Mekke Anlaşması, ABD'nin Ortadoğu'daki rolü açısından ne anlama geliyor?https://turkish.aawsat.com/k%C3%B6rfez/suudi-arabistan/5305482-mekke-anla%C5%9Fmas%C4%B1-abdnin-ortado%C4%9Fudaki-rol%C3%BC-a%C3%A7%C4%B1s%C4%B1ndan-ne-anlama-geliyor
Mekke Anlaşması, ABD'nin Ortadoğu'daki rolü açısından ne anlama geliyor?
Yeni ittifak Washington'un yerini almıyor, ancak Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan'ın çıkarlarını hedef alan herhangi bir İran veya İsrail hamlesine karşı ilave bir caydırıcı unsur olarak hizmet ediyor
Mekke Anlaşması, üç ülkeden herhangi birine yapılan saldırıyı tümüne yapılmış saldırı olarak değerlendirerek caydırıcılığı güçlendiriyor (Independent Arabia)
Mekke Anlaşması, ABD'nin Ortadoğu'daki rolü açısından ne anlama geliyor?
Mekke Anlaşması, üç ülkeden herhangi birine yapılan saldırıyı tümüne yapılmış saldırı olarak değerlendirerek caydırıcılığı güçlendiriyor (Independent Arabia)
İsa Nehari
Mekke Ortak Savunma Anlaşmasının imzalanmasının ardından Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan, bunun çeşitli ilişkiler ve çıkarlar ağının yerini alan alternatif değil, tamamlayıcı bir çerçeve olduğunu vurgulamaya önem verdi. Nitekim Riyad bu adımın Körfez, Arap ve uluslararası ilişkilerinin pahasına olmadığını açıkladı. Ankara, bunun NATO taahhütleriyle çelişmediğini vurgularken, İslamabad yeni anlaşmanın Suudi Arabistan ile yapılan Ortak Stratejik Savunma Anlaşması'ndan ayrı olduğunu vurguladı.
Bununla birlikte anlaşma, büyük bölgesel güçler arasında ortaklıklarını derinleştirme konusunda artan bir ilgiyi gösterdi ve bunun ABD'nin Ortadoğu'daki rolü üzerindeki etkisi hakkındaki soruları gündeme getirdi. Son güvenlik düzenlemeleri, yıllarca süren Amerikan güvenilirliğinin gerilemesinin ardından yeni bir bölgesel düzenin oluşumu bağlamında yorumlanırken, birçok analist bunların mutlaka Amerika Birleşik Devletleri'nin yerini almak anlamına gelmediğini, aksine çok katmanlı güvenlik sistemleri kurmayı ve caydırıcılığı güçlendirmeyi amaçladığını düşünüyor.
Amerikan rolünün yeniden tanımlanması
Carter Doktrini, 46 yıldır bölgedeki Amerikan politikasının temel taşlarından birini oluşturdu. Bu doktrin, bir dış gücün Arap Körfezi'ni kontrol etme girişiminin Amerikan çıkarlarına yönelik saldırı teşkil edeceğini ve askeri güç de dahil olmak üzere gerekli bütün araçlarla karşılık verileceğini öngörüyordu. Son İran savaşı, Washington'un askeri müdahaleye hazır olduğunu gösterirken, özellikle Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan'ın gerilimi azaltma ve savaşın yayılmasını önleme yönünde baskı yapması göz önüne alındığında, kararlarının bölgesel ortaklarının çıkarlarıyla tutarlılığı konusunda soru işaretlerini de gündeme getirdi.
Şimdiye kadar ABD, anlaşma konusunda net bir pozisyon açıklamadı. Ancak, Pentagon'un Körfez Ofisi'nin eski başkanı David Des Roches verdiği demeçte, ABD'nin, etkisiz çerçeveler haline gelmedikleri veya amaçlarından sapmadıkları sürece, ortakları arasında bölgesel iş birliğine dayalı güvenlik düzenlemelerini genel olarak memnuniyetle karşıladığını söyledi. “Bu durumda, Washington'un anlaşmayı, açıkça İsrail karşıtı bir tavır almadığı sürece memnuniyetle karşılayacağına inanıyorum” ifadelerini kullandı.
Mekke Anlaşması, Ortadoğu'nun “tamamen Amerikan liderliğindeki bir güvenlik sisteminden” uzaklaştığının bir göstergesi olarak görülse de Londra’daki King's College’de savunma çalışmaları profesörü olan Andreas Krieg, anlaşmanın Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan'ın ABD'nin yerini almaya çalıştığı anlamına gelmediğini belirtti. Aksine, özellikle Washington'un bölgesel savaşları önleme, İsrail'i dizginleme veya İran saldırılarını caydırma konusunda yetersizliği göz önüne alındığında, kendi çıkarlarını korumak için güç ve kabiliyet geliştirmeye çalıştıklarını gösterdiğini belirtti.
Suudi Arabistanlı uluslararası ilişkiler araştırmacısı İyad el-Rifai, Mekke Anlaşması'nın, 2023'ten beri bölgeyi yeniden şekillendiren kümülatif yapısal dönüşümlere bir cevap olarak, ABD'nin bölgedeki rolünü sona erdirmek değil, yeniden tanımlamak sürecinin devamı olduğunu ifade etti. Bu durum, üç ülkenin İran ile savaş sonrası döneme hazırlanmasıyla birlikte ortaya çıktı; böylece savaş sonrası düzenlemelerde sadece pasif alıcılar değil, bölgenin geleceğini şekillendirmede aktif katılımcılar haline geliyorlar.
Caydırıcılığı güçlendirme ve yükü paylaşma
Mekke Anlaşması, mevcut bölgesel koşullardan ivme kazandı, ancak anlık bir karar değildi. Bu anlaşmadan önce, Riyad'ın Ağustos 2023'te ilk toplantısına ev sahipliği yaptığı Üçlü Savunma Komitesi kuruldu. Anlaşma, NATO'nun 5. Maddesine benzer şekilde, üç ülkeden herhangi birine yapılan saldırıyı tümüne yapılmış saldırı olarak değerlendirerek caydırıcılığı güçlendirirken, imzaya giden süreç, sürdürülebilir, kendi kendine yeten savunma yetenekleri oluşturmaya odaklandığını ortaya koyuyor. Suudi Arabistan Dışişleri Bakan Yardımcısı Raid Karmali de anlaşmanın askeri bir eksen veya mezhepsel bir blok oluşturmadığını, nükleer emellerle veya silahlanma yarışıyla bağlantılı olmadığını vurgulayarak, bu yönü açıklığa kavuşturdu.
Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman, Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif ve Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile anlaşmayı imzaladıktan sonra (AFP)
Resmî açıklamalara göre savunma sanayilerinde iş birliği, bunların yerelleştirilmesi ve bilimsel araştırmalar, Mekke Anlaşması'nın temel taşını oluşturuyor. Örneğin, Türkiye Kaan hayalet savaş uçağı geliştirme projesinin başarısına, Amerikan F-35 programından dışlanmasının ardından daha çok önem vermeye başladı. Projenin kendisi, Pakistanlı personelin geliştirilmesinde yer alması ve Suudi Arabistan'ın yatırım fırsatlarını ve üretiminin bir kısmını yerelleştirme olasılığını araştırması nedeniyle entegrasyon fırsatlarını yansıtıyor.
Anlaşma, ABD'nin ortakların güvenlik yüklerini paylaşması eğilimini güçlendirirken, Rifai, yeni düzenlemenin son on yıllarda bölgeye yönelik Amerikan stratejisindeki dalgalanmalarla daha yakından bağlantılı olduğunu belirtti. Irak Savaşı'ndan bu yana, birbirini takip eden yönetimlerin bazıları katılımı genişletmeye çalışırken, bazıları geri çekilmeyi ve Asya'ya odaklanmayı savundu; bu durum, ABD'nin Avrupa'da Rusya'ya yönelik politikasındaki kararsızlığa benziyor. Rifai, “katılım ve geri çekilme arasındaki bu gidip gelme, bölgedeki ülkeleri ilave güvenlik şemsiyeleri ve daha kendi kendine yeten çözümler aramaya yöneltti; özellikle de bölgenin zorluklarını en iyi anlayan ve bunları ele almak için siyasi, sosyal, tarihi ve kültürel meşruiyete sahip olan ülkeler oldukları için” değerlendirmesinde bulundu.
Birmingham Üniversitesi'nde araştırmacı olan Ömer Kerim yaptığı açıklamada, anlaşmanın bölgesel düzeyde güvenlik yüklerini paylaşmanın, ABD’nin müttefiklerinin ve ortaklarının bölgenin güvenliğine katkıda bulunmasını sağlamanın bir yolu olduğunu söyledi. Zira üç ülkeyi Washington'a bağlayan yakın bağlar, yeni anlaşmanın mevcut ABD merkezli güvenlik çerçevelerini tamamlayacağını gösteriyor. Ayrıca, üç ülke de savunma alanında Washington'a farklı derecelerde bağımlı olduğundan, bölgedeki ABD çıkarlarıyla doğrudan çelişen bir eylemde bulunmaları zor.
Statükonun korunması
Yeni güvenlik düzenlemeleri, İran savaşının sonuçlarından ayrılamaz. Kerim, üç ülkenin de statükoyu değiştirmeye çalışan güçleri caydırmada ve İran'ın hegemonik emellerini dizginlemede ortak bir çıkarı olduğunu düşünüyor. Bu emeller savaşın bir ürünü değil, ancak Kerim, İran'ın Hürmüz ve Bab’ul Mendeb Boğazlarındaki deniz trafiğini kontrol etmeye odaklanan yeni bir stratejik yaklaşımına işaret ediyor. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre üç ülkenin statükoyu koruma çıkarı, özellikle Amerikan rolünden etkilendi. Zira yaklaşık iki ay önce Tahran ile imzalanan mutabakat zaptı, Washington'un uzun süreli bir savaştan kaçınma ve seyrüseferi yeniden başlatma arzusunun, Hürmüz Boğazı'nda İran'a tavizler vermesine neden olabileceği endişelerini artırdı. Trump'ın hızlı bir anlaşma çağrısında bulunmasının ardından müzakerelerin yeniden başlamasıyla bu endişeler daha da arttı; Tahran ise zaman kazanmak için görüşmeleri uzatmayı sürdürdü.
Birmingham Üniversitesi'nden araştırmacı, anlaşmanın Tahran'a bölgeyi istikrarsızlaştırmak ve bölgesel hedeflerine ulaşmak için devlet dışı aktörleri kullanma modelinin hoş görülmeyeceği mesajını verdiğini belirtti. Yeni düzenlemenin, İran'ın bölge dışından gelen güçlerin müdahalesine itiraz etme gerekçesini zayıflattığını, çünkü Tahran'ın bölgesel güçler tarafından yönetilen bir güvenlik düzenlemesine meydan okumasının zor olduğunu belirtti.
İsrail de giderek daha iddialı ve genişleyen askeri davranışları nedeniyle üç ülke için ortak bir tehdit oluşturuyor. Kerim bu nedenle anlaşmanın, İsrail'in Afrika Boynuzu veya Maşrık’taki (Levant) eylemlerini tek taraflı olarak değil, önemli yeteneklere sahip devletleri zayıflatma veya egemenliklerini devlet dışı aktörler aracılığıyla çökertme girişimlerine karşı harekete geçmeye hazır olan üç yerleşik orta gücün kolektif olarak caydırabileceğini düşünüyor.
Karşılaştırmalı avantajlar ve özel motivasyonlar
Ortak bölgesel değerlendirmelerin ötesinde, anlaşmanın her taraf için özel motivasyonları bulunuyor. Des Roches bu motivasyonları şöyle açıklıyor; Suudi Arabistan İran ve vekillerinden gelen tehditlere karşı savunma yeteneklerini çeşitlendirmek ve geliştirmek için endüstriyel tabanlara sahip ortaklar istiyor. Türkiye, Avrupa'nın kendisini reddettiğini ve NATO ile ilişkilerinin gergin olduğunu hissettiği bir ortamda ittifak ağını genişletmeyi amaçlıyor. Nitekim Erdoğan hükümeti NATO’ya şüpheyle bakıyor ve darbe girişiminin bazı üyelerinin özellikle de Amerika Birleşik Devletleri tarafından desteklendiğine veya teşvik edildiğine inanıyor. Pakistan'a gelince, güvenlik doktrininde derine kök salmış olan “stratejik derinlik” kavramı, Hindistan'ın demografik ve coğrafi üstünlüğünü dengelemek için onu Riyad ve Ankara ile ortaklığını genişletmeye itiyor.
Araştırmacılar, üç ülkenin İran'ın hegemonik emellerini dizginleme konusunda ortak bir çıkarı olduğuna inanıyor (AFP)
ABD’li eski yetkili, Türk sanayisinin mühimmattan insansız hava araçlarına kadar uzandığını, Pakistan'ın ise 155 mm top mermisi gibi konvansiyonel askeri sanayide önemli yeteneklere sahip olduğunu belirtti. ABD ve diğer Batı ülkeleri arasında görülen önümüzdeki yıllarda silah ihracatına ilişkin daha fazla genel temkinlilik eğilimi göz önüne alındığında, Suudi Arabistan bu yeteneklerden faydalanabilir. Zira Batılı ülkelerin bu eğilimi, Riyad'ı kaynaklarını çeşitlendirmeye ve ihtiyaç duyulduğunda büyük miktarlarda mühimmata hızlı erişim sağlamaya itiyor. Öte yandan, Suudi Arabistan pazarı Türk ve Pakistan sanayileri için önemli fırsatlar sunuyor.
Üç ülke de anlaşmanın belirli ülkeleri hedef almadığını açıklarken, Türkiye Cumhurbaşkanlığı anlaşmanın “kardeş ülkelerin katılımına açık” olduğunu teyit etti ve Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan Mısır'ın da katılacağını öngördü. Des Roches bunun muhtemel olduğuna inanıyor, ancak Kahire'nin özellikle ABD yardımını, özellikle de askeri yardımı, Kongre içinde olası herhangi bir adımdan koruma arzusunu göz önünde bulundurarak, İsrail'in endişeleri yatışana kadar katılmayı erteleyebileceğini düşünüyor.
Anlaşmanın genişleme potansiyeli, Rifai'nin bunu “zorunluluk ittifakı” olarak tanımlamasıyla örtüşüyor. İttifaklar ortak kimliğe dayanabilir veya stratejik ortamın gereklilikleri tarafından dayatılabilirken, bu yeni ittifak her iki unsuru da birleştiriyor. Üç İslam ülkesini içeriyor, ancak öncelikle 2023'ten bu yana Ortadoğu'nun sahne olduğu yapısal dönüşümlere yanıt veriyor; bu dönüşümler geçici askeri çatışmaların ötesine geçerek güç dengesindeki değişimleri, devletlerin saldırı ve savunma yeteneklerini, nüfuz ve kontrol sınırlarını ve hatta siyasi ve coğrafi haritaları kapsamaya başladı. Bu nedenle, Rifai’ye göre anlaşma bir güç gösterisi değil, bu dönüşümlere bir yanıt niteliğinde.
*Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Independent Arabia’dan çevrilmiştir."
Suudi Arabistan ve krizler: Üç asırlık bağımsız karar alma ve egemenlikten taviz vermeme geleneğihttps://turkish.aawsat.com/k%C3%B6rfez/suudi-arabistan/5340632-suudi-arabistan-ve-krizler-%C3%BC%C3%A7-as%C4%B1rl%C4%B1k-ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1z-karar-alma-ve
Suudi Arabistan ve krizler: Üç asırlık bağımsız karar alma ve egemenlikten taviz vermeme geleneği
Suudi Arabistan Kralı Selman bin Abdülaziz ile Veliaht Prens Muhammed bin Selman (SPA)
Suudi Arabistan'ın modern tarihini takip edenler, ülkenin bugün karşı karşıya olduğu tehdit ve meydan okumaların özünde yeni olmadığını, yalnızca araçlarının ve koşullarının değiştiğini görecektir. Suudi Arabistan, üç asır boyunca egemenliğine ve bağımsız karar alma hakkına bağlı kaldı.
Devletin kuruluş ve birleştirilme sürecinin ilk aşamalarından itibaren Kral Abdülaziz bin Abdurrahman, ülkeyi inşa ederken hem içeriden hem de dışarıdan kaynaklanan çeşitli meydan okumalarla karşılaştı. Bunların en tehlikelilerinden biri, 1927-1934 yılları arasında yaşanan gelişmelerdi. İç isyanların dış tehditlerle iç içe geçtiği bu dönemde ülke, birden fazla cephede krizlerle karşı karşıya kaldı.
Bunların başında, dün ülkenin birleştirilmesinde önemli rol oynayan bazı İhvan liderlerinin isyanı geliyordu. Söz konusu liderler, dini konulara, devlet otoritesine, akınların denetlenmesine ve komşu ülkelerle ilişkilere dair yanlış anlayışları nedeniyle Kral Abdülaziz'le ters düştü. Anlaşmazlık, 1929'da Sebile Muharebesi'yle sonuçlanan askeri çatışmaya dönüştü. İsyan ise 1930'da tamamen bastırıldı.
Kral Abdülaziz bin Abdurrahman (Şarku’l Avsat)
Hicaz'ın kuzeyinde Hâmid bin Rüfâde, 1932'de muhalif hareketlerle bağlantılı ve dış aktörlerin desteğini alan bir isyan başlattı. Aynı yıl ülkenin güneyinde İdrisiler de eski nüfuzlarını yeniden kazanmak amacıyla ayaklandı. Yemen'le yaşanan sınır anlaşmazlıklarından ve İmam Yahya'nın desteğinden yararlanan İdrisilerin isyanı, ilerleyen süreçte 1934 Suudi Arabistan-Yemen Savaşı'na dönüştü.
İlk dönemden itibaren karşılaşılan tehditler
Bu krizlerin tehlikesi yalnızca peş peşe yaşanmalarından veya bazılarının aynı döneme denk gelmesinden kaynaklanmıyordu. Asıl risk, ülkenin orta ve doğu kesimlerinden kuzey ve güney sınırlarına kadar uzanan gelişmelerin; aşiret, siyaset ve din kaynaklı gerekçelerle çevre ülkelerin hesaplarının iç içe geçmesiydi.
Bu gelişmeler, İtalya'nın Kızıldeniz'de nüfuz mücadelesi verdiği bir dönemde yaşandı. Roma yönetimi, İngiltere ile rekabet ederken İmam Yahya'nın girişimlerini destekliyor, İdrisilerin kontrolündeki topraklar üzerindeki Suudi egemenliğine karşı çıkıyor ve isyancılara destek veriyordu. Üstelik bu tutum, Şubat 1932'de Suudi Arabistan ile İtalya arasında Dostluk Antlaşması imzalanmış olmasına rağmen sürüyordu.
Ancak Kral Abdülaziz, bu gelişmeleri diplomatik ilişkilerin kesilmesini gerektiren bir durum olarak değerlendirmedi. İsyanlara ve İmam Yahya'nın girişimlerine karşı barışçıl yollar tükendiğinde askeri güç kullanırken, dış aktörleri etkisizleştirmek için diplomatik girişimlerde bulundu. Ardından anlaşmazlıkları, devletin istikrarını güvence altına alan antlaşmalarla çözüme kavuşturdu.
Böylece devletin iç otoritesini sağlamlaştırmaya, sınırlarının ve egemenliğinin uluslararası alanda tanınmasını sağlamaya çalıştığı, aynı zamanda sömürgeci güçlerin bölgede nüfuz mücadelesi verdiği en karmaşık kuruluş dönemlerinden birini aşmayı başardı.
Kral Abdülaziz, son derece karmaşık bölgesel ve uluslararası koşullarda başka meydan okumalar ve krizlerle de karşılaştı. Ancak siyasi tecrübesinin en belirgin özelliklerinden biri, güç dengelerini doğru değerlendirmesi ve uluslararası ilişkilerden yararlanmasıydı. Bunu yaparken söz konusu ilişkilerin bağımsız karar alma hakkının yerini almasına veya devletin temel çıkarlarından taviz verilmesine izin vermedi.
Bu gelişmelerin tümü, anlaşmazlıkların yönetimiyle çıkarların korunmasını birbirinden ayıran bir siyasetin varlığına işaret ediyor. Bu anlayışta, uluslararası bir güçle yaşanan görüş ayrılığı ilişkilerin kesilmesi için gerekçe oluşturmadığı gibi, o güçle ilişki kurulması da haklardan ve egemenlikten vazgeçilmesi anlamına gelmiyor.
Söz konusu politika, kralların değişmesi, devlet kurumlarının gelişmesi ve dış ilişkilerin genişlemesiyle devam etti. Birbirini izleyen tecrübeler, savaşlar ve güvenlik tehditlerinin yanı sıra ekonomik dalgalanmalar, siyasi dönüşümler, terör dalgaları ve genel krizlerin yönetiminde de kurumsal birikim oluşturdu. Bu gelişmeler, devlet kurumlarının, mevzuatın ve ulusal kapasitenin sürekli geliştirilmesini zorunlu kıldı.
Dolayısıyla Suudi Arabistan'ın siyasi ve güvenlik tehditleriyle karşı karşıya kalması ve bu tehditlerin bölgesel ve uluslararası çıkarlarla iç içe geçmesi yeni bir durum değil. Aynı şekilde, doğrudan yaşanan olayların ötesine geçen hedef ve sonuçlara sahip meydan okumalarla karşılaşması da ülkenin tarihinde ilk kez yaşanmıyor. Yaklaşık üç asırlık geçmişi boyunca Suudi devleti, farklı çatışmalara ve kararlarını etkileme girişimlerine maruz kaldı. Tehditlerin kaynakları ve araçları değişse de devletin güvenliğini ve bağımsız karar alma hakkını korumak, politikasının temel dayanaklarından biri olmayı sürdürdü.
Günümüzdeki saldırılar
Bununla birlikte, bugün bölgede yaşanan gelişmeler, ülkenin terör örgütü Husi milisleri ve diğer aktörlerin saldırılarına maruz kalması, uluslararası tutumlar ve medya analizleriyle birlikte değerlendirildiğinde, gelişmelerin daha geniş bir çerçevede ele alınmasını zorunlu kılıyor. Olayları yalnızca doğrudan askeri sonuçları üzerinden yorumlamak yeterli değil. Sivil bir tesise veya hayati bir altyapıya yönelik saldırı, ne kadar ciddi olursa olsun, çıkarları ve hedefleri farklı olan birden fazla aktörün hesaplarının iç içe geçtiği bir krizin yalnızca görünen yüzü olabilir. Bu aktörlerin tutumları, kimi zaman aynı sonuçların ortaya çıkmasına yol açabiliyor.
Son haftalarda Suudi Arabistan'ın kentlerini hedef alan saldırılar, bu meydan okumaların niteliğine ilişkin önemli bir örnek oluşturuyor. Tehditler havalimanlarına, sivil tesislere ve ekonomik altyapıya kadar uzandı. Saldırıların etkileri doğrudan maddi hasar ve savunma harcamalarıyla sınırlı kalmadı; ulaşım faaliyetlerini, ekonomik hareketliliği ve güvenlik ile istikrar algısını etkilemeye yönelik girişimleri de beraberinde getirdi.
Bu nedenle saldırıların değerlendirilmesi, yalnızca kullanılan araçların incelenmesiyle tamamlanamaz. Saldırıların siyasi hedeflerinin ve askeri çatışmanın ötesine geçen baskı girişimlerinin de araştırılması gerekiyor.
Bu noktada, özellikle güvenlik tehditlerinin ekonomik çıkarların, uluslararası ittifakların ve siyasi tercihlerin iç içe geçtiği daha geniş bir tablonun parçası hâline geldiği durumlarda, olayların çevresindeki siyasi ortamın dikkatle değerlendirilmesi önem taşıyor.
Suudi Arabistan'ın modern tarihi boyunca karşılaştığı meydan okumalar yalnızca askeri veya siyasi nitelikte değildi. Bazı dönemlerde ülkenin dini konumu ve Haremeyn-i Şerifeyn'e yönelik sorumlulukları da siyasi anlaşmazlıklarda kullanılmaya çalışıldı. Oysa kutsal mekânların ve ibadetlerin siyasi çatışmalardan uzak tutulması gerekiyor. Buna rağmen bazı aktörler, Suudi Arabistan'ın konumunu ve Haremeyn'e yönelik hizmetlerini hedef alarak bu konuları siyasi amaçlarla kullanmaya çalışıyor.
Bu açıdan bakıldığında, Suudi Arabistan'ın güvenliğini hedef alan terör saldırıları, özellikle hacıların, umre ziyaretçilerinin ve diğer ziyaretçilerin hizmetine sunulan bölgeleri veya tesisleri hedef aldığında daha geniş bir anlam kazanıyor. Mekke ve Medine çevresindeki bölgelerin füzelerle hedef alınması ve Kral Halid Uluslararası Havalimanı'na yönelik saldırılar da bu kapsamda değerlendirilebilir.
Müttefiklerin hesapları
Meselenin dini ve ahlaki boyutunu bir kenara bırakıp bu saldırıların askeri ve güvenlik tehdidinin bir parçası olduğunu kabul ettiğimizde, bunlara eşlik eden siyasi ve uluslararası gelişmeler devletlerin karşı karşıya kaldığı krizlerin bir başka karmaşık yönünü ortaya koyuyor.
Stratejik ilişkiler ne kadar güçlü ve derin olursa olsun, çıkarların ve tutumların her zaman örtüşmesi mümkün değil. Ortaklar, tehditlerin niteliği, bunlara karşı kullanılacak yöntemler veya sağlanacak desteğin sınırları konusunda farklı değerlendirmelerde bulunabilir.
Bu durum, Suudi Arabistan'ın uzun yıllar boyunca kurduğu ittifakların önemini azaltmıyor. Söz konusu ilişkiler siyasi, ekonomik ve savunma alanlarında çok yönlü iş birliğine katkı sağladı ve ülkenin dış politikasının temel unsurlarından biri olmayı sürdürüyor. Ancak siyasi anlamda ortaklık, karar alma özgürlüğünden vazgeçmek demek değildir. Belirli bir krizde hesapların farklılaşması da devletler arasındaki ilişkilerin temelini oluşturan ortak çıkarları ortadan kaldırmaz.
İşte burada, meydan okumaların en karmaşık yönlerinden biri ortaya çıkıyor: Bir devlet, bir yandan güvenlik tehdidi karşısında ortaklarıyla iş birliğine ihtiyaç duyarken diğer yandan bu tehdidin giderilmesinin ötesine geçen, kapsamı ve süresi daha geniş siyasi seçeneklerle karşı karşıya kalabilir.
Bu denklem iki farklı yönde kendini gösterebilir. Bir yandan düşman, sivil tesisleri hedef alarak Riyad'ı çıkarlarının gerektirmediği uzlaşmalara zorlamayı veya başka aktörler üzerindeki baskıyı hafifletecek bir araç hâline getirmeyi amaçlayabilir. Diğer yandan Suudi Arabistan'ın, kapsamını ve nihai sonucunu tek başına belirleyemeyeceği daha geniş bir bölgesel çatışmaya dahil olması istenebilir. Bağımsız karar alma anlayışı ise her iki seçeneğin de reddedilmesini gerektiriyor.
Böyle koşullarda bağımsız karar alma hakkının korunması, kriz yönetiminin ayrılmaz bir parçasına dönüşüyor. Böylece mevcut bir tehditle mücadele etme ihtiyacı, ulusal çıkarların gerektirmediği stratejik yükümlülüklerin kabul edilmesine yol açmıyor.
Burada vurgulanmak istenen, çıkarların birbirine sıkı biçimde bağlı olduğu bir dünyada kriz yönetiminin yalnızca rakiplerle mücadele etmekten ibaret olmadığıdır. Ortaklarla yaşanan görüş ayrılıklarını yönetmek, seçenekleri çeşitlendirmek ve ilişkinin önemi ne kadar büyük olursa olsun tek bir tarafın değerlendirmelerine bağımlı hâle gelmemek de bu sürecin parçasıdır.
Medya baskısı
Bu gelişmelerin yanı sıra, Suudi Arabistan'a yönelik saldırı ve tehditleri ülkenin ekonomik ve kalkınma projelerinin geleceğiyle, istikrarı koruma ve yatırım ile turizmi çekme kapasitesiyle veya uluslararası ilişkileri ve siyasi tercihleri üzerindeki etkileriyle ilişkilendiren çeşitli analizler ve değerlendirmeler de öne çıkıyor.
Bu konuların medya kuruluşları ve araştırma merkezleri tarafından ilgi görmesi doğal. Suudi Arabistan'ın dini, siyasi ve ekonomik ağırlığı, kapsamlı ekonomik ve kalkınma dönüşümü ve büyük projelerin güvenli ve istikrarlı bir ortam gerektirmesi, havalimanlarına ve hayati tesislere yönelik saldırıları medyada önemli bir gündem maddesi hâline getiriyor.
Ancak özellikle bazı medya analizleri, mevcut tehditlerin boyutuna odaklandıktan sonra buradan hareketle Suudi hükümetinin siyasi ve stratejik tercihlerini koruma kapasitesine ilişkin sonuçlara ulaşıyor. Bu değerlendirmelerde devletin tarihsel tecrübesine, kurumlarına, sahip olduğu kaynaklara, kapasitelere ve uluslararası ilişkilere yeterince önem verilmiyor.
Bu yaklaşım, güvenlik saldırılarına maruz kalmayı devletin seçeneklerinin daralmasının doğrudan göstergesi olarak gören veya tehditlerin artmasının kaçınılmaz biçimde siyasi tutumların başka aktörlerin kriz yönetimine ilişkin beklentileri doğrultusunda yeniden şekillenmesine yol açacağını varsayan analizlerde kendini gösteriyor.
Sorun, bu tür ihtimallerin gündeme getirilmesi değil. Bunlar analitik çalışmaların bir parçası olarak değerlendirilebilir. Asıl sorun, söz konusu ihtimallerin kaçınılmaz sonuçlarmış gibi ele alınması veya devletin kriz yönetme kapasitesinin belirli bir dönemde maruz kaldığı hasarın boyutuna indirgenmesidir.
Siyasi tarih, devletlerin askeri veya ekonomik meydan okumalarla karşılaştıkları her durumda stratejik tercihlerini zorunlu olarak değiştirdikleri görüşünü desteklemiyor. Aynı şekilde, belirli bir siyasi tutumu korumak da değişen koşulları görmezden gelmek veya hedeflere ulaşmak için kullanılan araçları gözden geçirmemek anlamına gelmiyor.
Etkinin sınırları
Burada zarar verme kapasitesi ile karar dayatma kapasitesi arasındaki ayrım önem kazanıyor. Silahlı bir terör örgütü, hayati bir tesisi tehdit edebilir veya bazı faaliyetleri aksatabilir. Ancak bu durum, hedef aldığı devletin siyasi tercihlerini belirleyebilecek güce ulaştığı anlamına gelmez. Benzer şekilde, medya veya ekonomi üzerinde etki yaratmayı başarması, stratejik hedeflerine ulaştığı anlamına da gelmez.
Kral Faysal bin Abdülaziz (Şarku’l Avsat)
Suudi Arabistan'ın bu alandaki tecrübesini öne çıkaran en önemli özelliklerden biri, kriz yönetiminin artık sınırlı seçeneklere veya geçici tepkilere bağlı olmamasıdır. Devlet kurumlarının gelişmesiyle birlikte kriz yönetimi, her biri kendi sorumluluk ve yetki alanına sahip çok sayıda kurumun ortak çalışmasını gerektiren bir sürece dönüştü. Bu yapı, krizlerin güvenlik, ekonomi, toplum ve siyaset boyutlarıyla birlikte ele alınmasını mümkün kılıyor.
Bu tecrübenin çeşitli yönleri, devletin tarihi boyunca kendini gösterdi. Burada asıl mesele Suudi Arabistan'ın kaç krizle karşılaştığı değil, bunları nasıl aşarak yoluna devam edebildiğidir. Bu süreçte farklı yönetimler değişti, güç dengeleri bozuldu ve büyük devletlerin hesapları başarısızlığa uğradı.
Örneğin Suudi Arabistan, geçen yüzyılın 1960'lı yıllarında modern tarihinin en tehlikeli ve belki de en karmaşık krizlerinden biriyle karşılaştı. 1964'te Kral Faysal'ın tahta çıkmasıyla sonuçlanan iç yönetim krizi, Arap dünyasında Nasırizmin yükselişi ve ideolojik çatışmanın tırmanmasıyla aynı döneme denk geldi.
Mücadele yalnızca medya kampanyaları ve siyasi kışkırtmalarla sınırlı kalmadı. Suudi Arabistan'ın sınırlarına yönelik saldırılar düzenlendi. Güvenlik, askeri ve petrol tesislerini hedef alan bombalı saldırılar ve sabotajlar yaşandı. Bunlar arasında Tapline petrol boru hattı ile Riyad, Dammam ve Hamis Müşt çevresindeki tesislere yönelik saldırılar da bulunuyordu. Ayrıca askeri kurumlara sızma ve darbe planları yapıldığına ilişkin girişimler ortaya çıktı.
Suudi yönetimi, bu tehditlerle mücadele ederken aynı zamanda yönetim ve devlet kurumlarını yeniden düzenliyor, askeri ve güvenlik kapasitesini geliştiriyor ve kalkınma projelerini sürdürüyordu. Uluslararası ittifakların güvencelerinin mutlak olmadığı, Yemen'deki savaşı sona erdirmek amacıyla tekrarlanan ancak kalıcı başarı sağlayamayan siyasi girişimlerin yürütüldüğü bu dönemde bile Suudi Arabistan'ın bağımsız karar alma politikası değişmedi.
Suudi Arabistan'ın baskı ve tehditler karşısındaki tutumunu gösteren örneklerden biri, 11 Ağustos 1965 tarihli bir ABD belgesinde yer alıyor.
Belgeye göre dönemin Savunma ve Havacılık Bakanı Prens Sultan bin Abdülaziz, ABD'nin Cidde Büyükelçiliği Maslahatgüzarı Talcott Seely'yi, Suudi Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Muhammed İbrahim Mesud'un da katılımıyla kabul etti. Prens Sultan, Kral Faysal'ın talimatıyla ülkesinin topraklarına yönelik tehditlerin boyutunu ABD'li diplomata aktardı.
ABD tarafının, saldırıları caydırmak amacıyla savaş uçakları göndermeyi belirli şartlara bağlaması üzerine Prens Sultan'ın yanıtı kesin oldu: Amerikan desteği koşulluysa Riyad bu desteği istemiyordu.
Bu tutum, Washington'la iş birliğinin reddedilmesi anlamına gelmiyordu. Aksine, doğrudan ulusal güvenliği tehdit eden saldırılarla karşı karşıya kalındığında bile askeri yardım talebinin Suudi Arabistan'ın siyasi kararlarını kısıtlayan bir unsura dönüşmesine karşı çıkılıyordu.
Prens Sultan bin Abdülaziz (Şarku’l Avsat)
Haziran 1967'deki yenilgi Arap dünyasındaki güç dengelerini değiştirdi. Ancak Kral Faysal, eski rakiplerinin gerilemesini hesaplaşma fırsatına dönüştürmedi. Mısır'la yaşanan anlaşmazlıkları geride bırakarak savaşın ardından Kahire'ye destek verdi.
Bu dönemin önemi de burada yatıyor. Suudi Arabistan güvenliğini, sınırlarını, yönetiminin istikrarını ve ekonomik çıkarlarını tehdit eden gelişmelerle karşılaştı ancak bu krizlerin devletin bütünlüğünü ve istikrarını sarsmasına izin vermedi. Aksine, bu süreçten daha güçlü ve daha etkili bir konumda çıktı.
Ardından 1970'li yılların krizleri geldi. İran Devrimi, Mekke'deki Mescid-i Haram'ın işgali ve Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali, Suudi Arabistan'ı güvenlik, ideoloji ve strateji alanlarında onlarca yıl sürecek sonuçları olan meydan okumalarla karşı karşıya bıraktı. Bunları İran-Irak Savaşı ve 1980'li yıllarda ekonomik ve güvenlik baskıları altında Suudi ekonomisinin kalkınma harcamalarını sürdürme kapasitesini zorlayan gelişmeler izledi.
İttifakların sınanması
1990'da Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan kriz de daha az tehlikeli değildi. Suudi Arabistan, sınırlarına ve petrol tesislerine yönelik doğrudan bir askeri tehditle karşı karşıya kaldı. Balistik füze saldırıları kentleri ve hayati tesisleri hedef aldı. Irak güçleri Hafar el-Batın yakınlarındaki Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'ın doğusundaki stratejik Hafar el-Batın bölgesi değil; Hafar el-Batın sınır hattındaki Hafar el-Batın'a yakın Hafar el-Batın olarak değil, Hafar el-Batın'dan farklı olarak Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın...
Ayrıca Irak ordusu Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'ın doğusundaki Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'la karıştırılmaması gereken Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil; Hafar el-Batın'ın değil, Hafar el-Batın'a yakın Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'dan farklı Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil, Hafci kentini işgal etti. Bunun yanı sıra Arap ülkeleri arasındaki bölünmeler ve Kuveyt'i kurtarmak amacıyla uluslararası güçlerin bölgeye çağrılmasının sonuçları siyasi baskılara yol açtı.
Ekonomik açıdan ise Suudi hazinesi savaşın, yabancı askeri güçlere ev sahipliği yapmanın ve krizden etkilenen ülkelere destek sağlamanın mali yükünü üstlendi. Bu maliyetin yaklaşık 55 milyar dolara ulaştığı, bütçe açığının ise 1991'de gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 17'sine yükseldiği tahmin ediliyor.
Tehditlerin boyutu, Riyad ve Zahran havalimanları başta olmak üzere bazı havalimanlarının kapatılmasına, sivil uçuşların askıya alınmasına ve Suudi hava sahasında askeri kısıtlamalar uygulanmasına kadar vardı.
Ancak bu önlemler, devletin hava sahasını korumakta yetersiz kaldığının göstergesi değildi. Bunlar olağanüstü savaş koşullarına verilen bir yanıttı. Günümüzdeki tehditler değerlendirilirken bu hususun hatırlanması gerekiyor. Özellikle Kral Halid Uluslararası Havalimanı'ndaki operasyonların durdurulması, tehlikenin varlığı ile bu tehlikeyle mücadele kapasitesinin birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösteren bir örnek olarak ele alınmalı.
Kuveyt'in kurtarılmasıyla meydan okumalar sona ermedi. Güvenlik ve mali yükümlülükler devam ederken savaşın sonuçları, sonraki yıllarda da harcamalar ve kalkınma üzerinde baskı oluşturdu. Kuveyt'in kurtarılması işgali sona erdirmişti ancak Riyad'ın üstlendiği mali yükleri ve savaşın siyasi ve güvenlik alanındaki sonuçlarını ortadan kaldırmamıştı.
Dolayısıyla Suudi Arabistan yalnızca sınırlarında yaşanan bir savaşla değil, güvenliğini koruma, ittifaklarını yönetme ve kendi bütünlüğünü kaybetmeden bölgesel istikrarın yükünü üstlenme sınavıyla da karşı karşıyaydı.
Terörle mücadele
11 Eylül 2001 saldırıları, Riyad'ı siyasi ve medya alanındaki en karmaşık krizlerinden biriyle karşı karşıya bıraktı. Washington'la ilişkiler daha önce görülmemiş bir sınavdan geçerken Suudi Arabistan, reform ve değişim taleplerinin yanı sıra yoğun şüphe ve eleştiri kampanyalarına maruz kaldı.
Bu süreç, kısa süre içinde Suudi Arabistan'ın içine de uzanan uluslararası terörle mücadele operasyonlarıyla aynı döneme denk geldi. Ülke içinde devletin güvenliğini, tesislerini, vatandaşlarını ve ülkede yaşayan yabancıları hedef alan terör saldırıları düzenlendi.
2003'te ABD'nin Irak'ı işgalinin sonuçları da daha az tehlikeli değildi. Bölgesel dengeler bozulurken İran'ın nüfuz alanını genişletmesi için yeni fırsatlar ortaya çıktı. Bu süreçte “yaratıcı kaos” ve “Yeni Ortadoğu” tezleri gündeme geldi. Suudi Arabistan'ın da aralarında bulunduğu bölge ülkelerinin sınırlarının yeniden çizilmesini ve ülkenin bölünmesini öngören haritalar yayımlandı.
Ancak içeride terörle, dışarıda ise siyasi ve medya baskılarıyla mücadele eden Suudi devleti, bu krizlerin kendi tercihlerini belirlemesine izin vermedi. Ülkenin istikrarını ve toprak bütünlüğünü korurken bölge, yıllarca savaşların ve yeniden şekillendirme projelerinin bedelini ödemeye devam etti.
Arap dünyasındaki dönüşümler
2011'de “Arap Baharı” olarak adlandırılan olaylar, farklı nitelikte meydan okumaları beraberinde getirdi. Mesele yalnızca Arap ülkelerindeki yönetimleri deviren protestolardan ibaret değildi. Bölgesel dengeleri tehdit eden, iç çatışmalara ve dış müdahalelere kapı açan, aşırılık yanlısı örgütlerin yükselişine zemin hazırlayan dönüşümler yaşanıyordu.
Suudi yönetimi; Bahreyn'deki karışıklıklar, Yemen'de giderek derinleşen siyasi ve güvenlik krizi, Mısır'daki dönüşümler, Suriye ve Libya'daki savaşlar ve bu gelişmelerin Suudi Arabistan içinde istikrarsızlık yaratmak amacıyla kullanılmasına yönelik girişimlerle karşı karşıya kaldı.
Riyad'ın bir yandan bu dönüşümlerin sonuçlarıyla mücadele etmesi, diğer yandan ülkesinin güvenlik ve istikrarını koruması ve Arap ülkelerinin istikrarını desteklemesi gerekiyordu. Bütün bunlar, bölgenin ittifaklarını ve güç dengelerini yeniden şekillendirdiği bir dönemde yaşandı.
Buradaki dikkat çekici nokta, Suudi Arabistan'ın yalnızca bu dalgayı atlatması değildi. Ülke aynı zamanda Arap çevresindeki krizlerin geride bıraktığı siyasi, güvenlik ve ekonomik yüklerin bir bölümünü de üstlendi.
Suudi Arabistan, daha sınırlı imkânlara sahip olduğu geçmiş dönemlerde bu meydan okumaları aşmayı ve istikrarını koruyarak siyasi karar alma bağımsızlığını sürdürmeyi başardı. Bugün ise Kral Selman bin Abdülaziz ve Veliaht Prens, Başbakan Muhammed bin Selman liderliğinde sahip olduğu güç, kurumlar ve uluslararası ittifaklar sayesinde tehditlerle mücadele konusunda çok daha güçlü bir konumda bulunuyor.
Bazı analizlerde gözden kaçan nokta, bir tehdidin varlığının devletin zayıfladığı anlamına gelmemesidir. Bazı ortakların doğrudan müdahaleye katılma konusunda tereddüt etmesi de Suudi Arabistan'ın tezini geçersiz kılmıyor. Aksine bu durum, devletin güvenliğinin başkalarının değerlendirmelerine bağlı olmadığını ve ittifaklar ne kadar güçlü olursa olsun ortakların kendi hesapları ve iç öncelikleri doğrultusunda hareket ettiğini gösteriyor.
Gücüne güvenen bir devlet, kararlarını gelebilecek veya gecikebilecek dış desteği beklemek üzerine kurmaz. Bunun yerine sahip olduğu araçlara ve seçeneklerini genişletmek için kullandığı ilişkilere dayanır.
Bu deneyimlerin hatırlatılmasındaki amaç krizleri birbiriyle karşılaştırmak değil. Her krizin kendine özgü koşulları ve mücadele yöntemleri bulunuyor. Asıl amaç, kriz yönetiminde biriken tecrübenin farklı sonuçları birlikte değerlendirmeye ve tek bir görünür sorunla yetinmeden devletin kurumlarının sorumluluklarını yerine getirme kapasitesini korumaya dayandığını ortaya koymak.
Bu yaklaşım, günümüzdeki saldırıların neden daha kapsamlı bir perspektifle ele alınması gerektiğini de açıklıyor. Mücadele yalnızca askeri karşılık vermekle sınırlı kalmamalı; ulusal çıkarları korumak amacıyla siyasi, diplomatik, ekonomik ve güvenlik araçları birlikte kullanılmalı. Suudi devleti, meydan okumalardan muaf olmadığının ve geçmişte elde edilen başarıların geleceğe hazırlanma ihtiyacını ortadan kaldırmadığının farkında.
Aynı zamanda ülke, kendi güvenliğini, vatandaşlarını ve topraklarında yaşayan yabancıları korumak ve aldığı kararların sonuçlarını değerlendirmekle yükümlü. Özellikle bölgenin çatışmanın genişlemesi ve tarafların çoğalması ihtimaliyle karşı karşıya olduğu bir dönemde, doğrudan çatışmanın sınırlarını aşabilecek sonuçların dikkate alınması gerekiyor.
Bu deneyimin ortaya koyduğu en önemli derslerden biri, bağımsız karar alma hakkının yalnızca ilan edilerek kazanılamayacağıdır. Bunun için tercih yapabilme kapasitesine, alternatiflerin çeşitliliğine, devlet kurumlarının uyum içinde çalışmasına ve dış ilişkilerde dengenin korunmasına ihtiyaç var. Böylece belirli bir krizle mücadele etmek, daha karmaşık yeni krizlerin ortaya çıkmasına neden olmaz.
Bir kez daha vurgulamak gerekir ki günümüz dünyasında devletlerin karşı karşıya kaldığı baskılar artık doğrudan askeri tehditlerle sınırlı değil. Ekonomik, siyasi ve medya kaynaklı unsurlar da bu tehditlere eşlik edebiliyor. Ortaklarla ilişkilerin yönetilmesi, ekonomiye duyulan güvenin korunması ve hayati tesislerin güvence altına alınması, ulusal güvenlik denkleminin bir parçası hâline geliyor.
Değişen koşullar, değişmeyen ilkeler
Bölgesel ve uluslararası dönüşümlerle mücadelede uzun bir geçmişe sahip olan, dini, siyasi ve ekonomik sorumluluklar üstlenen Riyad, meydan okumalar karşısında başarının olayların dayattığı hızlı gelişmelere tepki vermekten değil, çıkarları ve riskleri doğru değerlendirme kapasitesinden geçtiğinin farkında. Temel devlet ilkelerinden taviz vermeden hedeflere ulaşmayı sağlayacak araçların seçilmesi de bu anlayışın bir parçası.
Geçen on yıllar boyunca tehditlerin kaynakları ve baskı araçları değişti, ülkelerin ve ittifakların çıkarları farklılaştı, geçmiş dönemlerde bilinmeyen yeni meydan okumalar ortaya çıktı. Ancak Suudi devletinin tecrübesinde değişmeyen temel unsur, ülkenin güvenliğinin, istikrarının ve bağımsız karar alma hakkının başkalarının değerlendirmelerine bırakılamayacak sorumluluklar olmasıdır. Ortak çıkarların ve ilişkilerin önemi ne kadar büyük olursa olsun bu ilke değişmiyor.
Koşullar değişebilir, baskı araçları çeşitlenebilir, rakiplerin ve ortakların tutumları farklılaşabilir. Ancak egemenliğin özü, devletin karar alma özgürlüğünü koruyabilmesi ve krizlerin etkisi altında kendisinden isteneni değil, kendi çıkarları ve sorumlulukları doğrultusunda doğru bulduğunu seçebilmesidir.
Suudi nakliye şirketleri yüzde 21 büyüdü... Ticaretteki dalgalanmalar fırsatları yeniden şekillendiriyorhttps://turkish.aawsat.com/k%C3%B6rfez/suudi-arabistan/5340560-suudi-nakliye-%C5%9Firketleri-y%C3%BCzde-21-b%C3%BCy%C3%BCd%C3%BC-ticaretteki-dalgalanmalar
Suudi nakliye şirketleri yüzde 21 büyüdü... Ticaretteki dalgalanmalar fırsatları yeniden şekillendiriyor
Dammam’daki Kral Abdulaziz Limanı (Suudi Arabistan Limanlar İdaresi)
Suudi Arabistan ulaştırma ve lojistik sektörü, lojistik ve liman şirketlerinin performansındaki iyileşme, elleçleme faaliyetlerindeki artış ve bazı şirketlerin zararlarının azalmasının etkisiyle 2026 yılının ilk 9 ayında gelir ve kâr artışı kaydetti.
Araç kiralama ve havacılıkla bağlantılı hizmetler sunan şirketlerin kârlılığı üzerindeki baskıların sürmesine rağmen, sektörde borsaya kote 9 şirketin konsolide gelirleri yüzde 13 artışla 18,08 milyar riyale (4,82 milyar dolar), net kârları ise yüzde 20,7 yükselişle 1,063 milyar riyale (283,5 milyon dolar) ulaştı.
Bu sonuçlar; bölgedeki jeopolitik gerilimler, savaşın Hürmüz Boğazı ile Kızıldeniz’deki deniz trafiğinde yol açtığı aksamalar ve taşımacılık şirketlerinin yük nakli için alternatif güzergâh arayışına girmesi nedeniyle küresel ticaret yollarında yaşanan dönüşümler ışığında ayrı bir önem taşıyor. Söz konusu gelişmeler; Arap Körfezi ve Kızıldeniz kıyısındaki limanları ile kara ulaşım ağlarıyla alternatif rotalar sunma ve bölgesel tedarik zincirlerinin dayanıklılığını artırma noktasında Suudi Arabistan’ın coğrafi konumunun önemini ortaya koydu.
Deniz taşımacılığındaki aksamalar ayrıca lojistik koridorların geliştirilmesi ve Suudi limanlarının Körfez ticaret merkezleri ile küresel pazarlara bağlanmasına yönelik çabaları hızlandırarak elleçleme, depolama, taşımacılık ve entegre lojistik hizmetleri faaliyetlerinin büyüme fırsatlarını güçlendirdi.
Cidde İslam Limanı’nda demirlemiş gemilerden biri (Suudi Arabistan Limanlar İdaresi)
Şirketler bazında bakıldığında ise sonuçlar, faaliyet artışından yararlanma düzeyinde farklılıklar olduğunu ortaya koydu. Lojistik ve liman şirketleri en çok kazananlar listesinin başında yer alırken, çok sayıda araç kiralama ve havacılık destek hizmetleri şirketinin kârında düşüş yaşandı; bu durum, farklı faaliyet alanlarının gelir artışını kâra dönüştürme kapasitesindeki ayrışmayı yansıttı.
Sektörün performansı
Sektör, Suudi Arabistan Borsası’nda (Tadawul) işlem gören 9 şirketten oluşuyor: Suudi Lojistik Hizmetleri Şirketi (SAL), Suudi Yer Hizmetleri Şirketi (SGS), Budget Suudi Arabistan, Theeb, Lumi, SAPTCO, SISCO Holding, Flynas ve Cherry.
SAL, 2025’in aynı dönemindeki 496,2 milyon riyallik kârını yüzde 16,9 artırarak yaklaşık 579,9 milyon riyale çıkardı ve ilk 9 ayda net kâr bakımından sektör şirketlerinin zirvesinde yer aldı. Şirket bu performansıyla sektörün toplam net kârının yaklaşık yüzde 54,6’sını tek başına üstlenirken, gelirleri de yüzde 28,2 artışla yaklaşık 1,54 milyar riyale ulaştı.
Budget Suudi Arabistan, bir önceki yılın aynı dönemindeki 248,7 milyon riyallik kârına kıyasla yüzde 19,7 düşüşle yaklaşık 199,6 milyon riyal net kâr elde ederek ikinci sırada yer aldı. Şirket, gelirlerinin yüzde 11 artışla yaklaşık 1,91 milyar riyale yükselmesine rağmen kârındaki gerilemeyi; kısa dönemli kiralama filosunun doluluk oranlarındaki düşüşe, uzun dönemli kiralama sözleşmelerinin yenilenmesindeki yavaşlamaya ve bazı müşterilerin daha düşük maliyetli araç segmentlerine yönelmesine bağladı.
SISCO Holding, 2025’in aynı dönemindeki yaklaşık 61,7 milyon riyallik kârını yüzde 140,7 artırarak yaklaşık 148,5 milyon riyale yükseltti ve üçüncü sıraya yerleşti. Bu artışta liman sektöründeki performans iyileşmesi, yük elleçleme hacimlerindeki yükseliş ve lojistik faaliyetlerindeki büyüme etkili oldu.
SAPTCO da gelirlerindeki yüzde 13,8’lik artışa paralel olarak net kârını geçen yılın aynı dönemindeki 13,1 milyon riyalden yüzde 521’lik sıçramayla yaklaşık 81,5 milyon riyale çıkardı.
Araç kiralama şirketleri ise kârlılık üzerindeki baskılarla karşılaşmaya devam etti. Theeb’in kârı, gelirlerinin yüzde 15,5 artmasına rağmen filo doluluk oranlarındaki düşüş, kredi zararı karşılıkları ile finansman maliyetlerindeki artış ve ikinci el araç satışlarındaki kârlılığın gerilemesi nedeniyle yüzde 52,2 azalarak yaklaşık 68,4 milyon riyale indi.
Lumi’nin kârı kısa dönemli kiralama faaliyetlerindeki daralma ile operasyonel giderler ve karşılıklardaki artışın etkisiyle yüzde 61,3 düşüşle yaklaşık 61,9 milyon riyale gerilerken; Cherry, gelirlerindeki yüzde 39’luk büyümeye rağmen yüzde 10,7 düşüşle yaklaşık 47,6 milyon riyal kâr açıkladı.
Flynas şirketine ait bir uçağın maketi (Reuters)
Havacılık faaliyetlerinde ise Flynas, 2025’in aynı dönemindeki 594,4 milyon riyallik zararına karşılık net zararını yüzde 83,9 oranında azaltarak yaklaşık 95,7 milyon riyale çekti; şirketin gelirleri ise yüzde 6,3 artışla yaklaşık 6,44 milyar riyale yükseldi.
Buna karşılık SGS, gelirlerindeki yüzde 7,4’lük düşüşle birlikte bir önceki yılın ilk 9 ayındaki 298,5 milyon riyallik kârına kıyasla yaklaşık 28,6 milyon riyal net zarar açıkladı.
2026 yılının üçüncü çeyreğinde ise sektördeki 9 şirket, şirketler arasındaki performans farklılıklarının gölgesinde toplam 110,2 milyon dolar (413,1 milyon riyal) konsolide net kâr elde etti. Çeyreklik kâr sıralamasında SAL yıllık bazda yüzde 28 artışla yaklaşık 231,9 milyon riyalle ilk sırada yer alırken; onu yüzde 10,6’lık düşüşe rağmen 71,8 milyon riyal kâr açıklayan Budget Suudi Arabistan izledi.
SISCO Holding’in kârı yüzde 271’in üzerinde bir artışla yaklaşık 63,1 milyon riyale yükselirken, Flynas bu yılın ikinci çeyreğinde kaydettiği zararın ardından yeniden kâra geçerek yaklaşık 27 milyon riyal çeyreklik kâr elde etti.
Öte yandan SGS çeyreklik bazda yaklaşık 32,5 milyon riyal zarar kaydederken; Theeb, Lumi ve Cherry’nin kârları yıllık bazda geriledi.
Çeyreklik sonuçlar; lojistik ve liman hizmetlerindeki kâr artışına karşılık araç kiralama ve havacılıkla bağlantılı hizmetler üzerindeki baskıların sürmesiyle sektör şirketlerinin finansal performansındaki ayrışmanın devam ettiğine işaret ediyor.
Sektörün sonuçlarına ve gelecek beklentilerine bir bakış
Sektör sonuçlarını değerlendiren finans ve ekonomi uzmanı Dr. Süleyman Al Humeyd el-Halidi, gelir artışının tüm ulaştırma ve lojistik şirketlerine aynı oranda yansımadığını belirterek, “Lojistik ve liman faaliyetleri kâr büyümesine öncülük ederken, araç kiralama ve havacılıkla bağlantılı hizmetler sunan şirketlerin kâr marjları üzerindeki baskılar devam etti” dedi.
Şarku’l Avsat’a açıklamalarda bulunan el-Halidi, konsolide kârlardaki yükselişin, ‘elleçleme ve lojistik işlerindeki büyümenin yanı sıra Flynas’ın zararlarındaki azalmanın da desteğiyle sektördeki operasyonel faaliyetlerin genişlemesini yansıttığını’ ifade etti. Ticaret, taşımacılık ve tedarik zinciriyle bağlantılı faaliyetlerin genişlemesinin ‘özellikle operasyonel verimliliğini artırabilen ve talep artışından yararlanabilen şirketler için yeni büyüme fırsatlarının önünü açtığını’ sözlerine ekledi.
SAL’ın kâr sıralamasında zirvede yer almasının yanı sıra SISCO Holding’in kârındaki güçlü büyüme ve SAPTCO’nun sonuçlarındaki iyileşmeye dikkat çeken el-Halidi, bu tablonun ‘gelir kaynaklarını çeşitlendirmenin ve ulaştırma, lojistik ile altyapı faaliyetleri arasındaki entegrasyonu güçlendirmenin önemini ortaya koyduğunu’ vurguladı.
El-Halidi buna karşılık, bazılarının gelirleri artmasına rağmen çok sayıda araç kiralama şirketinin kârında yaşanan düşüşün, ‘iş hacmindeki artışın kârlılıktaki iyileşmeyi mutlak surette garanti etmediğini; sonuçların filo yönetim verimliliğine, sözleşmelerin niteliğine, finansman maliyetlerine ve operasyonel giderleri kontrol altında tutma becerisine bağlı kalmaya devam ettiğini’ gösterdiğini kaydetti.
Suudi Arabistan Demiryolları’na ait yolcu trenlerinden biri (SAR)
Flynas’ın zararlarını azaltmasına karşılık SGS’nin zarara geçmesiyle havacılığı destekleyen faaliyetlerin performansındaki ayrışmaya dikkat çeken el-Halidi, “Bu farklılık, söz konusu faaliyetlerin operasyon hacmindeki değişimlerden, talep seviyelerinden ve işletme maliyetlerinden ne ölçüde etkilendiğini yansıtıyor” dedi.
El-Halidi, önümüzdeki dönemde sektör büyümesinin sürdürülebilirliğinin, ‘şirketlerin verimliliği artırarak, hizmetleri çeşitlendirerek ve maliyet yönetimi etkinliğini güçlendirerek iş hacmindeki genişlemeyi kâr marjlarında somut bir iyileşmeye dönüştürebilme kapasitesine bağlı olacağını’ vurguladı.
Kalkınma projelerinin genişletilmesi
Gelecek dönem beklentilerine ilişkin değerlendirmelerde bulunan G.WORLD Araştırma Şirketi CEO’su Muhammed Hamdi Ömer; kalkınma projelerindeki genişleme, altyapı yatırımları ve Suudi Arabistan’ı 3 kıtayı birbirine bağlayan bir lojistik merkezi haline getirme çabalarının desteğiyle Suudi ulaştırma ve lojistik sektöründeki büyümenin önümüzdeki dönemde de süreceğini öngördü.
Sektörün, sadece taşımacılık ve depolama hacimlerinin artmasının ötesine geçerek entegre bir lojistik hizmetleri ekosisteminin inşasına, tedarik zinciri yönetimine ve modern teknolojilerin kullanımına dayalı bir dönüşüm yaşadığını belirten Ömer, Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada şunları söyledi: “Limanlar, lojistik bölgeler, havalimanları ve ulaşım ağlarındaki genişleme; e-ticaret, sanayi, turizm faaliyetleri ve mega projelerdeki büyümeyle birleşerek depolama, dağıtım, tedarik zinciri yönetimi, çok modlu taşımacılık ve uzmanlaşmış lojistik hizmetlerine olan talebi artırıyor.”
Dijital dönüşümün sektör büyümesinin ana itici güçlerinden biri olacağına işaret eden Ömer, filo yönetimi, kargo takibi, taşıma rotalarının optimizasyonu ve envanter yönetiminde yapay zekâ, veri analitiği ve nesnelerin interneti (IoT) teknolojilerinin kullanımının arttığını vurguladı. Ömer’e göre bu teknolojiler ‘operasyonel maliyetleri düşürme, varlık kullanımını iyileştirme, süreç verimliliğini ve kâr marjlarını artırma’ potansiyeli taşıyor.
Büyüme fırsatlarının sektördeki faaliyet alanları arasında eşit dağılmayacağını ifade eden Ömer, “Ticaret, sanayi ve ihracat faaliyetlerindeki genişlemeden liman ve lojistik şirketlerinin faydalanması beklenirken, e-ticaretteki büyüme karayolu taşımacılığı, teslimat ve dağıtım talebini destekleyecek. Araç kiralama şirketlerinin fırsatları ise artan turizm ve ticari faaliyetlere bağlı olacak; ancak kârlılıkları filo yönetim verimliliği, doluluk oranları ve finansman maliyetlerine bağımlı kalmaya devam edecek” değerlendirmesinde bulundu.
Öte yandan varlık, yakıt, bakım, işçilik ve finansman maliyetlerindeki artışın yanı sıra kızışan rekabete ilişkin uyarılarda bulunan Ömer, yatırım yapmanın ve altyapı geliştirmenin mutlaka hızlı getiri sağlayacağı anlamına gelmediğini vurgulayarak, “Bu durum titiz bir risk yönetimi ile yapılan yatırımların hacmiyle orantılı işletme ve talep seviyelerinin sağlanmasını gerektiriyor” dedi.
Ulaştırma ve lojistik faaliyetleri ile dijital teknolojiler arasındaki entegrasyonun artan önemine paralel olarak 2027 yılında da sektörde yatırım fırsatlarının devam edeceğini öngören Ömer, müşterilerine entegre çözümler geliştiren şirketlerin gelirlerini çeşitlendirme ve rekabet güçlerini artırma konusunda en avantajlı konumda olacağını belirtti.
Ömer sözlerini şöyle tamamladı: “Sektördeki en belirgin dönüşüm; varlık sahipliğine ve geleneksel taşımacılık hizmetleri sunmaya dayalı bir modelden, tedarik zinciri yönetimine ve akıllı lojistik çözümler sunmaya odaklanan bir modele geçilmesidir. Bu dönüşüm operasyonel verimliliği artırırken, sektörün ekonomiyi çeşitlendirme ve Vizyon 2030 hedeflerine ulaşma noktasındaki katkısını da güçlendirmektedir.”
Erdoğan, 5 bin megavat kapasiteli yenilenebilir enerji projeleri için Suudi Arabistan-Türkiye anlaşmasının imza törenine katıldıhttps://turkish.aawsat.com/d%C3%BCnya/t%C3%BCrkiye/5339897-erdo%C4%9Fan-5-bin-megavat-kapasiteli-yenilenebilir-enerji-projeleri-i%C3%A7in-suudi
Erdoğan, Antalya'da düzenlenen COP31 konferansı sırasında Suudi Arabistan Enerji Bakanı ile Türk mevkidaşı arasında elektrik projelerinde iş birliğine ilişkin mutabakat zaptının imzalanmasına tanık oldu (X)
Erdoğan, 5 bin megavat kapasiteli yenilenebilir enerji projeleri için Suudi Arabistan-Türkiye anlaşmasının imza törenine katıldı
Erdoğan, Antalya'da düzenlenen COP31 konferansı sırasında Suudi Arabistan Enerji Bakanı ile Türk mevkidaşı arasında elektrik projelerinde iş birliğine ilişkin mutabakat zaptının imzalanmasına tanık oldu (X)
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında, Suudi Arabistan Enerji ve Sanayi ve Maden Kaynakları Bakanı Prens Abdülaziz bin Selman’ı kabul etti. Görüşmenin ardından iki ülke arasında elektrik proajelerinde iş birliğini öngören mutabakat zaptı imzalandı. COP31, Türkiye’nin Antalya kentinde düzenleniyor.
Türkiye Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, yeni anlaşmanın, Suudi Arabistan merkezli ACWA Power şirketinin Türkiye’de hayata geçirdiği yenilenebilir enerji projelerinin ikinci aşamasının tamamlanmasına yönelik çalışmaları hızlandıracağını belirtti. Bayraktar, projelerin iki ülke arasındaki hükümetler arası iş birliği çerçevesinde yürütüldüğünü kaydetti.
Bakan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, iki ülke arasında 3 Şubat’ta Riyad’da imzalanan ve 21 Ekim’de yürürlüğe giren hükümetler arası anlaşmanın, ACWA Power tarafından Türkiye’de toplam 5 bin megavat kapasiteli yenilenebilir enerji projelerinin iki aşamada geliştirilmesine yönelik çerçeveyi oluşturduğunu ifade etti.
Bayraktar, Sivas ve Karaman’da toplam 2 bin megavat kapasiteli güneş enerjisi projelerini kapsayan ilk aşamadaki çalışmaların ilerlediğini belirterek, projelerin hayata geçirilmesinde kaydedilen gelişmeden duyduğu memnuniyeti dile getirdi.
Antalya’da imzalanan yeni mutabakat zaptının ise ikinci aşamada hedeflenen 3 bin megavatlık ek kapasitenin devreye alınmasına yönelik çalışmaları güçlendireceğini vurgulayan Bayraktar, bu aşamada rüzgâr enerjisi santrallerinin geliştirilmesinin planlandığını aktardı. Projelerin, yüksek gerilim doğru akım (HVDC) teknolojisiyle elektrik iletim altyapısı ve batarya enerji depolama sistemleriyle destekleneceğini kaydetti.
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Antalya'da düzenlenen COP31 iklim konferansına katılmak üzere Türkiye'yi ziyaret eden Suudi Arabistan Enerji Bakanı Prens Abdülaziz bin Selman'ı Antalya'da kabul etti (X)
Türkiye Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı, söz konusu yatırımların yalnızca Türkiye’nin yenilenebilir enerji kapasitesini artırmakla kalmayacağını, aynı zamanda Suudi Arabistan ile enerji alanındaki stratejik iş birliğini de derinleştireceğini belirtti. Bayraktar, projelerin elektrik şebekesi altyapısını güçlendireceğini, sistemin esnekliğini artıracağını ve yenilenebilir enerji kaynaklarının şebekeye entegrasyon kapasitesini geliştireceğini ifade etti.
COP31 marjında, Cumhurbaşkanımız Sayın @RTErdogan’ın Suudi Arabistan Enerji Bakanı Sn. Abdulaziz bin Salman Al Saud’u kabulünde yer aldık. Kabulün ardından Sayın Cumhurbaşkanımızın huzurunda, Suudi mevkidaşımla Elektrik Projelerinde İş Birliğine İlişkin Mutabakat Zaptı’nı imzaladık. 3 Şubat’ta Riyad’da imzaladığımız ve 21 Ekim’de yürürlüğe giren hükümetler arası anlaşmayla ACWA Power tarafından ülkemizde iki aşamada geliştirilecek toplam 5.000 megavatlık yenilenebilir enerji projelerinin çerçevesini oluşturduk. İlk aşamayı oluşturan Sivas ve Karaman’daki toplam 2.000 megavatlık güneş enerjisi projelerinde kaydedilen ilerlemeden memnuniyet duyuyoruz. Bugün Antalya’da attığımız imzayla ikinci aşamada hedeflediğimiz 3.000 megavatlık ilave kapasitenin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalarımızı ileri bir aşamaya taşıyoruz. Bu kapsamda, yüksek gerilim doğru akım iletim altyapısı ve batarya enerji depolama sistemleriyle desteklenen rüzgâr enerjisi santrallerinin geliştirilmesini öngörüyoruz. Yenilenebilir enerji kapasitemizi artırırken şebeke altyapımızı güçlendirecek ve sistem esnekliğini geliştirecek bu yatırımlarla Suudi Arabistan ile stratejik enerji iş birliğimizi derinleştiriyoruz. Türkiye’nin enerji dönüşümüne ve yatırım ortamına duyulan güveni somut projelere dönüştürmeye devam edeceğiz.
Bayraktar, Türkiye’nin enerji dönüşümüne ve yatırım ortamına duyulan güveni somut projelere dönüştürmeye devam edeceğini belirterek, Suudi Arabistan yatırımlarının Türkiye’nin temiz enerji kapasitesini genişletme planlarına sağlayacağı katkıya işaret etti.
لم تشترك بعد
انشئ حساباً خاصاً بك لتحصل على أخبار مخصصة لك ولتتمتع بخاصية حفظ المقالات وتتلقى نشراتنا البريدية المتنوعة
