Muna Abdulfettah
Mogadişu'da Türk şirketlerinden çalışanları hedef alan ve tekrarlanan bombalı saldırılar nedeniyle dikkatler, Afrika'ya bir başka sızma noktası haline gelen bölgeye çevrilmiş durumda. Sudan’da gerçekleştirilen Aralık Devrimi ile iktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi'nin müttefiki Ömer el-Beşir rejiminin devrilmesinin ardından Türkiye’nin Sevakin Adası ve Kızıldeniz kıyısındaki limanlara yönelik planlarında belirsizlik hâkim olmuştu. Somali silahlı gençlik hareketi, Somali'de Türk misyonlarına karşı gerçekleşen silahlı ve intihar saldırılarını üstleniyor.
Uluslararası çatışma
Sudan ve Somali tarihi, Osmanlı İmparatorluğu'nu 16’ıncı yüzyılda Afrika Boynuzu’na doğru yönelten Avrupalı güçler ile rekabet ettiği dönemde buluşuyor. Sudan, Somali ve Eritre üzerinde egemenlik kurdu. Tarihi kaynaklara göre durum, Osmanlı padişahının Somali şehirleri Zila ve Berbera'yı Mısır hükümdarı Hidiv İsmail'e devrettiği 18’inci yüzyıla kadar devam etti. 1885 yılında Sudan'da Mehdi Savaşı’nın patlak vermesinden sonra iki şehir İngiliz yönetimine geçti. Ancak bölgeyle ilgili tek uluslararası anlaşmazlık bu değildi. Bundan sonra bölge komünizmin yükselişine tanıklık eden dönemde Sovyetler Birliği ile ABD arasında bir çatışmaya sahne oldu. Böylece Sovyetler Birliği Kızıldeniz'e bakan Berbera Limanı’nda, Babu’l Mendeb Boğazı yakınında bir askeri üs kurdu. 1977 yılında Etiyopya ile Somali arasında bir savaşın patlak vermesinden sonra Sovyet üssü ABD üssüne dönüştü.
Türkiye’nin Somali ile ilişkileri 2011'de hız kazandı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan aynı yılın ağustos ayında Somali'ye yaptığı ziyarette, uluslararası yardım kuruluşlarının güvenlik nedenleriyle Somali'ye girme konusundaki isteksizliğine dikkat çekti. Ülkeye, kalkınma projeleri, okul inşaatlarının yanı sıra insani yardım ve finansman sağladı. Ertesi yıl iki ülke, daha sonra 2017 yılının eylül ayında kurulan bir askeri üs için anlaşma imzaladı. Erdoğan'ın ikinci ziyareti ise 2015 yılının ocak ayında gerçekleşti. Mogadişu havaalanı ve limanının restorasyonuna ve 20 yıldır kapalı kaldıktan sonra Mogadişu ile İstanbul arasında ilk uluslararası havayolunun açılmasına tanık olundu.
Devlet dışı durum
Türkiye, Libya'daki varlığı, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki Karabağ ihtilafı ve Somali gibi siyasi ve güvenlik kırılganlığı yaşayan bölgelerde varlık gösterdi. Somali'yi kırılma durumundan kurtarma yönünde açıklamalarda bulundu. Somalili taraflar arasındaki sorunu çözmek için İstanbul'da konferanslar düzenledi. Yardım sağlamak ve borç sorununu çözmek için uluslararası bağışçıları bir araya getirdi. Bu uluslararası ivmenin ortasında, Somali'nin bazı borçlarını ödeyeceğini duyurdu. Ardından bazı kalkınma planları ile desteklenen ticari projelere yatırım yaptı. Somali'de üs kurdu. Söz konusu üste Somali askerlerini eğitti. Ancak daha sonra savaşın sona ermesine ve kaynak akışının sürmesine rağmen Somali, uluslararası müdahale ve iç çatışmaların gerilimleri nedeniyle ilerleme sağlayamadı.
Paralel varlık
Somali’deki eş-Şebab Hareketi’nin ideolojisi ile Türkiye’ninkileri birbirinden ayıran nedenler var. Erdoğan’ın Abdullah Fermecu rejimine yakınlığı, Türkiye’nin Somali’deki petrol ve gaz alanında büyük yatırımlar yapması, şirketleri konuşlandırması ve güçlenmesi, Eş-Şebab Hareketi’nin hareket alanını kısıtladı. Eş-Şebab Hareketi hükümetle mücadelesi boyunca kendisini paralel bir varlık olarak inşa ediyor veya devletin eklemlerini kontrol ediyordu. Herhangi bir yerel veya uluslararası güce bağlı olma statüsü onu tatmin etmiyordu. Tam egemenlik ve iktidarda tekelleşme arzusuna sahipti. Bu nedenle Somali'deki Türk varlığını kabul etmedi. Hareket, petrolle ilgili anlaşmaların ülkesinin servetinin istismarı olduğunu öne sürdü. Bu durum önce açıklamalarla başlayan, ardından silahlara ve patlamalara dönüşen saldırılara yol açtı.
Türkiye ve İran arasında
Türkiye ile Afrika Kıtası ülkeleri arasındaki ilişkiler, ekonomik işbirliğinin sonuçlarından sayılıyor. Eş Şebab, önündeki servete ya da stratejik veya farklı bölgelerden elde edilen faydaya göz yummuyor. Birçok rejimle ve radikal dönüşümlerle bağlantılılar. Aynı durum, İran'ın yumuşak gücünü ülkelerle birlikte kullanması için de geçerlidir. Sağladığı devrimci yardım dayanıklı olmuyor ve çökene kadar başarısız olmayı reddediyorlar. Bu nedenle eş-Şebab gibi oluşumlara sığınmaya başvuruyorlar.
İran, DEAŞ’la savaşmasına yardımcı olmak için eş-Şebab'la karmaşık bir bağ kurdu ve ilişkisini güçlendirdi. Elbetteki İran’ın DEAŞ örgütüyle ilgili Irak’taki deneyimi göz önünde bulundurulduğunda eş-Şebab Hareketi, bazı anlaşmalara göre örgütü Afrika’da nüfuz oluşturmak için kullanılabilecek olan İran’ı uygun bir seçenek olarak gördü.
Bir Körfez ajansı tarafından Somali'deki İran ağlarının etkisine ilişkin 2018’de hazırlanan ve yayınlanan bir istihbarat raporu, İran istihbaratı ile 2014 yılında Yemen'deki Husilere askeri teçhizat sağlamaktan sorumlu lojistik birim sağlayan Somali eş-Şebab Hareketi Lideri Ahmed Dire arasında yakın bir iş birliğini ortaya koydu. İran, eş-Şebab Hareketi’nin kömürünü ihraç etmek, ihtiyaç duyduğu silahları satın almasına izin vermek ve Somali ile komşu ülkeler arasındaki ticareti koordine etmek amacıyla gizli düzenlemeler yapıyor. Diğer yandan eş-Şebab, İran gibi ABD'ye düşman bir ülke ile iş birliğinin, ülkedeki rejimden intikam alma, egemenlik dayatma ve bölgedeki komşuları tehdit etme konusunda daha etkili olduğunu düşünüyor.
Sınırlı fırsatlar
Türkiye’nin Somali’deki varlığının devam etmesi, bunun Türkiye'nin askeri iş birliği alanında güçlenmesi anlamına geldiğini düşünen Etiyopya da dahil olmak üzere birçok ülkeyi etkileyecektir. Özellikle Etiyopya ordusu birçok iç çatışmada -sonuncusu Tigray savaşı gibi- tükendiği için, Somali'nin iç kısımlarını Etiyopya tehditlerinden koruyan güçlü bir ordu kurabilir. Somali'deki Türk varlığına yönelik iç muhalefet biliniyor. Ayrıca hükümet, Somaliland bölgesi ile sorununda Türkiye'nin arabuluculuğunu kabul etmedi ve Türkiye’yi bu sorunun bir parçası olarak gördü.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Somali hükümetine ilişkin deneyimini benzersiz olduğu görüşündeydi. Eş-Şebab Hareketi’ni kontrol altına almanın da zor olmadığı düşünülüyordu. Ancak her bir tarafın hedefleri ve jeopolitik kavramları farklıydı. Bu da çatışmaya yol açtı.
Somali ve Afrika Boynuzu ülkelerini içine alan bir çerçevede bölgede başka türlü bir etkileşimi sağlayabilecek şekilde bölgenin uyum ve entegrasyonu için hızlı adımlar atılıyor. Somali, yeni Afrika varlığının kendisini Etiyopya'nın iç işlerine karışmasından koruyacağını ve eş-Şebab Hareketi’ni ortadan kaldırmasına yardımcı olacağını umuyor. Ancak Abiy Ahmed’in egemenliği ve Muhammed Abdullah Fermecu’nun Etiyopya Başbakanı’nın hırslarının sınırını aşmasından duyduğu endişe, Somali gerçekliğinin karmaşıklığını arttıracak. Bu da Türk müttefikini kendi yanında yer almasını istemesine neden oluyor. Diğer yandan bu, Türkiye’ye iki seçenek sunuyor. Ya ABD’nin Afrika Boynuzu'ndaki müttefiki olacak ki, daha önce ABD'yi Mogadişu'da kuvvetlerini konuşlandırmaya çağırdığında bunu uygulamıştı, ya da Somali içindeki etkisini güçlendirmek için kurulma sürecinde olan Afrika bloğunun yanında yer alacak.
