaşık 100 silahlı gruptan biri. Kigali yönetimi ise bu suçlamaları sürekli reddediyor.

Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Mushikiwabo'nun yeniden seçilmesi hâlinde örgütten ayrılabileceği uyarısında bulundu. Böyle bir gelişmenin Frankofoni açısından ağır darbe olacağı değerlendiriliyor. Zira Kongo Demokratik Cumhuriyeti, 110 milyonu aşan nüfusuyla dünyanın en fazla Fransızca konuşan nüfusuna sahip ülkesi konumunda. Ülkenin Fransızca konuşan nüfusu, Fransa'nın nüfusundan 40 milyon daha fazla.

Şarku’l Avsat'ın AP’den aktardığına göre krizden çıkış yolu olarak Romanya ve Moritanya'dan iki aday da uzlaşma seçenekleri arasında öne çıkıyor.


Nijer'in batısında silahlı kişiler en az 38 sivili öldürdü

Nijer'in başkenti Niamey'den genel görünüm. (Arşiv – Reuters)
Nijer'in başkenti Niamey'den genel görünüm. (Arşiv – Reuters)
TT

Nijer'in batısında silahlı kişiler en az 38 sivili öldürdü

Nijer'in başkenti Niamey'den genel görünüm. (Arşiv – Reuters)
Nijer'in başkenti Niamey'den genel görünüm. (Arşiv – Reuters)

Nijer'in batısında, Burkina Faso ve Mali sınırına yakın Tera kenti çevresinde kimliği belirsiz silahlı kişilerin düzenlediği pusuda perşembe günü en az 37 sivil hayatını kaybetti.

Şarku’l Avsat'ın AFP’den aktardığına göre eski bir yerel yetkili, saldırının Tera kentindeki haftalık pazara gitmekte olan Tilem köyü sakinlerini hedef aldığını söyledi. Yerel savunma güçlerinin eşlik ettiği grubun, Tera'ya doğru ilerlediği sırada kimliği belirsiz silahlı kişilerin pususuna düştüğünü belirtti.

Yetkili, “37 kişi olay yerinde hayatını kaybetti. Cuma sabahı ise yaralı bir kişi daha yaşamını yitirdi ve toplam can kaybı 38'e yükseldi” dedi.

Söz konusu kaynak, hayatını kaybedenler arasında 11 yerel savunma gücü mensubu, 7 kadın ve 20 erkeğin bulunduğunu bildirdi.

Tera'da yaşayan bir kişi de saldırıda kadın ve çocukların da aralarında bulunduğu 37 kişinin öldüğünü belirterek, çok sayıda yaralının Tera'daki hastaneye kaldırıldığını ifade etti.

Nijer, son 10 yılda El Kaide ve DEAŞ bağlantılı grupların düzenlediği kanlı saldırılara sahne oldu. Temmuz 2023'te yönetimi devralan askerî cunta ise ülkedeki şiddet olaylarını kontrol altına almakta başarısız oldu.

Mali ve Burkina Faso sınırında bulunan Tillaberi bölgesi, sık sık kanlı saldırıların hedefi oluyor.

Silahlı Çatışma Konumu ve Olay Verileri Projesi'nin (ACLED) verilerine göre bölge, 2025 yılında Sahel'in en fazla can kaybının yaşandığı bölgesi olurken, saldırılarda en fazla siviller hedef alındı.