İran cumhurbaşkanı adaylarının ikinci münazarada bir birilerini suçladılarhttps://turkish.aawsat.com/home/article/3018271/i%CC%87ran-cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1-adaylar%C4%B1n%C4%B1n-ikinci-m%C3%BCnazarada-bir-birilerini-su%C3%A7lad%C4%B1lar
İran cumhurbaşkanı adaylarının ikinci münazarada bir birilerini suçladılar
Münazarada nükleer anlaşma, özgürlükler, gençlerin ve kadınların içinde bulundukları koşullar ve Sünnilere karşı ayrımcılığın kaldırılması ele alındı
Tahran’daki bir döviz bürosunda dün cumhurbaşkanlığı adayları arasında yapılan münazara sırasında eski Merkez Bankası başkanı Abdunnasır Himmeti'yi dinleyen İranlılar (Mehr)
İran cumhurbaşkanı adaylarının ikinci münazarada bir birilerini suçladılar
Tahran’daki bir döviz bürosunda dün cumhurbaşkanlığı adayları arasında yapılan münazara sırasında eski Merkez Bankası başkanı Abdunnasır Himmeti'yi dinleyen İranlılar (Mehr)
İran’da cumhurbaşkanlığı seçimlerine on gün kala adaylar arasında yapılan ikinci münazarada, yedi aday, siyasi, sosyal ve kültürel alanlara ilişkin planlarını sunmadan önce bir birlerine çeşitli düzeylerde suçlamalarda bulundular.
Adaylar, münazaranın başlarında İran medyasının tartışma ve soru sorma yöntemiyle ilgili yaptığı eleştirilere katıldılar. Reformculara yakın olarak nitelendirilen cumhurbaşkanı adayı eski Merkez Bankası Başkanı Abdunnasır Himmeti, münazara ile televizyonda ekranlarında haftalık olarak yayınlanan bilgi yarışmaları arasında bir karşılaştırma yaparken bir diğer aday Said Celili, her bir adaya ayrı ayrı sorular sorulmasındansa, tüm adaylara aynı soruların sorulması çağrısında bulundu.
Seçimlerdeki ‘iyi polis - kötü polis’ durumunu eleştiren Himmeti, muhafazakar adayların, Yargı Erki Başkanı İbrahim Reisi'nin ‘gölge adayları’ oldukları yönündeki suçlamalarını yineledi.
İran’ın petrol satışlarının ABD yaptırımları nedeniyle iki yıl içinde 75 milyar dolar gerilediğini belirten Himmeti, “Yaptırımlar ekonomik sorunlara neden oluyor, ancak arkadaşlar bunu görmezden geliyor” dedi. Himmeti, yaptırımlardan kazanç sağlayanların yıllık yüzde 20 pay, yani İran dış ticaret hacminin 16 milyar dolarını alacağına dikkati çekti.
İran Dini Lideri Ali Hamaney'in Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi'ndeki temsilcisi olan muhafazakar rakibi Said Celili’yi İran’ın Kara Paranın Aklanmasının Önlenmesine İlişkin Mali Çalışma Grubu’na (FATF) katılmasını engellemekle suçlayan Himmeti, “Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi’nde (DMTK) FATF projesini devre dışı bıraktınız” dedi. Celili’yi yaptırımların uygulanmasına yol açan başlıca isimlerden biri olarak niteleyen Himmeti, “İçerideki çekişmenin ülke çıkarlarına mal olduğunu görüyoruz” şeklinde konuştu.
Ahlak polisinin başta kadınlar olmak üzere gençlerin özgürlüklerini kısıtlamasını eleştiren Himmeti, ‘cinsiyet ayrımcılığı’ ile mücadele amacıyla kabinesinde en az beş kadının yer alacağı vaadinde bulundu. Ayrıca, Sünnilere yönelik ayrımcılığı ortadan kaldırma ve Sünni yetkililerin sayısını üç katına çıkarma sözü veren Himmeti, kendini ‘sessizlerin sesi ve güçsüzlerin gücü’ olarak niteledi. Eski Merkez Bankası Başkanı, ekonomi alanındaki ve medyadaki tekelleşmeyi de eleştirdi.
Beş adaya hitaben, “Tek taraflı düşünüyorsunuz” diyen Himmeti, “Gençler neden ülkeyi terk etmek istiyor? Gençlerin eğlence araçları neler? Evlenmek zorlaştı, peki biz onlar için ne yaptık? İşleri yok, sosyal hayatları yok” ifadelerini kullandı. Himmeti ayrıca İran'da kuşaklar arasındaki kültürel farklılıkların altını çizdi.
Açıklamaları sırasında otuz yıldır ülkenin ekonomisi, sermayesi ve kurumları üzerinde hegemonyası olan bir yapıyı suçlayan Himmeti, “yolsuzluk, aşiretçilik ve çeteler” ile mücadele sözü verdi. Himmeti, “Kalkınmaya odaklanmak yerine Beyaz Saray'da Hüseyniye (Şiilerin Muharrem ayında matem törenlerini icra ettikleri yerlerin genel adı) kurmaya çalışıyorlar. Suudi Arabistan Büyükelçiliğine kim saldırdı? Kim yerli para biriminin değer kaybetmesine neden oldu, kim komşularımızla ilişkilerimizi bozdu? Arkalarında kim var? Bu yapıyı aşamazsak sorunları çözemeyiz” diye konuştu.
Ülkenin ekonomik durumunun kötü olduğu konusunda uyaran eski Merkez Bankası Başkanı, “Cumhurbaşkanı şeffaflık üzerinde çalışmalı ve yolsuzlukla mücadele etmelidir” dedi. Muhafazakar adayların dayatmak istediği yöntemi ortadan kaldırmak için İranlılardan seçimlere katılmalarını isteyen Himmeti, “Tüm dünyayla ilişkiler kurmayı hedefliyorum. Bir an önce kalkınma trenine yetişmeliyiz” ifadelerini kullandı.
Buna karşın Himmeti’nin açıklamalarını protesto eden bir diğer aday Said Celili, “Beyaz Saray'da bir Hüseyniye'nin kurulmasının istendiği yönünde söyledikleriniz yalandır. Bu korkuluk artık işe yaramıyor” dedi. FATF’a ilişkin bir karar için DMTK’da tartışıldığı ilk günden itibaren çağrıda bulunduğunu vurgulayarak, FATF ile ilgili herhangi bir tutumun ilan edilmemesini Ruhani hükümetinin talebine bağlayan Celili, “Ülkenin zamanı basitçe boşa harcandı. Sekiz yıl boyunca ertelemeler ve hatalarla zaman kaybedildi. Ülke, bir dört yılda aynı şekilde yönetilmemeli. Artık bir sıçrama yapmalıyız. Fakat FATF yüzünden elimiz kolumuz bağlı mı duracağız? Ülke pasif hale gelmemeli. Sizler sorunu doğru anlamamışsınız” şeklinde konuştu.
Hükümetin gün be gün üç-dört ülke tarafından pasif hale getirildiğini söyleyen Celili, ‘fırsatları kaçırmama ve mevcut fırsatları harekete geçirme’ çağrısında bulundu. İran'ın dış politika öncelikleriyle ilgili olarak ise Celili, dünyadaki 200 ülkeyle yapıcı bir şekilde anlaşmaya ve tüm fırsatları incelemeye çalıştığını belirtti.
Celili sözlerini şöyle sürdürdü:
“Elimizde büyük fırsatlar var... Ekonomik ilişkilerde bir takım fırsatlar söz konusu. Zor zamanlarda bile büyük işler yapabilir, ekonomi üzerinden düşmanları hizaya getirebiliriz.”
Halk ile iktidar arasındaki güven krizine değinen Celili, “İnsanların güvenini kazanmak istiyorsak, yetkililer davranışlarını değiştirilmelidir” dedi. Yasama ve yürütme sisteminde şu ya da bu partiyle ilgisi olmayan yanlış bir siyaset sözlüğü olduğunu belirten Celili, “Bu kapsamlı bir konudur” diyerek Ülkenin eksikliklerinin giderilmesi için bu sözlükten kurtulma çağrısında bulundu.
Muhafazakar çizgideki adaylardan eski milletvekili Ali Rıza Zakani ise Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani'nin sekiz yıllık rekorunu ‘parlatmayı’ hedeflediğini söyledi. Buna karşın Himmeti, “Sana söyleyeceklerini öğretenlere, yumruklarını açtıracağımızı söyle” dedi. Bunun üzerine Zakani, “Sayın Himmeti, Merkez Bankası'nı yönetemediniz, şimdi nasıl ülkeyi yönetmek istiyorsunuz?” diye sordu. , Ayrıntı vermeden bir Merkez Bankası yetkilisini Merkez Bankası’ndan özel bir bankaya 1, 200 milyar tüman aktarmakla suçlayan Zakani, “Devrimin başlarında gecekonduda oturan bir vatandaşın saçının bir teli sarayda yaşayanlarla eşitti, ama şimdi İranlı yetkililer bir soylular sınıfı haline geldiler” ifadelerini kullandı. Zakani, toplumda yoksulluğa neden olan güçlülerle mücadele sözü verdi.
Mevcut durumun yetkililerin adaletsizlik yaptığını gösterdiğini söyleyen Zakani, mevcut Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ve eski Cumhurbaşkanı Ali Ekber Haşimi Rafsancani'nin fotoğraflarının yer aldığı bir kartı kaldırarak “Himmeti'nin yol arkadaşları büyük enflasyonlara neden oldu” dedi.
Öte yandan reformist akımın desteğini kazanmaya çalışan bir diğer aday Muhsin Mihralizade, 2015 yılında imzalanan nükleer anlaşmayı canlandırmak için yapılan Viyana görüşmelerine katılan tüm yetkililere ve karar verici organlara bir anlaşmaya varılması için iş birliği yapılması çağrısında bulundu.
İran'ın nükleer anlaşmadaki taahhütlerini azaltma politikasını savunan Mihralizade, ancak anlaşmayı canlandırmak için müzakerelerde ‘güçlü’ bir şekilde yer alma çağrısı yaptı.
Yargı Erki Başkanı İbrahim Reisi’ye yönelik sert eleştirilerini sürdüren Mihralizade, birkaç kez ‘hakimlerin hakimi’ diye hitap ettiği Reisi’nin cumhurbaşkanlığı için gereken özelliklere sahip olup olmadığına yönelik şüphelerini bir kez daha yineleyerek Reisi’nin neden internet ile ilgili yasakları sürdürmekte ısrar ettiğini sordu.
Muhafazakar çizgideki aday İbrahim Reisi ise cumhurbaşkanlığı seçimlerini kim kazanırsa kazansın ABD yaptırımlarının kaldırılmasını İran’ın bir önceliği olarak niteledi. Reisi, “Yönetimi hangi hükümet devralırsa yaptırımların kaldırılmasını gündemine alacaktır” dedi. Ancak İran ekonomisinin ‘rehin’ tutulmasına karşı çıkan Reisi, rakiplerinin sözlerini küçümseyerek, “Bazıları dünyanın konuştuğu dili anladıklarını söylüyor, fakat ekonomi rehin alınmamalıdır” ifadelerini kullandı.
Genel olarak gençlere hitap etmeye odaklanan Reisi, ekonomi, barınma ve evlilik konularındaki sorunları çözme vaadinde bulundu. Reisi, rakiplerini cumhurbaşkanlığı adaylıklarını ‘normların ötesinde’ açıklamalar yapmak için kullanmakla suçladı.
Diğer yandan İran Meclisi Başkan Vekili Emir Hüseyin Gazizade Haşimi, ‘ekonomi diplomasinin’ etkinleştirilmesi çağrısında bulundu. Gazizade Haşimi, “Dışişleri Bakanlığı, ulusal ve ekonomik çıkarların sağlanması lehine diplomasisini etkinleştirmeli. Dışişleri Bakanı başarılı bir uluslararası tüccar olmalıdır. Böylece ofislerimiz ağır işlerin merkezi haline gelir ve büyükelçilikler de bu şekilde sınıflandırılır” şeklinde konuştu.
Kabinelerinde kadınlara yer verilmesine ilişkin abartılı bulduğu vaatleri tiye alan Gazizade Haşimi, “Vaatlerin çokluğu nedeniyle, kabinemi sadece kadınlardan oluşturmaya söz veriyorum! Dikkat çekmek için ağzımıza gelen her şeyi söylemeliyiz. Kadınların ve işçilerin haklarını sadece seçimler yaklaşırken hatırlıyoruz!” dedi.
Yeni Ortadoğu’ya kimler dahil olacak, kimler dışlanacak?https://turkish.aawsat.com/d%C3%BCnya/5256478-yeni-ortado%C4%9Fu%E2%80%99ya-kimler-dahil-olacak-kimler-d%C4%B1%C5%9Flanacak
Yeni Ortadoğu’ya kimler dahil olacak, kimler dışlanacak?
Bu yeni yapıda kendine yer bulamayanlar, bu yapının bir parçası olamayacak, sadece olayların gerçekleştiği bir sahneden ibaret kalacaklar (AFP)
Sawsana Mehanna
ABD ve İsrail ile İran ve bölgedeki müttefikleri arasında yaşanan şiddetli savaş, dünyayı daha geniş çaplı bir çatışmanın, adeta bir dünya savaşının eşiğine sürüklemişken, bugün durum nispeten sakinleşmiş gibi görünüyor. Fakat bu sükûnet barış değil, baskı altında yeniden konumlanmadan ibaret. İran'ın içinden nüfuz alanlarına yayılan ve hassas enerji hatları ile deniz koridorlarına uzanan savaş, bölgenin artık yerel bir çatışma alanı değil, herhangi bir dengesizliğin küresel ekonomi ve güvenliğe anında yansıyabileceği uluslararası çıkarların kesişme noktası olduğunu ortaya koydu.
Savaşın patlak vermesi, bir anlık öfke ya da ani bir olayın sonucu olmaktan ziyade kademeli bir tırmanış sürecinin, nükleer program üzerine süren çatışmanın, hızlanan füze yarışının ve bölgesel nüfuz ağlarının genişlemesinin bir sonucuydu. Öte yandan ABD ve İsrail, çevreleme politikasından mevcut dengeyi bozma ve yeni caydırıcılık kuralları dayatma girişimine geçme kararı aldı. Doğrudan ve dolaylı savaş arasındaki sınırların ortadan kalkmasıyla, çatışma açık bir sınava dönüşerek derinliklere yönelik saldırılar, altyapıya baskı ve topyekûn bir patlamanın eşiğinde karşılıklı mesaj alışverişine dönüştü.
Tayland bandralı ‘Mayuree Naree’ adlı yük gemisi, Hürmüz Boğaz'nda duman bulutlarının içinde kaldı, 11 Mart 2026 (Reuters)
Saldırıların yoğunluğu nispeten azalmış olsa da tehlike hâlâ devam ediyor. Çünkü savaşı tetikleyen nedenler hâlâ geçerli, hatta daha da karmaşık hale gelmiş durumda. İran, davranışında köklü bir değişikliğe yol açacak bir kırılma noktasına henüz ulaşmazken ABD Başkanı Donald Trump, şartlı bir uzlaşıyı sağlamlaştırmakla baskıyı daha da artırmak arasında henüz karar vermiş değil. Bu sırada İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, çatışmanın sonuçlarını güç dengesini yeniden şekillendirecek kalıcı bir bölgesel gerçekliğe dönüştürmeye çalışıyor. Bu bir biriyle çelişen seçenekler arasında, şu soru açık kalıyor: Şu anda tanık olduğumuz şey savaşın sonu mu? Yoksa daha şiddetli bir turdan önce gelen kırılgan bir ateşkes mi?
Gerçek şu ki, kimse cevabı bilmiyor. Çünkü değişen sadece gerginliğin derecesi değil, çatışmanın doğası da.
Yeni bir Ortadoğu'nun zorla kurulduğu an
Çünkü bugün yaşananlar, ABD ile İran arasında geçici bir savaş değil, güç, nüfuz ve sınırların müzakere masasında yer almadığı, kartların ateş altında yeniden dağıtıldığı yeni bir Ortadoğu’nun zorla kurulduğu bir an. Bu savaş, sadece bir rejimi devirmek veya nükleer programı durdurmak için değil, aynı zamanda bölgenin gelecekteki kurallarını kimin yazacağını belirlemek için de yapılıyor. Donald Trump ve arkasında Washington mı? Yoksa Tahran rejimi ve onun sistemi mi? Ya da savaşı kalıcı bir jeopolitik gerçekliğe dönüştürmeye çalışan Binyamin Netanyahu mu?
Öyleyse ABD ile İran arasındaki savaş, sadece Washington’ın nükleer veya balistik füze programını durdurmak istemesi ya da İsrail’in İran’ın askeri altyapısına karşı daha önce başlattığı saldırıyı tamamlamak istemesi nedeniyle çıkmadı. Daha ziyade bu, geçiş koridorlarını kimin kontrol edeceği, caydırıcılık hakkının kimde olacağı, güvenlik koşullarını kimin belirleyeceği, kimin bölgesel merkez olmasına izin verileceği ve kimin geri çekilmeye zorlanacağı sorularının yanıtı olan ve özünde bölgenin gelecekteki yapısını belirleyecek bir savaş.
Enerji devi Total şirketine ait, Lübnan ile İsrail arasındaki sınır sularında bulunan bir gaz arama tesisi, 16 Ağustos 2023 (AP)
Şimdiye kadar açıklanan gerçekler, geçtiğimiz 28 Şubat'ta başlayan savaşın, önceki müzakere sürecinin başarısız olmasının ardından ortaya çıktığını ve daha sonra ABD-İsrail ortak bir operasyona dönüştüğünü gösteriyor. Operasyon, İran'ın zenginleştirme, füze, denizcilik ve bölgesel silahlandırma ağları üzerindeki kapasitesini azaltmayı hedefliyor. Buna karşın Tahran, çatışmayı Hürmüz Boğazı'nı, enerji kaynaklarını ve Washington'ın bölgesel müttefiklerini tehdit edecek düzeye genişleterek yanıt verdi. Bu durum tek başına, savaşın zenginleştirme veya santrifüjler hakkında teknik bir mesele olmadığını, yeni Ortadoğu'nun mimarisini kimin yöneteceği konusunda stratejik bir mesele olduğunu ortaya koyuyor. Savaşın en derin nedeni ise, her iki tarafın da yumuşak çevreleme döneminin sona erdiği konusunda karşılıklı bir kanaate varmış olmaları.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Washington ve Tel Aviv, İran’ı nükleer kapasite eşiğinde tutmanın, füze programını sürdürmesinin ve müttefiklerini ve vekillerini silahlandırma kabiliyetini korumasının, yeni bir Ortadoğu’nun İran’ın şantajı altında şekilleneceği anlamına geldiğini düşünüyor.
Öte yandan Tahran, ABD'nin baskılarının sadece davranış değişikliği sağlamaya yönelik bir girişim değil, İran'ı jeopolitik sınırları içine geri çekmek ve on yıllardır inşa ettiği güç kartlarını elinden almak için bir proje olduğunu düşünüyor. Bu yüzden savaşın patlak vermesinden önce İran'ın söylemi, ABD'nin İran'ı ‘yutmak’ ve kaynakları ile karar alma yetkisini geri almak istediği, sadece müzakere etmekle kalmayacağı yönünde açık ve net bir hal almıştı. Eski Dini Lider Ali Hamaney'in söylemine göre ABD'nin ‘İran'ı yutmak’ ve kaynakları ile karar alma yetkisini yeniden ele geçirmek istediği, sadece müzakere etmekle yetinmediği anlaşılıyor.
Dolayısıyla bu savaş iç içe geçmiş üç hedef çerçevesinde patlak verdi. ABD’nin doğrudan hedefi, İran’ın sağlam güç yapısını, füzelerini, deniz kuvvetlerini ve müttefiklerini silahlandırma kapasitesini kırmak ve İran’ın nükleer silaha sahip olmasını engellemekti. İsrail'in daha geniş kapsamlı hedefi ise, Tahran'dan Akdeniz'e uzanan İran'ın ‘ateş kuşağı’ fikrini ortadan kaldırmak ya da en azından bunun birbirine bağlı bir sistem olarak işlev görme yeteneğini ortadan kaldırmaktı. Tamamen açıklanmayan hedef ise, bölgesel gücü yeniden dağıtarak Hürmüz'e alternatif koridorlar oluşturmak, petrol ve gazı Akdeniz'e bağlamak ve İsrail'i enerji, ulaşım ve güvenlik yapısına entegre etmekti. Bunlar savaş sonrası için sadece ertelenmiş fikirler değil, doğrudan sonuçlar.
Bu anlamda, Netanyahu'nun savaş sonrası, Arap Yarımadası'nın batısından geçerek Akdeniz'deki İsrail limanlarına ulaşan petrol ve doğal gaz boru hatlarını gündeme getirip, bunu ‘bu savaşın ardından gelecek gerçek bir değişim’ ve ‘darboğazların sonsuza kadar ortadan kalkması’ olarak nitelendirmesiyle açıkça ortaya çıktı.
Savaş nereye gidiyor?
Mevcut verilere göre savaş, hiçbir taraf için kesin ve net bir zaferle sonuçlanması beklenmiyor, daha ziyade birbiriyle iç içe geçmiş dört senaryodan birine doğru ilerliyor. Aracıların ağır şartlar altında bir ateşkes sağlamadaki başarılarına bağlı olarak, bu senaryolardan biri diğerine göre daha olası görünüyor. Şu anda en olası olan ilk yol, şartlı bir zorla uzlaşı, yani ateşkes. Fakat bu, uzlaşı değil, İran'ın nükleer ve füze programına kısıtlamalar getirilmesi ve bölgesel sükunetin Tahran'ın müttefikleri, özellikle de Lübnan meselesiyle bağlantılı hale getirilmesi anlamına geliyor.
Mevcut göstergeler bu yönde ilerliyor. Çünkü Washington görüşmelerin devam ettiğini vurguluyor ve görüşmeleri ‘verimli’ olarak nitelendiriyor. Öte yandan Tahran'dan gelen bilgiler, İran'ın ABD'nin önerisini hâlâ incelediğini ve kapıyı tamamen kapatmadığını, ancak daha geniş kapsamlı herhangi bir anlaşmaya Lübnan ve ‘direniş gruplarının’ dahil edilmesinde ısrarcı olduğunu gösteriyor.
Umman Körfezi ve Makran bölgesi (ortada), İran'ın güneyi ve Pakistan'ın güneybatısı ile Hürmüz Boğazı (solda) ve Umman'ın kuzey kıyısı (altta), 5 Şubat 2025 (AFP)
İkinci senaryo ise, İran rejimini hızla devirecek kapsamlı bir savaş ya da gerçek bir barış değil, kontrollü bir bölgesel yıpratma savaşı. Bu senaryoda, geçiş koridorları ve enerji kaynakları üzerinde sürekli gerginlik hakim olurken, Lübnan, Irak ve belki de Yemen üzerinde baskının devam etmesi öngörülüyor. Bu senaryo, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını binlerce deniz piyadesi ve denizciyle güçlendirmesi ve Hürmüz Boğazı ve hatta Hark Adası'nı da içeren ek seçenekleri tartışması nedeniyle devam edecek, bu da tırmanma araçlarının hâlâ tam olarak mevcut olduğu anlamına gelir.
Öte yandan savaş şimdiye kadar İran'ın enerji, deniz ulaşımı ve petrol piyasaları üzerinde baskı uygulayarak tüm bölgenin maliyetini artırabileceğini gösterdi.
Üçüncü senaryo ise savaşın İran'dan Lübnan cephesine, bir nevi telafi alanı olarak yayılması. Bu da son derece ciddi bir olasılık. Zira İsrail, İran'la olan cephesini Hizbullah'a karşı yürüttüğü operasyonlardan açıkça ayırırken, Tahran ise herhangi bir ateşkesin Lübnan'ı da kapsaması konusunda ısrarcı. Bu uçurum son derece riskli. İran kendisine özel bir anlaşmayı kabul edip Lübnan için bir koruma şemsiyesi elde edemezse, Lübnan savaşın devamı için bir arena haline gelebilir. Tahran ise iki cepheyi birbirine bağlamakta ısrar ederse, tüm uzlaşı süreci sekteye uğrayabilir. Bu yüzden savaşın geleceğinin bir kısmı sadece Tahran ve Washington'da değil, aynı zamanda Beyrut ve Güney Lübnan'da da belirlenecek.
Burada dördüncü ve en belirsiz senaryo devreye giriyor. Bu senaryo, rejimin tamamen devrilmesine yol açmadan İran’da bir iç değişimin gerçekleşmesini öngörüyor. Washington ve bazı İsrail çevreleri, geniş çaplı bir saldırının iç çatlaklara ya da hatta liderlik değişikliğine yol açabileceğine bahis oynadılar ve Tahran’da bir dönüşüm yaratmak için ‘tarihi bir fırsat’ fikrini ortaya attılar. Ancak bu sadece bir olasılık. Hatta ABD’li çevrelerin tahminlerine göre alternatifin daha ılımlı değil, daha sert olabileceğine işaret ediyor. Dolayısıyla ‘rejimin devrilmesinden’ söz etmek, şimdiye kadar olgunlaşmış ve kesin bir sonuçtan çok, psikolojik savaşın bir parçası gibi görünüyor.
Bölgenin yeniden şekillenme anı geldi
Yukarıda belirtilenlere dayanarak, geçici bir uzlaşı ile sonuçlansa bile bu savaşın ardından bölgenin eskisi gibi olmayacağını söyleyebiliriz. Bunun ilk nedeni, çatışmanın eşiğinin yükselmiş olması; İran artık derinliklere yönelik saldırılara karşı korunaklı değil ve ABD ile İsrail artık dolaylı savaşla yetinmiyor. İkinci neden, ekonominin savaş doktrininin bir parçası haline gelmesi. Hürmüz Boğazı, enerji, geçiş koridorları, limanlar ve boru hatları hem müzakere hem de askeri hedeflere dönüştü. Üçüncü neden ise vekil meselesinin artık marjinal bir konu olmaktan çıkıp müzakerelerin merkezine taşınmış olması. İran'ın ateşkes ile Lübnan cephesi arasında açıkça kurduğu bağlantı da bunu kanıtlıyor.
Öyleyse bu savaş, herkesin bölgenin yeniden şekillenme anının geldiğini hissetmesi nedeniyle patlak verdi. ABD, İran'ın nüfuzunun azaldığı, caydırıcılık, geçiş koridorları ve entegrasyon denklemlerine daha fazla boyun eğen bir Ortadoğu istiyor. İsrail ise İran'ın deniz ablukası mantığının yerine Akdeniz'e açılan geçiş ağlarının kurulduğu bir Ortadoğu istiyor. Öte yandan İran, bu savaşa girdi, çünkü kaybının sadece müzakere pozisyonu değil, bölgedeki karar verici güç olarak konumunun kaybı olacağını biliyor. Dolayısıyla muhtemel savaşın sonucu gerçek bir barış değil, hiyerarşiyi yeniden düzenleyen bir uzlaşma olacak. İran daha zayıf, İsrail daha entegre, Körfez güvenlik açısından daha düzenli ve Lübnan, gelecekteki herhangi bir düzenlemede kendisine net bir yer edinemezse, hesaplaşmaların sahnesi olarak kullanılma tehdidiyle karşı karşıya olacak.
Burada temel bir soru öne çıkıyor: Yeni Ortadoğu nasıl bir şekil alacak? Açıklanmış haritalar var mı?
Açıklamalar ve tutumlar incelendiğinde, şu anda şekillenen ‘Yeni Ortadoğu’nun birbiriyle bağlantılı beş temele dayandığı görülüyor. Özetle, savaş sonrası bölge eskisi gibi olmayacak.
Yeni Ortadoğu, kâğıt üzerinde ilan edilmiş bir harita olarak değil, yeni bir nüfuz sistemi, koridorlar, ittifaklar ve çatışma kuralları olarak şekilleniyor. Bugün yaşananlar sadece sınırların ateşle yeniden çizilmesi değil, aynı zamanda sisteme kimin gireceği, kimin dışlanacağı, kimin bir arena haline geleceği ve kimin enerji, ticaret ve güvenlik için bir geçiş noktası olacağının yeniden düzenlenmesi.
Son aylardaki açıklamalar ve adımlar, bölgesel entegrasyonun genişletilmesinden, Hindistan-Ortadoğu-Avrupa Ekonomik Koridoru (IMEC) gibi büyük koridorların canlandırılmasına, yani Hindistan, Ortadoğu ve Avrupa arasındaki ekonomik koridordan, Körfez'i Akdeniz'e bağlamaktan, İran ile herhangi bir sükunetin Lübnan'a bağlanmasına kadar uzanıyor ve bunların hepsi, çatışmanın artık sadece sahada değil, aynı zamanda bölgenin kendisinin şekli ve küresel ekonomi ve güvenlikteki işlevi üzerinde de olduğunu gösteriyor.
İran’ın resmi siyasi ve fikri söyleminde, ‘Büyük İsrail’ projesinin bir paravanı olarak ‘Yeni Ortadoğu’ tanımlaması öne çıkıyor. Bu tanımlamaya göre haritalar, Lübnan, Suriye, Ürdün, Irak ve Suudi Arabistan ile Sina Yarımadası’nın bazı bölgeleri dahil olmak üzere birçok Arap ülkesini kapsıyor. Netanyahu, Ortadoğu çevresinde veya içinde Asya, Afrika, Avrupa ve Arap dünyasından ülkeleri içeren bir ‘altılı’ ittifak kurmayı ve ittifakın Hindistan, Arap ve Afrika ülkeleri, Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin (GKRY) yanı sıra diğer Asya ülkelerini de kapsamasını öngörüyor.
Netanyahu'nun görüşüne göre bu ülkeler ‘radikal Şii ekseni ve yükselen radikal Sünni ekseninden farklı bir vizyonu paylaşıyor ve İsrail ile iş birliği büyük faydalar sağlayabilir’. Hindistan Başbakanı Narendra Modi'nin İsrail ziyaretinden önce yaptığı açıklamada Netanyahu, “Bu da elbette gücümüzü ve geleceğimizi de güvence altına alacaktır” ifadelerini kullandı.
Birbiriyle bağlantılı beş temel unsur ne?
1- Ortadoğu: Sloganlar değil, koridorlar
Artık yeni kriter sadece silaha sahip olmak değil, limanlara, boru hatlarına, elektrik hatlarına, kara geçitlerine ve lojistik merkezlerine sahip olmaktır. Bu yüzden IMEC, Ürdün, Suriye ve Lübnan’ın elektrik şebekeleriyle birbirine bağlanması ve Irak ile Türkiye’nin alternatif bir kara koridoru haline getirilmesi konuları yeniden gündeme geldi. Bölgenin sadece deniz geçitlerinin esiri kalmak yerine petrol ve gazın Akdeniz'e taşınması hakkında. Bu, yeni bölgenin, açık savaşlara batmış ülkeler değil, bağlantı kurulabilen ülkeleri faydalı kılan ekonomik ve güvenlik bağlantı ağları üzerine inşa edildiği anlamına geliyor.
2- Ortadoğu’da karmaşık caydırıcılık
İran ile yaşanan son savaş, bölgeyi ‘doğrudan saldırılar, askeri altyapının hedef alınması, limanlara ve boğazlara baskı uygulanmasının yanı sıra müttefiklere ve vekillere mesajlar gönderilmesi’ şeklindeki yeni bir caydırıcılık modeline itti. Bu modele Hürmüz Boğazı’nı kapatma tehdidi ve enerji tesislerinin hedef alınacağına dair söylemler de eşlik ediyor. İran ve Lübnan'daki ateşkesin birbiriyle bağlantılı olması, gelecekteki herhangi bir düzenlemenin sadece diplomatik değil, aynı zamanda güvenlik ve askerî açıdan da olacağına işaret ediyor. Yani, bu yeni Ortadoğu'ya girmek isteyen herhangi bir ülke, ‘kendi topraklarını kontrol edebildiğini ve başkalarının savaşları için kalıcı bir platform haline gelmesine izin vermeyeceğini’ kanıtlamalı.
3-Seçici entegrasyonun Ortadoğu boyutu
Elbette bölgedeki tüm ülkeler aynı düzeyde dahil olmayacak. Zira önümüzdeki aşamanın merkezi sistemi olarak konumlandırılan bir çekirdek grup var, bazı ülkeler belirli şartlarla katılacak, bazıları ise bu çevrenin dışında ya da kenarında kalacak. Mevcut gidişata göre, muhtemel çekirdek Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn, farklı derecelerde de Katar, Ürdün, Mısır, İsrail ve Türkiye'yi kapsıyor. Irak, Suriye ve Lübnan ise uyum sağlama kapasitelerine göre değişen roller üstlenecek. Bu çekirdeği birleştiren tek nokta güvenlik, enerji, geçiş koridorları ve yeniden inşa konuları. İran'a gelince, proje onu mevcut haliyle askeri bir genişleme gücü olarak dahil etme arzusu yerine onu ya evcilleştirmek ya da kontrol altına almak yahut daha az saldırgan ve daha içe dönük bir versiyona itmek istiyor. Hatta Körfez’deki son tutumları bile bu mantığı yansıtıyor. Öte yandan İran'ı hemen devirmek değil, davranışını değiştirmek ve savaş sonrası da aynı yıkım araçlarını elinde tutmasını engellemek isteniyor.
4- Ortadoğu’da koşullu yeniden inşa
Bu bakımdan, yeniden inşa meselesi sadece insani bir mesele değil, aynı zamanda zarar gören ülkeleri yeniden şekillendirmek için siyasi bir araç. Suriye’de yeniden inşanın maliyeti muazzam boyutta. Bu da finansmanı sağlayanların karşılığında siyasi ve güvenlik alanında bir bedel talep edeceği anlamına geliyor. Lübnan’da da durum aynı. Vaat edilen ekonomik toparlanma, reform, istikrar ve silahların toplatılmasına bağlı. Başka bir deyişle, finansman devleti, işlevini, silah sınırlarını ve dış ilişkilerini yeniden tanımlamanın bir aracı haline gelecek. Dolayısıyla Suriye ve Lübnan, yeni Ortadoğu'nun bir parçası olmaya aday. Ancak karar verici güçler olarak değil, belirli şartlarla yeniden yapılandırılacak iki saha olarak.
Vekil ağları sonrası Ortadoğu
Savaş sonrası en önemli dönüşüm, vekillerin maliyetinin çok artmış olması. Bölgeyi yirmi yılı aşkın bir süredir yöneten, yani sınır ötesi silahlı grupları kullanarak güç dengesini değiştirme fikri, bugün büyük bir darbe alıyor. Bunun nedeni, bu grupların tamamen ortadan kalkmış olması değil, eski ve mevcut halleriyle varlıklarını sürdürmelerinin, onları barındıran devletleri tehdit etmeye başlamasıydı. Dolayısıyla Lübnan'ın silahların egemenlik tekelini benimsemeye, Suriye'nin silahlı cepheleri ortadan kaldırmaya ve yeniden inşayı güvenlik önlemleriyle ilişkilendirmeye, Irak'ın ise milislerin cirit attığı bir sahneden çıkarların kesiştiği bir düğüm noktasına dönüşmeye başladığını görüyoruz.
Öyleyse buna, yeni Ortadoğu'nun özü, devlet-cephe yerine devlet-düğüm mantığı diyebiliriz. Bu Ortadoğu'ya dahil olacak ülkeler üç çember olarak ayrılabilir. Bunlardan birincisi Suudi Arabistan, BAE, Bahreyn, İsrail, Ürdün ve Mısır'ı içeren sert çember. Söz konusu ülkeler, para, coğrafya, barış, enerji veya geçiş anahtarlarını ellerinde tuttukları için herhangi bir yeni düzenin omurgasını oluşturuyor. Bazıları mali ağırlığa, bazıları geçiş noktalarına, bazıları Batı'nın güvenlik meşruiyetine, bazıları ise Asya ile Avrupa arasında belirleyici bir konuma sahip.
İşlevsel çevreye ise Türkiye ve Irak da dahil. Yeniden yapılanma süreci istikrar kazanırsa belki yeni Suriye de dahil olabilir. Bu çerçevede Türkiye, geçiş koridorları, bağlantı ve güvenlik alanında nüfuzu olan bir güç olarak; Irak, Körfez’i Türkiye ve Avrupa’ya bağlayan bir kara köprüsü olarak; Suriye ise geçiş noktası, yeniden inşa ve sınır kontrolü alanı olarak öne çıkıyor. Bu ülkeler siyasi açıdan tam olarak uyumlu olmasa da devam eden bölgesel proje için işlevsel olarak gerekli. Öte yandan, şartlı veya askıya alınmış çevre ise Lübnan, Suriye ve hatta İran'ı kapsıyor.
Lübnan, ancak bir çatışma platformundan, kontrol edilebilir ve ekonomik bağlara sahip bir devlet alanına dönüşürse bu sürece dahil olabilir. Suriye ise açık bir güvenlik meselesinden bir geçiş ve yeniden inşa devletine dönüşürse dahil olabilir. İran ise coğrafi olarak değil, ancak mevcut haliyle siyasi olarak dışlandı. Yeni düzen içinde herhangi bir varlığı, füze ve bölgesel projesini frenlemesine ve boğazları ve vekilleri kontrol etme mantığından normal bir devlet mantığına geçmesine bağlı olacak.
Peki gerçekte şekillenen ne?
Şu an şekillenense klasik anlamıyla tek bir ittifak değil, birbirinin üzerine oturan dört katman. Bunların birincisi, güvenlik katmanı. Ki bu katman, İran’ı kontrol altına almak, bileğini bükmek ve yeni caydırıcılık hatları oluşturmak üzerine kurulu. İkincisi, ticaret koridorları, alternatif enerji ve darboğaz noktalarına dayanan ekonomik katman. Üçüncüsü, daha dün birbirine zıt kamplarda yer alan ülkeler arasındaki entegrasyonu genişletmeye dayanan siyasi katman. Dördüncüsü ise Lübnan, Suriye ve Irak gibi ülkeleri gayri resmi silah, sınırlar ve ekonomi ile ilişkilerini yeniden tanımlamaya zorlama temelindeki iç egemenlik katmanı. Tüm bu katmanlar bir araya geldiğinde, yeni Ortadoğu resmi bir bildiri olarak değil, bir gerçeklik olarak ortaya çıkacak.
Katı bir ayrıştırma süreci
Öyleyse, savaş sonrası bölgenin eskisi gibi olmayacağı açıktır. Bunun temel nedenleri arasında, savaşın tabuları yıkmış olması yer alıyor. Doğrudan çatışma, derinliklere vurma, hassas altyapıları hedef alma ve boğazları küresel enerjiye bağlama; tüm bunlar, bölgenin krizlerin sadece gevşek sınırlar ve vekiller aracılığıyla değil, devletler ve rejimler düzeyinde yönetildiği bir aşamaya girmesine neden oldu. Aynı şekilde ekonomi de güvenlik doktrininin bir parçası haline geldi. Limanlar, köprüler, elektrik ve doğal gaz hatları, boru hatları ve tedarik zincirleri artık kalkınma detayları değil, aynı zamanda askeri hedefler ve müzakere kozlarıdır. Dolayısıyla önümüzdeki aşamada galip gelen, sadece bombalama gücüne sahip olan değil, kendisini aşılmaz bir geçit olarak dayatan olacak.
Bunun yanı sıra, kırılgan devletler bir beka sınavıyla karşı karşıyalar. Ya devletin merkezini yeniden inşa edecekler ya da kalıcı çatışma alanları olarak tüketilecekler. Lübnan, savaş ile sükûnet, devlet ile paralel silah gücü arasında askıda kalırsa, bunun en açık örneğidir. Bu durumda, Lübnan'ın sadece koridorların dışında ve askeri haritaların içinde kalması yazılacak. Ancak, sınırlarını ve kararlarını kontrol eden bir devlet mantığına fiilen geçiş olursa, Lübnan, tükenmiş bir sahneden, Şam'ın yeniden yapılanmasında bir bağlantı noktasına dönüşebilir.
Sonuç olarak, şu anda şekillenen yeni Ortadoğu, ideal bir barış projesi değil, acımasız bir ayrım projesinden başka bir şey değil. Yani, faydalı devletler ile yük olan devletler arasında, koridorları açan devletler ile kapatan devletler arasında, savaş ve barış kararlarını tekelinde tutan devletler ile bunu iç ve dış vekillere bırakan devletler arasında, yeniden inşa, yatırım ve bağlantı kulübüne girecek devletler ile ateş sahnesi olarak kalacak devletler arasında bir ayrımdır.
Savaş öncesinde Ortadoğu, askıda kalan dengelerin Ortadoğu’suydu. Savaş sonrası ise para ve enerji, geçiş koridorları ve bağlantılar, caydırıcılık ve güvenlik gibi işlevsel eksenlerin Ortadoğu’su olmaya doğru ilerliyor. Bu yeni yapıda kendine yer bulamayanlar, bu yapının aktörleri olamayıp sadece üzerinde olayların yönetildiği sahalar olmakla yetinecekler.
Gerilimin tırmandığı süreçte diplomatik çabalar sürüyor... ABD kara operasyonuna hazırlanıyorhttps://turkish.aawsat.com/d%C3%BCnya/5256447-gerilimin-t%C4%B1rmand%C4%B1%C4%9F%C4%B1-s%C3%BCre%C3%A7te-diplomatik-%C3%A7abalar-s%C3%BCr%C3%BCyor-abd-kara-operasyonuna
Gerilimin tırmandığı süreçte diplomatik çabalar sürüyor... ABD kara operasyonuna hazırlanıyor
Ortadoğu’daki savaş ikinci ayına girerken, ABD’li yetkililer Pentagon’un İran’da haftalar sürebilecek kara operasyonlarına hazırlandığını açıkladı.
Yetkililer, Washington Post gazetesine yaptıkları açıklamada, söz konusu operasyonların İran’a yönelik geniş çaplı bir işgale dönüşmeyeceğini, özel kuvvetler ve piyade birlikleri tarafından İran topraklarında gerçekleştirilecek sınırlı baskınlarla sınırlı kalabileceğini belirtti.
Bu gelişmeler yaşanırken, İran Devrim Muhafızları, ABD ve İsrail saldırılarının İran’da iki üniversiteyi hedef aldığını duyurmasının ardından Ortadoğu’daki Amerikan üniversitelerini hedef almakla tehdit etti. İsrail ordusu ise Tahran’da geçici olarak kurulan karargâhlar ile askeri üretim tesislerini hedef alan yeni bir hava saldırısı dalgası düzenlediğini açıkladı.
İsrail ordusu ayrıca, Yemen’den fırlatılan bir füzeyi engellediğini duyurdu. Bu saldırı, Husilerin çatışmalara dahil olmasının ardından son iki gün içinde gerçekleşen üçüncü saldırı olarak kaydedildi.
Diplomatik cephede ise Pakistan, bugün İslamabad’da Suudi Arabistan, Türkiye ve Mısır dışişleri bakanlarının katılımıyla dörtlü bir toplantıya ev sahipliği yapıyor. Görüşmelerin, Ortadoğu’daki savaşa siyasi çözüm bulunmasına yönelik çabaların bir parçası olduğu belirtiliyor.
Trump, ABD’nin Körfez'deki askeri varlığını güçlendiriyorhttps://turkish.aawsat.com/d%C3%BCnya/5256426-trump-abd%E2%80%99nin-k%C3%B6rfezdeki-askeri-varl%C4%B1%C4%9F%C4%B1n%C4%B1-g%C3%BC%C3%A7lendiriyor
Trump, ABD’nin Körfez'deki askeri varlığını güçlendiriyor
Sosyal medya platformu X
ABD Başkanı Donald Trump, ABD’nin Körfez bölgesindeki askeri varlığını güçlendirmeye başladı. Trump, bunun için bölgeye daha fazla savaş gemisi ve asker gönderiyor.
Wall Street Journal (WSJ) gazetesinin Beyaz Saray'a yakınlığıyla bilinen ABD'li yetkililerden aktardığına göre ABD Savaş Bakanlığı’nın (Pentagon) Körfez'e yaklaşık 5 bin deniz piyadesi (Marines) ve daha önce konuşlandırılma emri verilen 82. Hava İndirme Tümeni'nden yaklaşık 2 bin paraşütçüye katılmak üzere Körfez'e 10 bin takviye askerin gönderilmesini değerlendiriyor.
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) tarafından yapılan açıklamaya göre 31. Deniz Piyade Keşif Birimi de yaklaşık 3 bin 500 denizci ve askeri taşıyan amfibi saldırı gemisi USS Tripoli ile Ortadoğu'ya ulaştı. Askeri takviye sadece amfibi kuvvetlerle sınırlı kalmadı. Üçüncü bir ABD uçak gemisi olan USS George H.W. Bush, Virginia eyaletindeki Norfolk'tan ayrıldıktan sonra Ortadoğu'ya doğru yola çıktı. Geminin bölgede halihazırda görev yapan diğer iki uçak gemisine katılması planlanıyor.
Askeri uzmanlar, bu büyüklükteki deniz piyadesi ve asker takviyesinin İran'a kapsamlı bir işgal başlatmak için yeterli olmadığını, ancak Hürmüz Boğazı'na yakın adaları hedef almak gibi stratejik öneme sahip sınırlı operasyonların yürütülmesine imkan verebileceğini düşünüyor. Savaşın başlamasından tam bir ay sonra İran, Husi kartını ABD ve İsrail ile süren savaşta kullanma kararı aldı. Husiler dün İsrail'e çok sayıda füze fırlattığını açıklarken, İsrail ise Yemen'den gelen bir füze ve insansız hava aracını (İHA) herhangi bir hasara yol açmadan önlediğini duyurdu.
لم تشترك بعد
انشئ حساباً خاصاً بك لتحصل على أخبار مخصصة لك ولتتمتع بخاصية حفظ المقالات وتتلقى نشراتنا البريدية المتنوعة
